Undzer Worṭ · 1947-10-03 · 38/76 (3.10.1947) · p. Seite 2

פרייטיק, 3 אקטאבער 1947. אונחער וו אירס זייט 2 האנדל מיט אבזעריקע דער פארזיצנדער פון עקספארטערן־פאריין פון ארץ־ישרא?, ד״ר פיי?כענפע?ד, מאס איז צוריקגע* קומען פון זיין רייזע קיין אמעריקע, האט רעפערירט וועגן די אויסזיכטן צו באקומען פאקטישע הייפוי פון די אמעריקאנישע עקאגאמישע פאקטארן פאר דער ארץ־ישראלדיקער אינדוסטריע. דער רעפערענט האט באטאנט די נויטמעגדיקייט צו פארשטארקן ■די עקאנאמישע אגיטאציע?טובת ארץ־־ישירא? אין די פאראייגיקטע שטאטן. ער האט פארגעליגט 3 פארשל^ן: 1) צו גרינדן אנ׳ארץ־ישראלדיקע האנד?ס־קאמער אין די פאראייניקטע שטאטן; 2) גרינרן א באגק אמעריקע־ארץ־ישרא?; 3) גרינדן אן אמעריקאגישע אנטוויק?וגגס־געזע?שאפט אין ארץ־ישרא?, וואט וועט ארבעטן ליט דער?יניע פון דער ארץ־ישראלדיקער און דרום־אפריקאני־ שער עקאנאמישער פאראייניקוע. ד״ר פיי?כענםע?ד האט אין די פאראייגיקטע שטאטן אנגעהויבן אוג? טערהאנדלגגען, כדי צו דעאלזירן די דערמאנטע פ?עגער, און וועט ז יי פארטזעצן נאד זיין צוריק־ קערן קיין אמעריקע. אמעריקאנער יידן ווייזן ארויס אינטערעס אין דער עקאנאמישער אנטמ^יקלנג פון ארץ־ישרא?, און זיינען אויר גרייט צו איגוועסטי־ ציעס. ת?מוד־תודה׳ת, חדרים, 4000 אין די שו?ן פון "ב? ישרא? חברים", און די "אגודת־אחים" פון די ענגיצישע יידן. טויזנט קינדער?ערנען אין פרעט־־ דע שו?ן, וואט א טיייצ פון ז יי זיינען מיטיאנערישע. אין די העברעאישע פרעב?־שו?ן האטי די צא? קינדער דערגרייכט 18 טויזגט, וואט ראם מאכט אויס א העיצפט פון די ארץ ישראל קינדער אין ע<צ- טער פון 3—6 יאר. אין פארגליר מיט אנדערע יצעגדער איז ראם א גרויסע דערגר״כונג. די צא? פון אונדזערע קינדער אין עיצטער פון 6 ביז 14 יאר האט אין תש״ז באטראפן 87.700, דערפון האבן 80.000 געיצערנט אין שויצן, ד. ה. 91 פראצעגט. צו אזא הויכן פראצענט האבן נאר גישט דערגרייכט אפי?ו א סר?ענרער, ווו די צוואנגם־ ׳■ישו?ן1 איז איינגעפירט זייט צענדלקער יארן. היות י״אזא yvivr עיקזיסטידט- ב־יי אונדז נישט אילראם אייגע פון די גרעסטע דערגרייכונג־ען פון ישוב. פאקטיש זאגט מען קייגעם נישט אפ, וועד עט ווייצ ארייגגעבן זיינם א קינד אין א יידישע שויצע אדיין. י.?. שפי שטא?ט, וואט ז א? אכטונג געבן אויף די קינדער, בעת די ע?טערן געפינען זיר אויף די פארשטע־ לנגען. אין יעדן אנשטאאט וועאן זיין פ?עגערינס און שוועקטער, אזוי אז די ע?טערן ווע?ן קאגען רואיק זיצן אין טעאטער אדער אין קינא, וויסנדיק, אז די קינדער געפינען זיר אין נוטע הענט. א צווייטער פראיעקט — א וויגטערדיקער שווים* באס"!,אין ת?־אביב, ווע?כער זא? אפקאסטן 200 טויזנט פונט. בקיצור, קיין איגיציאטיוו און קיין פ?ענעד פע?ן גישט. - 8 באוועגלעכע קיך רומעגישע עולם טרעטן צו צו נריגדן א באוועג־?