Undzer Worṭ · 1947-10-17 · 40/78 (17.10.1947) · p. Seite 4

פרייטיק, 17. אקטאבער 1947 אונרזער וואדט ז "ט 4 , לדט ביבליאגראפישע מקורות צו Iיי| 75 געבורט״סטאג נאארבעט פץ י. ראטקטיין. דוד פיכספי סער פון 8 שפרודלדיקן קוואל און פון אוגטער זיין פען זיינעז אין 8 קורצער צייט ארוים מערערע אר־ בעטן פון 8 ברייטערן פארגעם. צו זיי געהערן: "אייזיק שעפטל,/ וואס ער האט אננעשריבן אין 11 טעג, "דער אוצר,/ "דער אייביקער ייד,/ "יענקא דער שמיד,/ די דאזיקע דראמעז זיינען דער יסוד פון דער שפעטערדיקער דראמאטורגישער שאפונג. אין זייגע ערשטע דראמעס שיאדערט ער מער* ווייניקער אזעאכע קאנפליקטן, ווי אין זיינע פריער־ דיקע דערצייאוגגען: א צוזאמענשטויס צ וו יש ן דעם אאטן און יונגן דור ("יסורים,,); א קאגפליקט צווישן אן ארבעטער און זיין באאעבאס ("א״זיק שעפטל"). "אייזיק שעפטא איז א פואע פראאעטארישע דרא־ 'מע אין 3 אקטן. אייזיקס באאעבאס עקספאאאטירט אייזיקם דערפינדערישן טאאאנט, נישט באויז זיין ארבעט. ער איז אבער אזוי ווייט קינסטאער, דעד- פיגדער, אז זיין שאפונגס־ארבעט גיט איבן א גייס־ טיקע באפרידיקונג. אז דעד באאעבאם הויבט אים אבער אן דערגיין די יארן, ווען נאד 2 געמאבטע דערפינדונגען געאינגט אים נישט אזוי שנעא פארטיק צו וועד ן מיט דעד דריטער — דאז ווערט,ער פאר- צוו,"פאט און פארביטערט. ער גייט אתים פון די באים, פאראירט רעם קאנטראא איבער זיר און פון טיפער פארצווייפאונג — גערן צו אומגערן — פאר- סמט ער זיר. "א יי ז יק שעפטא,, איז בכן נישט באויז א ריין־־ פראאעטארישע דראמע, עס איז מער ווי א סא- ציאאער קאנפאיקט. פיגסקי שפיאט דא אפ אן אי- , נעראעכע פאסירונג אין דער גשמה פון א קינסטאער: די יסורים פון שאפן. פון איין זייט שטייט דער אויסדערווייאטער שעפערישער יחיד, פאר וועמענס אויגן עס שטייט באויז די וויזיע פון שאפן עפעס גייס, וואס זאא נוצן "פאר אאעמעז,, און פון דעד צווייטער זייט די קאאטע אויסרעכעגונג פון ציען פראפיטן. אין די ערשטע יארן נאר זיין קומען קיין אמע- ריקע, אנהויבנדיק מיט דעד דראמע "די מוטער,/ ווידמעט זיר פינסקי דעם איבע־פראבאעם. ז ייגע אר- בעטן אויף דעד דאזיקער טעמע שיאדערן געטרייע, אפפערוויאיקע איבע צווישן עאטערן און קינדער, צווישן שוועסטער און ברידער — "אהבה שאינה תאו י ה בדבר,,. די געשעענישן אין דעד יידישער וועאט ביים סוף פון 19־טן און אנהויב פון 20-טן יארהוגדערט האבן אנגעהויבן אגרירן די ראדיקאאיסטיש־אימיגראנטי־ שע איזאאירטקייט פוגם אמעריקאנער יידנטום, ארויסרופנדיק ביי אים א נטיה צו אאגעמיין־־יידישע ענינים. נאכן דרייפום־פראצעס און דעם ערשטן ציו- ניסטישן קאנגרעס האט דעד קישיניעווער פאגראם ארויסגערופן צום אעבן די פארבארגענע נאציאגאאע כוחות פוגם אמעריקאנער יידגטום. איינער פון די ערשטע אנטפאעקער פון די דאזיקע כוחות איז גע- ווען דוד פינסקי, וואס