Undzer Worṭ · 1947-09-19 · 36/74 (19.9.1947) · p. Seite 4

/ V פרייטיק, 19 סעפטעמבער 1947 אונדזער ווארט זייט 4 שטאנען 7 בוימער, וואט האבן זיר ארייננערוקט טיפער פון דער "קרומער נאם" גישט ווע^נדיק קוקן אויף די רציחות פון ח4ר צימי^יזאציע. זיי האבן זיר געאעבט פארבארגן אז א5ט אעפן, 8וועק־ געבויגן די צווייגן פונם פרצוף פון רער גאם. אפשר וועט די ארוסקייט אן זיי פארנעסן. און מען איז ®אקע טויזנטער מאיצ פארביי און מען האט זיי נישט באמערקט. היינט האבן זי׳ די דייטשע רוצ¬¬ חים אויסגעפונען. אומשו^דיק, פארשעמט זיינען זיי געשטאנען, נעשאקיצט פארוווגדערט מיט די צווייגן, ווי די צוזאמעגנעשמא^צענע מענטשיצעכע מאסע טיט די קעפ און מתפ^ געמען צוזאמען טיט זיי פאר די 7 קדושים. v צונעשטויסן האט מעז זיי צו די בוימער טיט א טייוואאגישך תענוג. די פיס האבן אונטער א^ע־ מען געציטערט און זייגען שמאד געווארן. די העגט זיינען געווארן שטארקער פארק^עמט, דער קאפ שמערער, א רעש אין מוח. די אויגן האבן א טייא צוגעטאכט און אנדערע האבן זיי געהאיצטן ברייט אפן און האבן נאר געזען עפעס א פייער, מאס ברענט ארוס ז". אין דער שוידעראעבער שטיאקייט הערט מען א זיפצן און א שטיאן "שמע ישראא!,, זעקס מאא האט מען דאס נעהערט און דער זיבעטער 1זאט מ^ט זיין אעצטן ווארעמען אטעם ארויסגעשריגן: יידן, איר האט דאס אאעס געזען, איר זאאט עס נישט פארגעסן" און דער תאיון האט עס פאר- שטאגען און האט האסטיק אוועקגעצויגן דעם שטוא. ז j * * * מען האט אונדז צעיאגט,שטוס ווי געקומעז איז דער עואם אהיימגעגאגגען מיט אראפגעאאזטע קעפי טרערן אין די אויגן, אייגזאם, פאראאזן — נאד אין די הערצער האט געברענט. דאס ייגגעאע האט פארביסן די צייגער און שטוס געפירט זיין טאטן. ר, יאגקעאע, וואס האט שוועד געשאעפט די שווערע פיס האט זיר אפגעשטעאט . אויף א ווייאע, צוגעדריקט דאס קיגד צו זיך און געזאגט: סשהאע געדענק, כ א נדרי, אאע נדרים וואם מיר האבן איצט געטאז, זיי זאאן הייאיק באייבן, . זאאסט זיי נישט צעשטערן, זיי זאאן באייבן אין אוגדז ביז מיד וועאן ז יי דערפיאן. כא נדרי — עם איז געווען א נגון פון צארן און צער — א גגון וואם גאיווערט דאם באו®, וואם מאנט און וועקט — אן אנדערער פון אאע ביז איצט. \ דער העכקער־פלאץ אן ערב יום־כפור פון דער היטלער־צייט י אינזש♦ ס♦ שווארץ צערט זי ארוס פארווונדערט אויף די קרומע נידע- ריקע הייזאער טיט זייערע פארוועאקט־נריגע דעכער, אויף די מענטשן מאס קוק ן און ווארטן, ווי זי וואאט געפרעגט: וואם באדייט דאס און צו וואם נאר די באינדע איכטאער אין די פעגצטער? דאן האבן אין רייען אנגערוקט דייטשע יונגע שיאער מיט זייערע אערער און האקגקרייץ־־פענער, געש- רייען און געזאנג פון האס און באוט. מען האט זיי געבראבט זיי זאאן זיר זעטיקן טיטן באיק ווי מען הענגט יידן און זאאן אערנען מנהגים און די בא- פעאן פון זייערע פירער. אן אויטא איז פארבייגעפארן. עס זיינען אויס, געשטינן דייטשן אין שטיווא, אין ברוינע און שוואר- צע מוגדירן, אויסגעפוצט מיט פיא האקגקרייצן און גאאדעגע באגגעטן אייגגעהיאט אין ברוינע פעאע* רינעס, שטייפע באיקן, דאס זיינען די מערדער און