עבע קיר, וואט וועט צושטע?ן עסן, דארונטער אויר מיטאג, צו די קלענטן אה יי ם: צו אנגעשטע?טע און ארבעטער אין פאבריקן און ביוראס, צו פרי־ וואטע מעגטשן, א. א. וו. אין דער צענטרא?ער קיר וועט מען קאכן מא?צייטן פאר 10 טויזגט סאן, און אין 22 טפעציעאע״אויטאם ווע?ן די מאצצייטן צו- געשטעצט ווערן צר די ק?יענטן. צו דעם צוועק איז באשטע?ט געווארן טפעציע? נעשיר. ראס קאפיטא’? וואט ווערט אינוועטטירט אין דער אונטערנעמונג באטרעפט 35 טויזנט פונט. אין דער אוגטערנעמונג מע?ן ארבעטן ביי הונדערט אנגעשטע?טע. הונדערט טויזגט תלמידים און תיצמידות (כן ירבו) ווע?ן יצערגען אין די אנשטאיצטן פון דעד העברע* אישער שו?־נעץ אין יארתש״ח — דאס דרייטיקסטע יאר זייט די נעץ עקזיטטירט — האט דערק?ערט דעד צייטמיילקער דידעקטאר פון דעד שו?־אפטיי* אונג פון "כנסת ישראל/ ה, מ. ארנון, אויף א פרעטע־קאנפערענץ. צום נייעם שוליאר האבן זיר נעעפנט 16 נייע שו?ן, פון חו?תא אין צפון ביז יד-מדדב׳ אין נגב. די צא? שי?ער הא?ט אין איין וואקסן. אין די דריי?עצטע יאר האט דעד וווקם אויסנעמאכט תרכשגיט?ער 6700 ת?םידים א יאר. מען ה א פט, אז אזא וווקם מעט אויר זיין היי־יאר, און אזוי אדום וועט די צא? שי?ער דערגיין ביז צו הונדערט טויזנט, וואט דאם מאכט אויס העכער א 7-עט ח?ק,פון העד .נאנצער "דישער^באפע?קע- דונג אין ארץ ישרא?. י פאריארן האט די צא? שי?ער, וואט האבן זיר נעפונען״אין העברעאישן שו?־נעץ "באטראפן 93 טויזנט. אויסער זיי האבן נאר 24 טויזנט גע?ערנט אין אנדערע ערציונגס*אנשטא?טן. דערפון 7000 אין א לאבד... די אויטאבוסן־טטאציע איז איינע פון די שענם* טע אי!?אנד. דארט געפיגט זיר אג׳אינפארמאציע ביורא, ווארטע־זא?!, א בופעט און א באגאזש־ סטאציעוועט דינען א?ם פארביגדונגם־־צענטער פאר די ישובים פון מערב׳דיקן נ?׳?. * דעד מיט?שטאגד־אמט אין חיפה, וואט האט נע- בויט 32 דירות פאר נ יי ע עו?ים, טרעט צו צו בויען מיט דעד הי?ף פון. דער יידישער אנענץ נאר פופציק דירות אויפן באדן פון קרן קיימת. * * אין נתניה הויבט מען בקרוב אן צו בויען א ה יי ם פאר ח?וצות, מיט דעד הי?ף"פון אמעריקאנער נע?ט. דאס גרעסטע הויז אין, תל־אכיב אג׳אמעריקאגער ייד האט באשטע?ט ביי א ת?- אביב׳ער ארכיטעקט א פ?אן אויפצושטע?ן א ריזיק הויז אויף דעם שאסיי ת?*אביב—ת?־?יטוויגםקי.?ויט דעם פ?אן מע?ן אויפנעשטע?ט מערן 4 ב?אקן הייזער צו 4 שטאק, אין יעדן הויז 48 דירות טיט 110 צימערן, צוזאמען 192 דירות מיט 440 צימערן. אין דאזיקן ב?אק וועאן אויר זיין א דאמף־באד, 8 ק?יגיק, א קינא, א זא? אויף פאר?עזונגען, טפארט- פ?עצער און געשעפטן. אין רעם בנין זא? אינוועט- טירט ווערן 750 טויזנט פונט. לונא פארק און צירק א נרופע קאפיט^לטטן פון ת?־אביב האט אוים־ געארבעט א געגויען פ?אן, אויפצושטע?! א?