האט נאר גייסטיק געשטעקט אין אעבן פון מזרח־אייראפעאישן יידנטום. אין דער דראמע "פאמיאיע צבי,, גיט ער אוגדז פון איין זייט ר, משה צבי, דעם פארשטייער פון רעד אאטער יידישקייט, און פון דעד אנדערער זייט, ז ייגע אייניקאער, די אנזאגער פוגם ג" עם דור, דעם דור' פון אויפגייענדן נאציאנאאן באוווסטזיין און גא- ציאנאאן גאויבן: — דער פאגראם האט זיר אגגע- הויבן. דער אאטער ר, משה אויפט אין שוא אדיין ראטעווען די ספר־תורות, ער געפינט אבער גישט פארבינדונגס - רינג צווישן די ביידע עפאכעס אין דעד יידישער איטעראטור. נאכן אפשאוס פון דעם קורצן השכאה - פעריאד אין זיין שאפן איז פיגסקי א"גער פון די/ערשטע "דישע פראאעטארישע אדער סאציאאיסטישע שריי- בער. זיינע שאפונגען אונטערשיידן זיר אבער פון פרצם אויף דער זעאביקער טעמע. בעת פרץ האט אין זיין פאעזיע געשיאדערט די ארבעטער״נויט און ט״לותז רעם פראפןעסט קעגן איר, האט דוד פיג- סקי דאקעגן אונטערגעשטראבן גישט רעם ארבע- טערס איידן נאד זיין בונט קעגן די איידן, קעגן זייער אומבארעכטיקייט. מיד שטרייכן אוגטער "זיין בוגט׳/ וו" א אין זיין פראאעטארישער שאפונג ווייזט ער גישט ק״ן קאאעקטיוון רעוואאט פון אן ארבעטער־ מאסע, נאר תמיד פון א יחיד. ער שיאדערט באו י ז די איגדיווידועא־מאראאישע אומצופרידגקייט, וואס זי איז ערשט די זריעה פון סאציאאן רעוואאט. ש. ניגער, בארירנדיק דעם דאזיקז מאמענט אין פיג- סקיס פראאעטארישער שאפונג, קומט צום אויס- פיר, אז די דירעקטע השפעה אויף דעם האבן גע- האט די דעמאאטדיקע פארהעאטענישן פון יידישע ארבעטער אין רוסאאגד. זיי האבן דאן ערשט אגגע- הויבן ווערן "באוווסטזיגיק,, און ארגאניזירן זיר. קאאעקטיווע ארויסטרעטוגגען זיינען געווען זייער זעאטן און האבן נישט געהאט ק״ן גרויסע געזעא־ שאפטאעכע באדייטונג. פיגסקי האט אזוי אדום גע- געבן דאם פראקטישע ביאר פון "דישן ארבעטער" אעבן. גישט דעד פראאעטאריאט פירט א קאמף פאר ז"גע עקאגאמישע רעכט ,נאד דעד פראאעטאריאט פארטיידיקט זיין אייגענעם מעגטשאעכן ווערט. א באאעבאס באאיידיקט דעם ארבעטערם טאב- מעד. ער דערנידעריקט אין איר די פדוי: ערשט ראן, נישט ווען ער עקספאאאטירט זי עקאנאמיש, פראטעסטירט איר פאטער — דעד טרעגער ("אראפ דעד יאר"). דעד באאעבאס וויא פארשטערן דעם ארבעטער זיין יום טוב, פארשוועבן זיין הייאיקייט — ערשט דאן שרייט ער אויס: נ״ן! אאץ יא, ד א ס נישט! ("אויסגעפירט,/ "אברמא דער טוי־ טער,,). ווען דראבקין (אין דעד דערצייאונג מיטן זעא־ ביקן נאמען) זעט, ווי דער באלעבאס באגייט זיר שאעכט מיטן ארבעטער, רופט ער גישט ז ייגע חברים צו קאאסן ־ סאאידאריטעט און קאאסןן־באוווסטז״ז: ער רופט באויז אוים: "איר קען גישט שווייגן!,, ער אאיין, ער פערזעגאעך קען מער נישט פאר- טראגן. און ער א ז גישט ק״ן אויסגאם. כמעט אאע ארבעטער־העאדן אין פיגסקיס ער- שטע דערצ״אוגגען און דראמעם