מיט זיי דער תא יון אין שווארצע הענטשקעס. און פון א צווייטן שווארצן וואגן האט מען דאן ארוים* געשטויסן זיבן קרבנות — יידן טיט נאקעטע העאי דזער און אפגעשוירעגע האר. מיר געדענקען די 7 קדושים פון דער שטאט, דעם טאטן טיט ז ייגע צוו יי קינדער, וועמענס הו י ז איז אנטקעגן הענקער* פאאץ געשטאנען און ווו עס האבן איצט געברענט די איכטאער, וואס זיין פרו׳ האט אנגעצונדן. מען האט זי מיט געוואאט געהאאטז ביים פענצטער, זי זאא זען דעם טויט פון איר סאן און קיגדער. גע! -ו זיר די האר, נעוואאט א סוף מאכן מיט זיר נאד די שטארקע דייטשן האבן איר דאם מויא פאר- שטאפט. זי זאא ניט זייער שמחה שטערן. ארויס, געטריבן פון אויטא געבונדן אין קייטן האבן זיר די 7 אומשואד־יקע קרבגות ארומגעקוקט. מיר זעען נאר זייערע באיקן. געטריבן האט מען זיי צום הענקער־פאאץ, ווו אויף יעדן האט געווארט א בוים. און מיד זיינען געשטאגען ווי פארגאיווערט, ווי צוגעבונדן אייגער צום צווייטן, מורא געהאט אויף זיר צו קוקז, גע- שטאנען ווי זיגדיקע, מען האט אוגדז דאר אהער־ געיאגט. געשאאגן איבער די קעפ מיר זאאן זעו, זען אונדזער אייגענעם פיין, אונדזער נורא. אויפן פאאץ, צווישן הייזער, פון וועאכן מען האט כמעט אין דער שטאט פארגעסן, זיינעז נאר גע, די, וואס זיינען שוין געפירט געווארן צודער שחיטה און אינן אויף די מעגן פון טזשעביגיא ביז כזשא־ גאוו, די שטאט פון רעם הייאיקן ר׳ שאמה׳אע, רעם סאגדזערירביגס אן אייניקא. פארשאטן איז ה"גט דאס שטעטעאע כזשאנאוו. אפנעשוואכט און פארבאאסט זיינען די יסורים, וואס מען ׳האט איבערגעאעבט, ווען מען האט גע, טריבן מיט היגט און געזאמאט ווי סטארעס אויף די פעיצדעי־ היגטער די סטאדאאעס. איגנאגצן אויס־ נעטאן פון מענטשאעכקייט האט מען געהייסן קניען, צאמ׳ען זיר, גראבן גריבער און עסן ברויט. יא, היינט איז דער דייטש א גוטער און באפעאט צו עסן, ווייא ס׳איז יום־כפור. צעשאאגן צום טויט וועט מען די, וואס וועאן גיט פאאגן — האט באפויאן דער דיקער דייטשער שופאאייטנאגט שיגדאער. גאר יעדן אכזריות און רציחה פאייגט ער זיר פארטיידיקן, אז ער איז א "נוטער", גאר באקומען א באפעא און געמוזט אויספירן. און פאר זיין "גוטס" זיר געהייסן טראגן פון יידן גאאדענע מט, בעות. היינט האט ער באפויאן דעם יידגטום, אז מארגן מוז זיר ראס גאגצע שטעטא יידן פון קאיין ביז גרוים צוזאמענקאויבן אויף דעו§ "קרומער נאם", ווו מען וועט העגגען יידן, "פארברעכערם". אאע מוזז זיין און מען וועט שטעמפיצען די קארטן אויפן העגקער־פאאץ. וועד עם וו עט נישט האבן ק יי ן שטעמפא "נו, וו יי סט שוין, וואם עם וועט זיין,,. גייען טאקע איצט די געפייגיקטע יידן, געטריבן און געיאגט פון מורא. זיי גייען שטים מיט אראפ־ געאאזטע קע3, די אויגן בויערן זיר טיף אין דער ערד, ווי זיי וואאטן זיר וועאן דארט באנראבן. די פיס באוועגן זיר פאמעאער, ווי ז" וואאטן געוואאט, אז דער וועג זאא אייביק דויערן און די הענט אראפ, געאאזטע, געבייאטע, פארקאעמטע און געאיימטע — זיי האאטן נאר צוריק דעם גאגג. * * * אין א ווינקא אין דער "קרומער גאס,, שטייען מעגטשן מיט שטיאע, ערגסטע אפווארטגדע פגימער, קעגגאיבער זיי ברענען