ונא- פארק טיט א גרויטן צי דק אויפן ברעג פון "ירקון". אין צירק זא?ן זיין 3000 זיץ־פ?עצער. די איניציא־ טארן פירן פארהאגדלנגען וועגן דעם ענין מיט א "דישן ספעציא?יםט וואט ווויגט אין?אנדאן. אין דעד אונטערגעמונג זא? אינוועטטירט מערן הונדערט טויזגט פונט. ם׳הא?ט, אז צוזאמען מיט די ארטיס־ טן מע?ן זיר פון דעד אונטערנעמוגג מפרנס זיין ביי 250 נפשות. , קליינע פלענער עט זיינען אנגעגעבן געווארן דריי• בקשות אויפ- צושטע?ן גייע קינאס אין דחים, צפון און מזרח פון ת?־אביב. א דעמאבי?יזירטער זע?נער האט געבעטן א דער?ויבעניש אויר אן אריגינע?ע אונטערנעמונג. ביי יעדן קינא און טעאטער ווי? ער עפעגען אן אג- 100 טויזנט קינרער אין רער העברעאישער שול־נעץ צו באנעגעגען זיר מיט פארשטייער פון דער זיבער- הייטס־מאכט... דער א?טעד ת?־אביב׳ער תושב קאן נישט פארנעסן דעם ת?־אביב׳ער יידישן פא?י־ ציאגט, און בענקט נאר אים. פון אזא תושב האב איר נעהערט דערציי?ן די דאזיקע מעשה: — אין אייגעם א שבת האב איר זיר אוועקנע- שטע?ט אין טיטן נאט אויף רחוב הערצ? און בא- ש?אסן, אז בשום אופן ווע5 איר נישט?אזן שבת אדורכפארן קיין אוימא, און זא? זיין וו^ם עט ווי?... — איר האב טאקע אפגעשטע?ט די באוועגונג ביז עם איז געקומען א פא?יציאנט און האט געמא?דן, אז ער ארעטטירט מיר. — מי?א מה — האב איר געענטפערט, — מהיבי תיתי,?אמיר גיין אין דער פא?יציי. נייט מעז.אין טיטן וועג ניב איר צו אים א זאג: — דו ווייסט וואם איר ווע? דיר זאגן, אדון פא-?יציאנט, די מעשה איז גארגישט ג?אטיק. דעד פא"?׳ציי-אמט איז א שפאר שטיק? וועג פון דאנען, און איר בין?ח?וטין נישט בטוח, צי דער ע רוב איז דארט אין ארדענוננ, און דא, פארשטייסטו טיר, טראנ איר א ט?ית... — מי?א, — בארואיקט מיר דער פא?יציאגט, — אויב אזוי ניב מיר רעם ט?ית. געמט דער פא?יציאגט מיין ט?יוז, און מ׳גייט. פ?וצ?ונג ניב אי רא זאג אונטער רער גאז: — זיי כאטש וויסן, ר׳ ייד, אז איר בין א קא- פעטשקע "אוט?עגא?"... אזוי ווי איר האב דאס ארויסגעבאמקעט ניט דעד פא?יציאנט א געשריי: — דו •זא<םט זיר מיר שוין אפטראגן פון די אויגן! כ׳זאל ייר מער נישט זען! און טאמער ווע? איר דיר נאר אמא? זען רעגו?ירן די באוועגונג, וועט זיר טאן חושר!... דאס א ז נעווען אמא?, אין יענע צייטן — און ביז היינט?עכצן די ת?־אביב׳ער אענווויגער נאר זייער אםא?יקן פא?יציאנט. ווער ווייסן, אפשר מעט ער בקרוב, אין דער יידישער מדינה, ווידער זיר בא* ווייזן אויף די גאטן פו! ת?־אביג. דעמא?ט אבער וועט מען אים שוין נישט קאנען אפשרעקן און זאגן "איר בין אומלעגא?", וויי? די פארפאצגונג פון די "אומ?עגא?ע" יידן מעט אויפהערן. און דעמא?ט, אז דער בירגערמייסטער פון ת?- אביב וועט מידעך זיין פא?יציי־קאמענדאנט, איז נישטא מאס מורא צו האבן... אז ער מעט זיר א?יין אוועקשיקן קיין?