רעפרעזענטירן גיט ז"ער קאאס, נאר זיר אאיין. ג. גאר 7 יאר פון דערצייאערישן שאפן האט ער זיר אין 1899 גענומען צו דער דראמאטישער פארם, אגהויבגדיק מיטן איינאקטער "יסורים,,. זיין דדא- מאטורגישע איגספיראציע האט געשטראמט ווי ווא- וועגן אאס מאגער פארן סאציאא - באעוואטן קאאס. פרצעס באקאנטשאפט און מיטארבעט, אין די יארן ווען פיגסקי האט דעביוטירט אין דעד יידישער אי- טעראטור,. האט געהאט אויף אים א גרויסע פעואה צו ווערן דער איטערארישער רעפרעזענטאנט פון די יונגע כוחות אין רעד יידישער געזעאשאפט. אין דעד צ״ט פון זיין פארברעגגען אין מאסקווע און אין ווארשע דערנאר אין ווין און בעראין האט ער איינגעזאפט אין זיר רעם גייסט און אידעען פון דעד הייגטיקער צייט. נישט גא ר פון די ביכער האט ער דערקענט דאס אעבן נאד טאקע פוגם אעבן אאיין. און ווען ער איז שפעטער אין 1899 געקומען ק״ן אמעריקע א ז פאר אים גישט געווען ק״ן גייס די פארש״דנארטיקע סביבה פון דער נייער היים, אין וועאכער ער האט זיר שגעא אריינגעפאסט. ב. ווי מאדגע עם זאא פאר אונדז גישט אויסזען, קע־ גענדיק פינסקיס שאפוגנען, וואסזייגען דורבגעדדוג- געז מיט אידעאאיזם, האטץ דאר פיגסקי גאר אין די ערשטע יארן פון זיין איטערארישן שאפן בא- וויזן צו זיין א שרייבער פון דעד היינט שוין פאר- געסעגער השכאה־־באוועגונג. טראץ רעם, וואס פיג- סקי האט דעביוטירט אין א צ"ט, ווען אויף דעד יידישער גאס האט א שטראם געטאן מיט פרישע ווינטן פון נאציאנאאער און סאציאאער דערוואכונג, ספעציעא אין רוסאאנד צואיב דער פאגראם־כוואאיע אין די 80-קעד יארן, האט אבער דעד אעצטער צעג- דאיק פוגם 19-טן יארהונדערט גאר טיף געשטעקט אין דער השכאה־עפאכע און פון" איד איז פינסקי באמערקט געווארן. ס׳איז אבער שוועד אנצוצייכענען די געגויע גרענעץ אין פיגסקיס שאפן, ווו עם עג- דיקט זיר פינסקי דעד משכיא און ווו עס הויבט זיר אן פיגסקי דעד סאציאאיסט. אזוי אמשא ווייזט די דערצייאונג "ר, שאמה,/ וואס איז געשריבן גע- ווארן נאר אין יאר 1893, אז שוין דעמאאט,א ז פינסקי געווען נישט גאר א משכיא נאר אויר א סאציאאיסט. ר, ש^מה, א 70־יאריקער פרומער ייד, הערט זיר צו צו די אעקציעס, וואס דער הייגטוועאטיקער אע- רעד גיט ז"גע, ר, שאמהס, אייניקאער. דער פרומער זיידע הערט זיר אזוי אאנג,צו צו דער נייער תורה, ביז ער׳ווערט פון איר פארכאפט און ער הויבט אן אא״ן נעמען אעקציעס ביים אערער. ר, שאמה דערזעט פאר זיר א גייע וועאט און ער- וו יא אייגפירן די גייע אמורים אין דעד ארטיקער תאמוד־תורה. ער טרעפט אבער אן אויף א ווידערשטאגד מצד* די פרומע יידן און ער נעמט זיר דאז צ\ די יוגגע ארבעטער, וואס ווייזן ארוים מער גרייטקייט ביים אויפנעמען די נ״ע אערע, און צו ז" רעדט ער גישט נאד וועגן די וווגדער פון דעד וויסנשאפט^נאר ער דערמאנט ז יי אויר די "האפעגוגג אויף א גוטער וועאט,, ווען "אאע