Undzer Worṭ · 1947-10-17 · 40/78 (17.10.1947) · p. Seite 5

t p m lifei'. Hz זייט 5 אונדזער ווארט פרייטיק, 17. אקטאבער 1947 אייוויקס פאעזיע. אויב ז יי ל״ענען זיר יא טיט איג־ טערעס איז עם גיכער צוצושר״בן זיין נאמען און זיין איינגעשריבנקייט. דער דאזיקער חורבן וועטנאך אבער לאגגע יארן געשילדערט מערן און פון דוד פינסתין א ז נאר פי- צו דערווארטן. פי- ליבטער זיינען פאר אונדז אויסגעלאשן גע־־ וארן פאר רי -עצטע יארן. דעריבער איז פאר אונדז נאד טייערער און גאך -יבער ראם ליבט פוגם דא- זיקן שעפערישן גייסט, מאם וועט פארב-״בן א-ט איינער פון די עמודי האש אין דער מאדערנער יידישער -יטעראטור. פסיבאלאגישן רעא-יזם און נשסה־אנאליז פון זיי־ נע חע-רן. רעד -עצטער חורבן פון א״ראפעישן "רנטום חאט אויר פיגסקין איגספירירט צו שילרערונגען פון דער דאזיקער גרויסער טראגעדיע. און ווען דוד פינ־ סקי נעמט זיר עפעס שרייבן,׳ שרייבט זיר. ער בא זיצט גענוג ווערטער און גיואנסן" ארויסצוברעעע ראם, וואם ער פארטראכט. אין די דאזיקע שיל דערונגען פי-ט זיר אבער דער מרחק "צוו יש ן איג און דער טראגעדיע. סיאיז אים גישט געלוננען ביי־ צוקומען די גרויסע דיסטאנץ און דערפאר ציטערט נישט ראם הארץ ביי זייגע שילדערונגען, ווי ביי רעפרעזעגטאנץ ־־ טעאטער פון שארית הפליטה אין דער גרווער אלטעגלעבק״ט. צו אונדזערע א"׳־ ריקע משו-חים איז אונדזער באציוגג מער ווי א ברירער-עבע און אן אויסערסט דאגקבארע, וויי- זיי זיינען געקומען צו אונדז ווי אייגענע און אין זייערע טשעק־ביכאער ווע-ן זיכער בישט "צוקומען קיין גוט־ציפערן, דערווארבענע ביי אונדז, פון אוב* דזער חשבון. זייער מי, איז אן אומדערשעצבארע, גישט באצא-ט און נישט קיין באצא-בארע. — עס איז מיט ז ייעד זיין פארקניפט געווארן דער קשר פון רוחניות מיט גשמיות און מיר האבן זיר רעד- פי-ט פאר מעגטשן, וואם האבן די רעכט צו ווע-ן געמען פוגם -עבן ראם אוגאנטבערלעבע. אין רעד ראזיקער אטמאספערע איז סענלער נע- ויעז,אז אויר אוגרזערע קיגםט-ערישע טא-אגטן זא-ן ארוים פון זייערע פארש-אפעגע ד׳ אמות און שאפן א ממשותדיקס. פון רעם הויפן דראמ.־קרייזן, סטודיעס און וואג־־ דער־טרופעס, האט זיר סוף ב- סוף א דאגק רעם ה״פע-ע ארטיםטן-טא-אגטן פון פאר דער מ-חמה און רעם טייל פעיקע פון דא — אויםקריםטאלע1רט א טעאטער, וואס האט שוי! אן אייגעגע קאגטע. ספעציעל האט זיר דער "מיט". דאס צעגטרא-ע טעאטער, אויסגעצייכנט פיט. "שלמה מולכו" פון לעיעלעם או! נעמט זיר איצטער צו פיגסקיס "אוצר". די קריטיק האט זיר אפגערופן מיט גתים אגערקענונג און פארצייכנט עם מיט רעכט פאר א גרויסער דערגרייכוגג. אבער, "אין המצות נקראת אלא על מי שגמרה" — אנגעפאגגען אבער גישט פארענדיקט. ראם צענטראלע טעאטער, קומט ארויס פון דער שארית הפליטה און דארף דיגען דער