אטרון אין• תפיסה אריין. ("הבוקר") דוד פלינקער־אהרוני אין תל־אכיב און נישט בליז יידן נאר אויר גויים האבן נע- הא?טן, אז דער ת?־אביב׳ער "בובי" קאן קאנקו- רירן אין ה?כות פאפו?ארי.טעט מיט זיין?אנדא־ נער חבר. דער יידישער שוטר אין דעד יידישער שטאט איז נעווען דער?יב?ינג פון פא?ק. מען ער איז דורכגענאנגען דורר די גאסן פון שטאט האט מען צו אים געשמייכ?ט פון יערער שטוב, פון יעדן פעגצטער און פון יעדן געווע?ב. פאר דער יידישער באפע?קערונג איז דעמא?ט געווען אנ׳אנגענעמע איבער?עבונג צו זען און צו רעדן טיט א "דישן פא?יציאגט. די אייגוווינער פון ת?־אביב האבן נאר נע- דענקט דעם פא?יציאנט פון רוס?אנד, פון פוי?ן, און״פון רומעניע. האבן געדענקט די צרות, די דדי- פות מאם זיי זיינען אויסנעשטאנען פוגם פא?יציאנט. זיי האבן זיר דעריבער געפרייט, ׳זעענדיק דא א יידיש! פא?יציאנט, מאס רערט צו זיי אין ז יי ער שפראר, מאס קומט צו'ז" אריין נישט ווי א פאר- פא?גער, נאר ווי א ידיד. און אזוי האבן זיי-באטראכט נישט בליז רעם פא?יציאנט, נאר אויר זיין יידישע "נאטשא?סט* ווע", און זייער אויבער־קאמעגדאגט, רעם ביד- גערמייטטער. צו די דאזיקע מענטש! האבן זיי זיר איגגאגצן אגדערש באצויגן ווי צו זייערע פארפא?־ גער אין דער פרעמד. רעם "דישן פאלציאנט דארף מען צוהע?פן ביים אויספיח ז יי נע אויפגאבן. אזוי האבן זיר אנטוויק?ט פריינט?עכע און כמעט אינטימע באציוננען צווישן דער יידישער געזע?* שאפט מיטן ת?־אביב׳ער פא?יציאגט, מאס זיין שם איז דערגאנגען אזש קיין אויס?אנד. פלצלנג האט זיר די?אגע נעעגדערט. אין 1939 איז די פאלציי ארויטגעגומען געווארן פון רשות פונט ת?־אביב׳ער שטאט־ראט, און קיין מענטש ווייסט. נישט ביז היינט פארוואם. די פאלציי איז איבערגעגאנגען "אין רשות פון דער רעגירונג. אג־ שטאט דעם ת?־אביב׳ער "בובי״״האבן זיר באמיזן נייע פנימ׳ער, פרעמדע פיזיאנאמיעס, אפט מא? נישט קיין גאנץ פריינט?עכע. און די נייע טיפן האבן אפט מא? געמיינט, אז מיט א געבייזער קאן מען מער דערגרייכן ווי מיט א שמייב?. ביס?עכווייז האט זיר די?אגע געענדערט, און אין דעד?עצטער צייט, ווי באקאנט, האט זיר דעד ייד נישט תמיד געפרייט יידישע פאליציי. איינער פון די כאראקטעריטטישע שטריכן, מאס אוגטערשיידן א דעמאקראט;שע מדינה פון א דיק- טאטארישע, איז — די באציוגג צו דער פאלציי. אין דער מדינה פון רוסישן צאר,?מש?, האט זיר די פאלציי געפונען אין די "זיכערע הענט" פון א מיגיסטער, וואט האט פארשטאנען זיר צו דעד- ווערבן דעם צוטרוי פון ה"?׳קן "באטיושקא". דעד רוטישער "גאראדאוואי" האט אנגעווארפן א פחד נישט בליז אויף יידן, נאר אויר אויף כשר׳ע גויים.^. די מענטש! פון צארישז רוס?אנד האבן געוווסט* אז ס׳איז גליכער גישט צו שטיין אין די ד, אמות פון א פאלציאנט. און אויב ער האט דיר מכבד נע- ווען מיט א באזור, איז גליכער׳ געווען נישט ארייג- צו?