וועאן זיין גאיקאער,,. אזוי אדום איז פינסקי, וואס האט אנגעהויבן שרייבן אין איבערגאנגס - פעריאד פון השכלה צו רעאאער סאציאאיסטישער ווירקאעכקייט, געווארן א א. ה״-יאר ווערט געפייערט "ער 75-טעד גענורטס־טאג פון דוד פיגסקי און יער ד.5-טער יאד - טאג פון זיין איטעדארשער טעטיק״ט. א יום טוב הן פארן ׳וביאאד והן פאר דעד "דישעד לי- טעראטור און אירע ברייטע א״גער-מאסן. אבער ניט נאר תרד דער איטרעאטור איז דוד פיגסקי געקומען צום פאלק. זיין געבורטס־טאג איז גישט נאר א יובי־־ אעאום פון א שריפטשטעאער, וועאכן מיד שעצן און האבן איב צואיב די שייגע פרעכטיקע געשטאאטן, וואס ער האט אונדז געשיאדערט אין ז"גע ווערק, נאר אויר פון א אעבעריקז, אימפעטפואן בויער פוגם געזעאשאפטאעכן "דישן אעבן. ער גייט ארויס פון די ענגע ד, אמות פון זיין ארבעטס-קאביגעט און ניט גאר מיט זיין פען דינט ער דעם פאאק, נאד אויר מיט פשוטע מעשים. קיינמאא איז ער נישט מיד געווארן צו זיין דעד אקטיווער קעמפער פאר "דיש- קייט, פאר דעד יידישקייט, וואם איז פראגרעסיוו אין אאע הינזיכטן אויפן קאנטינענט פון דער נייער וועאט, הגם זיין ארבעטם־פעאר, אמעריקע, איז ניט פון די פרוכטבארסטע געביטן פאר יידישער קוא- טורעאער טעטיקייט. געבוירן אין 1872, אין מאהיאעוו, אויפן דניעפר, האט ער שוין אין די פריע קיגדער־יארן ארויסגע־ וויזן גרויסע פעאיק״טן און א גייגוגג" צו "שאפן,, — ווי ער אאיין דערצייאט אין ערשטן קאפיטא פון זיין בור: "מייגע ווערק,,. די בריוו, וואס ער פאעגט אאס יונג ייגגא שרייבן צו זיין טאטן אין מאסקווע, זיינען שוין געווען שטיקער "שאפוגגען,/ אי״ן וועא- כע ער פאעגט, אין דעד פארעם פון דערצייאונגען איבערגעבן זיין טאטן וועגן פארש״דעגע געשעעגישן. אין די יארן פאר זיין בר־מצווה האט ער געאערנט. זייער 8 סר גמרא. דערביי האט״ער אבער אויר באוויזן פא^יסיק צו אערנען העברעאיש, רוםיש, אריטמעטיק, צו אייענען צייטונגען, ספעציעא דעם "המאיץ,, און דערב" שוין אביסא צו שרייבן. שרייבן איז שוין דעמאאט געווען זיין גרעסטע איירנשאפט זיין קינדישע פאטאזיע האט אויסגעטראכט מעשות און פארטראכט טעמעס, וואס פיא פון ז" האבן ערשט מיט פיא יארן שפעטער אגגעגומען הויט און פא״ש און ארוים פון אוגטער פינסקיס פעדער אאס פואבאוטיקע דערצייאונגען, אדער דראמעס. אין יאר 1891 האט ער באשאאסן צו פארן קיין וו י ן שטודירן מעדיצין. געפארן איז ער א יבער וואד- שע, כדי צו באזוכן י. א. פרצן, דעם אויפג״עג־ דיקן שטערן אויפן הימא פון דער יידישער איטערא־ טור און הער ן זיין מבינות אויף ז "גער א דעדציי- אונג, וואם אאע באקאנטע האבן שטארק געאויבט. פינסקיס שרייבן איז פרצן שטארק געפעאן געווארן . און מיט זיין סמיכה איז ער אויר אוועק אין זיינע ntP1111״n1nB1||||״|nnT1P"ll|׳N1m1 11״.... "חהזייייי״המזז" "מוןןןןןוו״₪וווןןןןווווווווווווןןןן,ןןן״ן״וווןןןןווו