שארית הפליטה, עם איז נישט קיין טעאטער־־שולע און נישט נאר פאר זשורנאליסטן נאר א קוגסט־אינסטיטוציע, וואס לינט אונטער דער אויפזיכט פון אוגדזערע צענטראלע איני־ סטאנצן אין מינבען. עם עקזיסטירט א שארית הפליהט אין זיבן ראיאנעז מיט עטלעכע הוגדערט פונקטן און אלע ווילן, אלע רעפלעקטירן צו זען און העדן יידישע קינסטלער, און נאכמער די היימישע, פון ר׳,בונקערם, וועלדער און קאצעטן, די וואס קעגען רעם ליידן און מארט^רער־וועג פון זייערע ברידער. דעריבער וואלט געווונטשן געווען, אז ראם צענטראלע איינציקע יידישע טעאטער, זאל ארוים פון די ענגע ראמען און זיר פארשמעלן דער שארית הפליטה פאר א פאלקס־־טעאטער. עס מוז געשאפן ווערן דער קאגטאקט מיטן פאלק, ארגאגיזירן פאר- שטעלונגען אין די גרעסערע פוגקטן אדער אין די ראיאן־שטעט און זאל דער לאגער און פראווינץ- ייד הגאה האבן פון דער אמת יידישער מעאטער־ קונסט און דערמיט אים אוועקרייסן פון די ביליקע אויפטריטן פון די עמלקים און די גאקעטע פאנראם- העלדן. די העכסטע צייט! , (0 "מיט" די מאטעריעלע s טאג־טעגלעבע שפייז פון דער שארית הפליטה, די פארזארגונג אירע, א ז גע- קומען צום אויסדרוק אין רעם באריכט פון דער צענטראלער רעוועזיאנם־קאמיסיע. אמת, קיין ענט־ פער איז נאר ביז היינט נישט געקומען, עם איז דער ווייטוק־אויסדרוק פון איין צד — רעם גע. ליטענעם. דאקעגן האבן מיר אבער באקומען גייס טיקע מתנות, אין דער פארם פון ארטיסטישע קינסטלער פון מעבר לים, וואס האבן במלואם דער־ פילט זייער שליחות צו דערפרייען, כאטש אויף א וויילע, רעם געבראבענעם גייסט פונים שארית- הפליטהניק. ספעציעל האט אונדזער טייערער פרייגט — (ז"נע ווערטער!) יאבלאקאוו אויף אן אייגג־ ארטיקן יאבלאקאווישן אופן געמוגטערט און געמאכט פארגעסן <טיט זיין קינסטלערישער ליבהארציקייט. מאס זיינען היינט פונקט אזוי אקטועל ווי אין זיי- ערע עפאכעס. אין רעם "אייביקן ייד" ווייזט ער אונדז ראם אייביקע משיח - זוכעניש און בעגקעגיש פוגם א יי ב י ק ן יי ד, נישט פון א ייד פון דער אדער יענער היסטארישער עפאכע. משיח, מאם איז לויט דער לעגענדע געבוירן געמארן אין טאג מען ראם בית המקדש איז חרוב געוואח״און איז דורר א שטורם־מינט אמעקגעטראגן געמארן, מערט אין פינסקים משיח־דראמעם אגטפלעקט אין פאר־ שיידעגע געשטאלטן אין פארשיידענע תקופות. לויט דוד פינסקי זייגעו אלע משיחים געווען אמתע און גישט צוליב ז יי ער שולד איז זיי נישט געלונגען צו דערגרייכן ז"ערע צילן. אין ,;רבי עקיבא און בר כוכבא" הויבט פינסקי ארוים די, מיינונג פון ר׳ עקיבא׳ס ווייב, רהל ,אז בר כוכבא איז מער א פיזישער גבור ווי גאטם גבור, און דאס^באשטעטיקט זיר, בר כוכבא פאר- לאזט זיר נישט׳נאר אויף גאט, ער רופט צוהילף די מצריים און שומרונים, דערגייט ביז גאטם - לעסטע־ רוגג און שטארבט.