אזן זיר טיט אים אין?אנגע טענות, נאר — צו דער?אנגן אים אין יד אדיין. אין דעם דעמאקראטישן ענג?אנד הערשט א גאנץ אנדערע באציוגג צו דער פאלציי. די בריטישע רע- גירוגג שטיצט זיר אויפן צוטרוי פונם פא?ק, און זי דארף נישט נאכקוקן די טריט פונם פאלציאגט. ס׳איז דאריבער קיין וווגדער גישט, אז די פאלציי אין ענג?אנד איז גישט אונטערגעווארפן דער״רעגיי רוגג, גאר רעם שטאט־ראט, און דער שטאט־פרעזי* דעגט איז גליכצייטיק דער פאלציי־קאמעגדאנט פון זיין שטאט. דער דאזיקער סיטטעם האט געגעבן פונקט פאר- קערטע רעזו?טאטן ווי אין צארישן רום?אנד. אין?אנדאן איז דער "בובי" (דער פא?יציאנט) איינער פון די פאפו?ערםטע פיגורן. ער, איז דער?יב?ינג פונם פוב?יקום, קאן יעדן איינעם פון זיין קוואר־ טא? אויסגעבונדן, און הא?ט אויג אויף יעדן קינד פון זיינע "בע?י־בתים". די איינווזינער באציען זיר צום "בובי" ווי צו א ידיד, מען גייט פאר אים נישט פארביי, ט׳זא? מיט אים נישט באפן א שמו- עם? מעגן דאס און יעגץ. מען הא?ט זיר מיט אים אנ׳עצה וועגן פאמילע אגגע?עגנהייטן, און יעדעס מא? ווען עמיצן קוועטשט עפעס קומט מען צו אים. אין 1924 האט זיר געדוכטן, אז אויר אין "דישן ת?־אביב ווע?ן זיר די באציונגען צווישן דער בא- פע?קערונג און פאלציאנט אנטוויק?ען מי אין?אנדאן. די פא?יציי אין ת?־אביב איז דעמא?ט נע- ווען אונטערגעווארפן רעם באפע? פון שטאט־ראט, און דער בירגערמייטטער איז געווען דער אויבער־ באפע?סהאבער פונם "דישן פאלציאנט. ס׳כויט זיך די נאענטסטע טעג הויבט מען אן בויען א שא- ס" אין דעם פאבריקס־קווארטא? ביים ים־האפן אין בת-ים נעבן ת?־אביב. אין בת-ים ווערט אויר געענדיקט דאס ם?אגצן רעם שטאטישן פארק. * אין צפת האט מען אנגעהויבן בו יען פערציק ר'.* רות. די ה״זער מערן אויפגעבויט דורר דער נע- זע?שאפט צו אגטוויק?ען צפת, מאס האט 8 ק8- פיטא? פון 50 טויזנט פונט, ווע?כע זיינען ^עגעבן געווארן דורבן קרן קיימת, קרן היסוד, סו??־בוגה, ארבעטס?אזן־־םאנד און א. * / אין רחובות איז פארנעקומען די פייער?עכע דעד- עפעגוגג פון אן ארבעטעריהויז. דעד בנין האט נע- קאסט פינף מויזגט פונט. * ' אין דעד חיפה׳ער פארשטאט "קרית״חיים" איז געעפנט געווארן א הויז פאר יוגנט אויפ׳ן נאמען פון עסקן און שריפטשטע?ער י. יציב. אין הויז מעט זיר די יועט באשעפטיקן מיט שפי?ערייען, ספארט,?ערגען פארשיידעגע פאכן און א. וו. * צווי׳עז זעקס ארכיטעקטן איז איינגעארדנט גע^ מארן א באנרענעצטער קאגקורס אויף א פ?אן פאר א קאאפעראטיוון האטע? און אן ארבעטער־?יי*קאסע אין ירושלם. דעם ערשטן פרייז האט באקומען די געזע?שאפט "המהנדס". דער בגין מעט אויפגעבויט מערן קעגנאיבער דעם אנעגץ בנין אויף רחוב המ?ר דזשארזש אין ירושלם. * אין צענטו^ם פון פתח־תקוה האט מען אנגעהויבן בויען בשותפות׳דיקע הייזער. דערוויי? בויט מען 8 הייזער צו 4 דירות אין יעדן הויז. דער פ?