דערציילונג פון דוד פינסקי ער לעבם האט זיך צעלאזן איבער די "תשע הייזער, באב־ גע״זוכט, צי האט זיך נישט עמיצער באהאקיטן, פארלאדנט די פעגצטער, פארשלאסן מירן און טויערן און נישט פארגעסן אגצופאקן די אייגענע קעשענעם. אויפן מארק איז' געשטאנען נאר א קליינע אפטיילונג און זיי האבן זיך צעל״אכט, ווען זיי"האבן דערזען ת א״נקומענדיקע יידן. קיץ ווארט״נישט ארויסגערעד״ט, גאר געלאכט. עפעם אלץ אויף די יידן איז געווען״אזוי קאמיש, זייער קליידונג, זייער גאנג, זייער שרעק" און זייערע טרערן. אלץ אזוי קאמיש, אז עם האט געקיצלט צום פארשיכורנדיקן געלעכטער. די יידן האבן זיך קוים אומגעקוקט אויף זיי, אבער יעדערער האט געהאט א קל; ה אויף זיי, יערער .זיין קללה "אויף זיין נוסח. אין א פענצטער פון האטעל האט זיך בא־ וויזן דער קאמאנדיר, א שניידיקע "פיגור, מיט פארדרייטע "קייזער־ווילהעלם־וואנצעם, א מאי נאקל אין לינקן אויג — הונדערט פראצענט פ״רייסישער אריער.יער האט א קוק געמאן" אויף ידי פארזאמלמע יידן און אראפגעשפייט". גישט געציגט אין קיינעם. דער שפיי" איז געגעבן גע־ ווארן פאר אלע יידן. אפגעטאן און צוריק פאר־ שוווגדן. די יידן אבער האבן געוווסט, אז זיי קענען זיך דא ריכטן אויף עפעם גאר גאר שלעכטעס. דעד קאמאנדיר האט זיך דורכגערעדט מיט א יונגן אפיצער. איבערגעגעבן אים די קאמאנדע און איז אדיין צוריק אין האטעל. אין ט״יר האט ער זיך געוואלט אומקוקן, פילייכט נאך א שפיי טאן. אבער ער האט ביידע זאכן ניש״ט געטאן, נאר צוגעמאכט די טיר מיט א בריאזג. א יוגגער אפיצער - אייגער פון דער היטלער־ יוגנם מיט א שטייגהארמן פנים און חלפים־אויגן טעל, אלט און יונג, קינדער אויף ת ארעמם און קו־אגקע פון די בעטן, געפירט אדער" גע־ טראגן. משפחותווייז האבן זיי זיך צעשטעלט אויפן פלאץ. וואס די גזירה זאל גישט זיין, זאל מען זיין אינאיינעם, אייגענע מיט אייגענע. צום רב מיט דער רביצין זיינען צוגעקומען זייערע דריי זין מיט זייערע פרויען און קיגדער ,און ז״ערע צוויי טעבטער מיט זייערע מעגער און קינדער. און אלע אן געפעק. ליידיק די העגט און פריי די רוקנם." נאר קליידער האבן זיי אנגעטאן אויף זיך וואם מער און די פילע קעשענעם האבן זיי אנגעשמאפט מיט פארשיידענע קלייגע זאכן, וואס האבן"געהאט א ווערט אין זייערע אויגז. זיי" וועלן דאך געווים ארויסגעטריבן ווערן פון שטעטל, האט קיינער פון די פרומע יידן נישט פארגעסן "ארומצווויקלען זיר מיט א טלית ווי מיט א ברייטן גארמל און די תפילין אריינגע־ נומען אין א קעשענע. אבער דער אלטער רב האט אריינגערוקט אוגטער זיין שבתדיקער אט־;עסנער זשופיצע דעם טלית־זאק און אין אים דעם מלית און תפילין און זיין סידור און דעם זהר הקדוש. די הענט אויף דער ברוסט ארייג־ גערוקט אין די ארבל, ווי עם וואלט אים געי פרעסטלט, האבן געדריקט און געלאסקעט דאם הייליקע פעקל. יא, און זיין בעסטע יארמלקע האט דער רב אנגעמאן און זיין בעסטן גרעסטן שטריימל איבע״ר דער יארמלקע. שבת און יום טוב... איז נישט הייגט א תם הדין? רבונו של עולם! גאטעגיו־פאטער!