אויו שבתי צבי איז צו גשמיותדיק צו וועלטלער, ער זאל קענען ווערן משיח. פיגסקיס משיח־געשטאלטן זייגען געשטיצט אויף געשיכטלע־ בע פאקטן. ז" ז״נען נישט קיין דעקאראטיווע, מי ביי אגדערע, מאס האבן ז" צוגעקליבן אלם שייגע טעמע. אין די 30-ער יארן פון דאזיקן יארהוגדערט איז געקומען א נייער פ״עריאר אין פינסקיס ליטערארישן שאפן,דער פעריאד פון זיינע ראמאנען ("ארנאלד לעוויגבערג" אדער ״צעריסעגער מענטש", 1925: ״ראם הויז פון נח עראן",1929) און די וועלט־ געשיכטלעכע טראגעדיע "אלעקסאנדער און ריאגא־ נעם", 1927. אלע ז"נע ארבעטן צייכענען זיר אויס מיט טיפן ןוווווווווחוחווווווווווו1)חווווווווווווווווו1ווווווווחוווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווחווווווחוווווווווווווווווווחוווחוווו1)1וווווןןןןןןוווחוו«ווווווווו1)1חוווווו1וווחוווווזו1ווחוווו»וווווו1וווווווווווווו2 א קאצעטלער מ אליצהי ער ווייסט פון אויגן, מאם זיי מאבן זיר נישט צו, מען סיברענט א מענטשנס גוף, פון הענט, מאס מארם! קינדער אין דער גרוב ווי שטייגער. ער מייסט, אז הרגענען קען אויכעט מערן מענטשלעכער בארוף, אז פוגקט־ווי צמייגן, קענען ברענען בייגער. אין העלן טאג האט ער געזען אומבאשטראפט פארברעכן, רציחה, רשעות מערדער", בעסטיאלישק״ט און רויב, ווי מען קען א מעסער קאלטבלוטיק אין הארץ פארשטעכן — און די אויגן ז אלן גלאנצן ווי מיט שקיעה גלאגץ א שויב. ער האט נאר געזען, פון מאס דער אטעם ציטערט, ׳דער קאפ א נרייטער ווארט, ווי צווישן ציין א נום. געפילט די גרויזאמקייט מאם אינם פנים ריטערט, די שרעק מען קערפער ניט זיר אפ רעם מערדער אין רשות. ער ווייסט פון גרויסקייט, אויר פון קדושים, איז אבער שווער פון רעם צו טראכטן, ראם פרעסט זיין הארץ צונויף, ראם טוט אים וויי. עם פעל ן כוחות אוים די מערדער צו פאראכטן, און ווייגיק איז די רייגקייט צו דערמאנען ז י י. ק" נעם נישט דערצ״לט ער פון די טרויערן און קובזער, מאם זייגען א" נם געווארן מיט זיין פלייש און ביין. די האנט נאר, מיט רעם אויסגעקריצטן פיאלעטן גומער זאגט, אז איר דארפט מיסן שוין פון אלץ, ווי ס׳מייסט ראם ער אליין. Jtmitimmiiiimimiiiiiiiiimiiiiiiiiimiiiiiiiii ק"נעם, מאס זאל אים העלפן דערביי. אלע זיינען באהאלטן. שטעלט ער זיר אוועק אייגער אליין מיט א שטיק אייזן ביים ארון קודש און פאלט דארט א טויטער. ראם איז דער סימבאל פון דערינשמה* שטארקער אלטער יידישקייט, קעגנאיבער וועלכער ער שטעלט אוועק די נעבעכדיקע, פחדנותדיקע דע־ אקציע פונם כלל אינם קישיניעווער פאגראם. אויפן פאן פון דער דאזיקער געשטאלט האב! זיר אתים־ געהויבן פיגסקיס שפעטערדיקע משיח־דראמעס, וואם די ערשטע פון ז" איז אנגעשריבן געווארן אין יאר 1906, צוזאמען מיטן "אוצר" און "יענקל דער שמיר". דער "אוצר" איז א גראנדיעז מערק מיט א פאר- נעם פון די גרויסע מעלט־־דראמעס. אייגע פון די בעסטע קאמעדיעס אין דער "דישער ליטעראטור. (סיאיז זייער גלייר, מאס דער רעפרעזענטאנץ־טע־ אטער ביים צ.