אן איז או׳יסנערעכנט צו באזעצן 200 משפחות. * אין גהריה איז פארגעקומען דער חגוכת־הבית פון צוו" אביעקטן: אנ׳אויטאבוסן־טטאציע און א הויז אויף דער פ?אזשע פאר די דאטשגיקעם. ידער-גזרל פון די יידישע פליטים ץ£ון רומעניע. י' ÄL2 י <:-׳ י. ׳-׳*׳ - ״ ׳ מינכן (פ. ר.) דער יידישער מע?ט־קאגגרעס מע?דעט, אז די אפטיי?וגג פאר הי?ף און רעהאבי* למאציע פונם "דישן ווע?ט*קאננרעס האט פאר דעד?עצטער צ״ט מערערע מא? איטערוועגירט ביים קדינט-דעפאדטאמענט אין וואשיננטאן מעגן פארליכטערן דעם גור? פון די נ״ע יידישע פ?יטים, מאס קומען?עצטנס פון רומעניע, הויפטזעכי^ער קיין מין. איגם ענטפער, וראם דעד קאנגרעס האט בא- קומען אין וואשיגגטאן א ז פארגעש?אגן געווארן, אז די דאזיקע פלטים, וועמענס צא? עם הא?ט ביים דערגרייכן ביז 20.000, זא?ן איבערגעפירט מערן אין די?אגערן אין דער אמעריקאנער זאגע, מאס מערן באזארגט דודר דער אירא, א באשלס מעגן דעם דארף אנגענומען מערן. געענדיקט רער קורס פאר דאקטוירים* דענטיסטן. 150 "דישע דענטיסטן, דאקטוירים און טעכני* קער האבן פארענדיקט א ספעציע?ע אויםבי?דוגג אין מאדערגער דעגטיסטיק, אין א רי/קורסן, מאס זיינען פארגעקומען אין ראזענהיים. די קורסן האט אראגזשירט דער "דזשאינט" פאר די יידישע דעגטיסטן אין די?אגערן, כדי צו געבן ז" די מעג?עכקייט צו באקענען זיר מיט די פאר- שריטן, מאס די מאדערגע דענטיסטיק האט דעד- גרייכט אין די?עצטע ׳אדן, מען ז" זייגען געמען פארפא?גט און ניט געקענט זיין באשעפטיקט־ביי ז"ער בארוף. די אינסטרוקטארן, באקאנטע פראפע* סארן פון אמעריקע, פארן ch- ק״ן איטאלע, ווו דער דזשאינט" אראנזשירט די זע?בע קורסן. א קאנפערענץ פונם "יונייטעד דזשויש אפיל", קאמיטעט. ץ אין גיו־יארק א ז אפגעהא?טן געווארן א קאנפע־ רעגץ פון די גרעסטע און אנגעזעעגסטע "ד ישע פערזענ?עכק״טן, מיטן צמעק צו פארשטארקן די ארבעט אתם ידעם "יונייטעד דזשויש אפי?". דער געוו. גוווערגער פון גיו־יארק און געוו. דיר. 9ין "אונררא" מר. הערבערט?עהמאן האט דער* ק?ערט, אז יעדן "דישן קבוץ אין_אייראפע האט ארומגענומען א כווא?יע פון האפנוננם?אזיקייט און די נויט פון די?עבגגעב?יבענע יידן אין אייראפע איז פי? גרעטער ווי מען גליבט. מר. הענרי מארגעגטוי האט דערק?ערט, אז די?אגע פון די יידן אין אייראפע איז איצט ערגער ווי מיט 2 יאר צוריק, דאמא?ט זיינען אין די?א- נערן געווען 50.000 יידן בעת היינט זיינען דא 250.000. די יידן מאס ז "געז אנגעקומען ק יי ן א״י ז״געז אה י ן געקומען אין א טרויעריקן מצב, $ שום מיט? און מייסטנם אויר אן ם?בושים. רער חשויש אפי? מוז באזיצן די אנטשפרעכגדע םיט?ען צו קע- נען געבן די עו?ים די גויטיקע הי?ף און צו שאם ן פאר ז" א ריכטיקן ארט פאר קאנסטרוקטיו^ער אר- בעט אין א״י.