- 3 דער גרעסטער מייל פון דעם באטאליאן סאלדאטן, וואם האבן פארנומען דאס שטעמי/, ווערטער דערציילטז די נאצים תאבן ארויסגע־ מריבן. די יידן פון אן איינגענומענעם שמעט; אין פעלד אדיין, דארטן זיי אלעמען אויסגעשאסן, נאר דעם אלטן רב האבן זיי אריינגעשטעלט אין א גרוב און פארשאטן ביזן האלדז, דעם קאפ געלאזן שטעקן איב״ער דער ערד. דער "שריפמשטעלער האט אויפגעשוידערט, צוגעמאכט די אויגן. א טרער האט זיך אראפי געקייקלט אראפ זיין לינקער באק. פלוצלונג האט ער צוזאמענגעביסן די ציינער, צוזאמענגע־ דריקט די הענט אין פויסמן, זיין געזיכט האט אנגענומען דעם הארטן אויסדרוק פון אנטשלא־ סנקייט, יא דאם וועט ער אנשרייבן! ער אי״ז צוגעלאפן צו זיין שרייבטיש, גענו־ מען די פען, איבע״רגעבויגן זיך איבערן פאפיר... די פען איז זיך צעלאפן. 2 א באפעלז אלע יידן פון שמעמל זאלן זיך צוזאמענקומען אויפן מארק־פלאץ פארן האטעל! אבער אלע! אלט און יונג, קינדער" אויף די ארעמם און קראנקע פון די בעטן. קיינער זאל״זיך נישט דערוועגן אויסנבלייבן, אויב ער ודיל נישט אויסגעפיגען אוץ- זיך. ווי די נאצים קענען פייניקן. און אן געפעק! מיט לייתקן זאלן זיי אלע קומען, ווי"זיי שטייען און גייען. זיינען די יידן, וואם זיינען געבליבן אין שטעטל און נישט באוו״יזן צו אנטלויפן. ווען דער נאצישער באטאליאן א ז אריינגעטראטן, צענויפגענומען זיך אויפן מארקיפלאץ פארן האי 1 דער שריפטשטעלער האט זיך געראנגלט מיט א טעמע. ריכטיקער - מיט״טעמעם. ער האט געטראגן אין זיך דעם שוידער־וויי־ טיק איבער דער*גרויליקער קאטאסטראפע, וואם איז באפאלן די יידן אין די לענדער, וואם אוג־ טער דעם נאצישן יאך און געזוכט אויסדרוק פאר .יין הארץ־געשריי. " יעדן טאג האבן די צייטונגען געבראכט שרעק־ .עשעענישן פון מארד און פארניכטונג^ פון אומי :אשרייבלעכן פיין און יסורים, פו; אומבאגרייפ־ זעכע םאדיסטישע איינפאלן, פון אוממענטשלעכע רויזאמקייטן. יעדע געשעעניש א טעמע. אבער דער שוי־ רער אין אים איז געווען צוזאמענגעהויפט פון א;ע מעמעם, פון אלע די שרעק־געשעענישן, וואם די צייטונגען האבן געבראכט. יעדע אייג־ ציקע געשעעגיש, ווי " שוידערלעך זי זאל ג^שט זיין, איז קלענער פאר דעם גאנצן הו״יפן. אן איינציק בלאט ארויסגעריסן פון א בוך פון פורעניות. איין ווונד, אפגעדעקט אויף א קערפער, וואם איז באדעקט פול" און פיל מיט גרויזעליקע ווונדן. ווען ער וועט איבערדערציילן גאר איין געשעעניש, אפילו די שרעקלעבסטע, וועט זי אלץ זיין בלוי* א קליינער טייל פון רעם שוי׳ דער־הויפן אין אים. אבער ער האט געזובט געשטאלמונג פאר דעם "גאנצן הויפן." איין וויי־ אויסגעשריי, וואם זאל כולל זיין אלע שמערצן. איין מאג האבן" די צ״טוגגען מיט קורצע