ק. "מיט" פירט איצט אויף די רא- זיקע דראמע). זי איז איינע פון די פערל פון פיג- סקים שאפן. פאלגנדיק די קאמאנדע פון אן אידיאט, מאס האט געפונען גאלדענע מטבעות אויפן בית- עולם, כאפט ארום א פיבעי ראם גאגצע שטעטל מיט אלע זיינע פארשוינע: און חברות צו זוכן אן אוצר. אין "אוצר" ליגט א הויפן פון קינסטלערישער מייסטעחצאפט און מאסן־כאראקטעריזירונג. די פאנטאז^ שטעקט אין אלעמען און פארשלינגט ז״ , אינגאגצן. אלע האנדלונגען זיינען אגגעזאפט מיט לעבן. דער ליטעראטור-קריטיקער ב. ריווקין שרייבט מעגן דאזיקן מערק: "יערער זאץ פון ארט נישט צו רירן: טרעפט פונקט אין צ״ט און אין פלאץ". - י מיטן אנשרייבן די דראמע "יענקל דער שסיד", מאם פארנעמט זיר מיטן ליבע־פראבלעם ביי דער פראסטער בריאה, (ביז ראן פלעגט פיגסקי אזעלכע ראלן*פארט״לן בלו י ז אינטעליגענטע העלדן), שעפט ער אוים דעם באגאזש, מאס ער האט מיטגעבראכט מיט זיר קיין אמעריקע פון דער אלטער היים. איצט שר״בט ער אן אייניקע זאכן, מאם האבן ניט ק״ן שום אגשפאר״גישט אין דער אלטער היים און אויר נישט אין דער נייער און ראן אייניקע זאכן אויפן פאן פון דער אמעריקאנישער ווירקלעכקייט. פוגם היינט גייט פינסקי איבער צום נעכטן, אג- הויבנדיק א סעריע היסטארישע מערק פון דער צייט פון די משיחשע באמעגונגען. די משיח־דראמעם זיינען ארבעטן פון א גאנץ אגדערן שניט. דא הויבט זיר פינסקי אויף העכער אי- בער די פראבלעמען פון דער ענגער קעגנווארט צו די פראבלעמען, מאם הענגוגן שוין יארהונדערטער איבער דער יידישער היסטארישער ווירקלעכקייט. און דוקא דא פילט זיר גישט ק״ן מינדסמע בלאג- דזשעניש אין די לאביריגטן פון דער טיילמאל העכסט געפילפולער משיח. ^פראכלעמאטיק,,^^^,־ רא פולט -זיר. רע ר שר״בער-יווי״ביי* זיר אירד^ר ה״ם, מיט זיין געניטן אינםצעניזירונג־מעטאדברעגגט ער ארוים די פערזאגען און מאסן - באוועגונגען מיט מאסן ־ כאראקטעריסטיק און באראקטערישן לשון פון דער עפאכע — לויט די 6 עפאכעם פון זייגע 6 משיח־דראמעם — די עפאכע פון חורבן("רעד איי- ביקער "ד") פון תלמודישן נאכן חורבן ("רבי עקיבא און בר כוכבא) פון מיטלאלטער ("דער שטומער משיה") פון דער אינקוויזיציע ("שלמה מולכו" און דוד הראובני") פון גזירות ת״ח ("שבתי צבי און שרה") און אויר "דער בעל שם און דער גזלן" דארף צוגערעכנט מערן צו דער משיח־סעריע. ער איז ניט קיין משיח, אבער א טרעגער פון משיח- בטחון אין פאלקס־הארצן. די משיח־דראמעם צייכענען זיר אויס מיט ז״ער אקטואליטעט. ארויסנעמענריק פון דער שפראר פון יקבלה, מיסטית און לעגענדע ־ דערציילונגען, גיט אונדז פיגסקי איבער סצעגעס, אידעען און מאטיוון, דער מצוה. אייגער רעם פירור, דער צווייטער רעם זהר. צוערשט אראפגעריסן די טאוולען, דערנאך האבן אנגעהויבן צו פליען אייגצלנע בלעמיער... 'און א מיפער קרעכץ פון רעם רבם הארץ. דער ארומזוכנדיקער סאלדאט האט דערמיילע ארויםגענוימען פון דעם טלית־זעקל רעם טלית, באקוקט אים, באטראכט די זילבערגע עטרה, ארויסגערעדט "זילבער", אונטערגעטראגן דעם אפיצער. דער אפיצער האט א קוק געטאן און ארויסגערעדט: ,!אראפרייסן 1“ דער פאלדאט האם זיך געגומען פאר דער עטרה, אגדערע סאלדאמן האבן אנגעכאפט דעם פאנאנדערגעוויקלטן טלית. געצויגן' אהער, אהין, צעריסן אויף קליינע שטיק׳ לעך. דער אפיצער האט איבערגענומען די אפי געריסעגע 'עטרה, ביאטראכט זי^ אריינגעלייגט זי זיך אין קעשענע. * דער סאלדאט האט אים אונטערגעמראגן די תפילין. ״מאם איז דאס!״ "געלעגן אין דעמזעלבן זאק." דער אפיצער האט איבערגענומען די תפילין, ארומגעקוקט זיי. \ דער רב האט זיך געצאפלט. נישט געקענט זען די תפילין'אין די הענט פון דעם טמא, מורא געהאט פאר זייער מיאוסן סוף, אויסגע־ שטרעקט די ציטערנדיקע.</ענט און תחגונימדיק גערעדט: "תפילין... ביים מארגנגעבעט... אויפן קאפ אזן אויפן ארעס...” (המשך קומט) בליבן. זיי האבן אויסגעשטעלט זייערע געפאב־ געגע קרבגות הארט ביים גראבן ענג איינעם לעבן אנדערן מיטן געזיכט צום גראבן. זיי זאלן זיך אנקוקן זייער באלדיקן קבר און זאלן זיי זען, 'מאם עם מעט געטאן מערן צו זייער רב. דער אפיצער איז געשטאנען אויפן בריקל. צוגעקוקט,’אז אלץ זאל צוגיין אין אררנונג און פיגקטלעך. מען אלץ איז געוועזן אין ארדנוגג, איז ער אוועק אהין, ווו דער רב א ז געשטאגען. מען ער איז צוגעקומען, האט ער קאלטבלוטיק פאררויכערט א פאפיראם איון א זאג געטאן צו א סאלדאט מיט א גראב־אייזן: "מעםט אים אפ! ביז צום האל ח בלויז!“ דער סאלדאט האט צוגעשטעלט דעם גראב־ אייזן צום רב, אראפיגעגומען זיין מאם\ביז צום האלדז. י ץ דער אפיצער האט לייכט ארויםגערעדט צו די סאלדאטן מיט די גראב־אייזנם: "איר ווייסט די מאם, גראבט“. אן עלטםטער האט א פרעג געטאן; "זאל דער ייד גישט אליין?" "נייין. מעט געמען צו לאנג." די סאלדאטן האבן אנגעהויבן צו גראבן. גישט א קבר גאר א' ברונעם. גישט לאנג, גישט ברייט, גאר טיף. און מען זי' האבן געגראבן, האט א סאלדאט ארומגעמכט דעם רב פאר די אוייגן פון דעם אפיצער. ארויסגעגומען דעם טלית׳ זאק, אריינגעקוקט אין אים, ארויסגעגומען דעם זהר, דעם סידור. דער אפיצער האט זיי ביי אים איבערגענו־ מען, אריינגעקוקט,’ איבערגעגעבן אן אנדער סאלראט. ״צורייסן!" י צומי סאלדאטן האבן זיך אנגעכאפט פאר ער איז דאך גישט מחויב צו פארשטיין, אז דאס מיינט ער'יאים. צוויי סאלדאטן זיינען צוגעקומען צום רב, אגגעגומען אים פארן קראגן און צוגעפירט צום אפיצער. דער אפיצער האט אויפגעהויבן די האגט. ביי די יידן אייז שטיין' געבליבן דער אטעם. אבער דער אפיצער האט נאר שטארק א צופ געטאן דעם רבס בארד' און א זאג געטאן צו א סאלדאטן־אפטיילוגג: "פירט אים אהץ!“ די םאלדאטן זיינען אוועק מיטן רב אריבעי־ דעם בריקל הינטער די סאלדאטן מיט די גראב־ אייזנם. די רביצין האט אויפגעשריען, דער זון. די טעכטער, די שניר האבן אויפגעשריען, א צי געטאן זיך גאך אים, געיוואלט^ זיך געזעגענען. דעריאפיצעריהאט קאלטבלוטיק ארויסגערעדט * ״ארומזוכן!“' סאלדאטן האבן זיך א ווארף געטאן ארוטי זוכן דיי יידן אוןיגעמאכט א גרויסע אגטדעקונג, אז ד׳ יידן טראגן אויך. זיך צופיל קליידער. מיט קלעפ און זידלווערטער האט מען זיי אנגעהויבן אויסצוטאן. עם איז געוועזין, ווי די יידן האבן זיי געוואלטיבאגגבעגען. באלד איז דער גרויסער וואגן אגגעווארפן געווארן מיט די יידישע מלבושים און אליע אנדערע זאבן, וואם מען האט געפונען אויף די יידן. מען די יידן זיינען שוין געווען האלב גאקעט, האט דער אפיצער זיך געווענדעט צוס^פעלדפעבל r י "נעם די היגט אויף דער זייט!“ דער פעלדפעבל האט אויסגעקאמאנדירט. די סאלדאטן האבן אוועקגיעפירט די יידן אויף דער זייט פון דעם גראבן, אגטקעגן די סאלדאטן מיטן רב און פונקט אגטקעגן זיי אויך שטיין גע¬ האט אויסגעקאמאגדירט, ווי אויםגעשאסן: ״ביקסין אויף אקסל! ארומריגגלען! געגאגגען ד , סאלדאטן מיט ביקסן אויף די אקסלען האבן ארומגעריגגלט די יידן און געלאזן זיך גיין. פעס־ טע טריט, גאגדזטראט". ביי די יידן האבן זיך געפלאגטערט די פייס. שרעק האט זיי אונטער־ געבראכן. היגטער די סאלדאטןיאון די יידן איז גאכפגעפארן א גרויסער לאסט־אויטאמאביל. ווען די יידן וואלטן זיך צוגעהערט, וואלטן זיי געי הערט דאה קלימפערן פון עפעם אייזנם, וואם זיינען געיטרייסלט געווארן אויפן באדן פון דעם גרויסן מאגן. 4 טען איז ארוים פון שטאט, געגאנגען אויף א שאסיי, דורך מאלד און דורך פעלד, ביז מען איז צוגעקומען צו א בריקל, וואס האט באדעקט א ברייטן טיפן גראבן, מאם האט זיך געצויגן דורך די פעלדער אויף ביידע זייטן פון שאסיי. דער גראבן איז איצטער געוועזן כמעט אינגאנצן אויםגעטיריקנט, ווו נישט ווו נאר א קליינע בלאטקע. מען איז שטיין געבליבן. די יידן האבן באגריפן. דא מעט זיין זייער קבורה. אין דעם גראבן. אבער' זיי האבן נאך נישט אלץ געוווסט. י פון ידעם מאגן האבן סאלדאטן ארויםגענומען עטלעכע גראבא'ייזגם,'דאם האבן זיי פריער אזוי געקלימפערט. די סאלדאטן האבן זיי זיך ארויפ־ געלייגט אויף די אקסלען ווי ביקסן, אריבער דאם בריקל און אוועק רעכטם אויפן פעלד אין דער לענג פון דעם גראבן. x דער אפיצער האט א מונק געמאן צום רב, וואם איז'געשטאנען' מיט דער רביצין אינמיטן פוין דער טויטמידער זייער פארקלענערטער עדה. "קום אהער, שוויין־ייד!" דער רב האט זיך גישט גערירט פון ארט. ■?V -ywiitfV■