איכט אין א פענצטער, די פאעמאער קוקז ציטערגדיק באאס אראפ פון די פענצטער, די זון האט פארהאאטן אירע שטראאן, איז קאאט, ארויסגעגנבעט זיר פון א שאייער, גאא, וואס פארא "זין,, האט דאס, צו פיאאזאפירן וועגן דעם זין פון דעם מעגטשאעכן אעבן, ווען מען ווייסט אכתחיאה, אז קיין אבסאאוטן עגטפער אויף דעם פראבאעם קען מען ניט געפינען? אין אט דער שאאה ווערט דאס ווארט "זין,, געגומען אין רעם באדייט פון א בר־דעתדיקן תכאית, פון א געוווגטשעגעם ציא. פיאאזאפירן ווענן אזעאכע זאכענישן, ווי "דער זין פון א מעגטשאעכן אעבן,/ האט, הייסט עס, בארארפט זיין א געווונטשענער ציא פאר א מענטשן, וואס האאט זיר פאר א שטיקא בר־דעת, הגם די געדאגקען, וואס קאנען דערביי ארויסגעבראכט ווערן קאגען זיין פוא מיט שכאדיקן איגהאאט ווי א מיאגרוים מיט קערגער. אין אונדזער איצטיקער ארבעט וועאן מיר זיר אינטערעסירן מיט ביידע באדייטן פון דעם ווארט "זין,,: אי מיט דעם באדייט פון "שכאדיקן איג, האאט", אי מיט דעם באדייט פון א "בר־דעתדיקן תכאית,,. האט דאס אעבן פון א מענטשן, פון יעדן מעגטשן, א שכאדיקן אינהאאט, א "יתרון,,, אז אי, בערוואג איבער דעם שכאריקן איגהאאט, וואס די ביאאאגיע געפינט אויס אין דעם אעבגס־פראצעם פון יערער אעבעדיקער בריאה? און — צווייטגס: איגט אין אט דעם מעגטשאעכן שכאדיקן אינהאאט א וואסער עם איז בר־דעתדיקער^תכאית, א וועאכער עם א ז געוווגטשענער צייצ? דאם רוב, מען קאן זאגן כמעט אאע — דענקער וועגן דעם זין פון רעם מענטשיצעכן יצעבן — בא, האגדאען דאס פראבאעם אין רעם צווייטן באדייט פון רעם ווארט זין: געווונמשעגער צ א. די פראגע וועגן דעם זין פון א מעגטשאעכן אעבן איז פאר זיי גאייכבאדייטיק מיט דער פראגע וועגן דער מעג, אעכקייט פון א נאיקאעכן אעבן. אויב גאיק איז מעג, אער בפועא ממש און ניט אין א דמיון, האט א מעגטשאער אעבן א זין, וו"א גאיק איז א בר־דעת, דיקער תכאית. דעמאאט זייגען די פעסימיסטן גע, רעכט. אויב אבער גאיק איז אוממעגאער, אין תור גאר אין א מציאות ניטא; אויב א מענטשאער אעבן איז אין תור ניט קיין אגדער זאר ווי פאאג און איידן; אויב "גאיק,, איז אן איאוזיע און א פאג, טאם, נאד וועאכן מען יאנט זיר אומזיסט־אומנישט, איז דעמאאט זייגען די פעסימיסטן גערעכט: "טוב או אאדם שאא נברא, משנברא,,. ווי געזאגט, וועאן מיר דא האבן אין זינען ב״דע זייטן פון דער פראגע, און מיר וועאן פתוון אוים, געפיגען, צי איז אפשר ניט פאראן א וואסער עס איז אינעווייגיקסטע נויטיקע שייכות צווישן דעם שכאדיקן באדייט פון א מענטשאער אעבן און זיין בר־דעתדיקן תכאית — א מענטשאער גאיק? וועאן מיר אנהייבן מיט רעם פראבאעם פון גאיק. אפטימיזם, פעסימיזם און טענטש־באווערטונג (המשר פון זייט 3) "ער רעדט אויפן זינען,,, "עם א ז מיר פון "זינען,, ארויס,,, אזעאכע אויסדרוקן געברויכן מיר, ווען מען גייט אראפ פון דעם שבא הישר, אדער מען פאר- געסט עפעס א וויכטיקע זאר. דאס ווארט "זין,, אבער באדייט דער רעזואטאט פון א קאארן, שבא הישרדיקן דענקען. גראד אט דאס ווארט "זיז,,, דעם רעזואטאט פון א גארמאאן דעגקען, האבן מיר איצטער אין "זינען,,, און וויכטיק פאר אוגדזער ציא איז צו באווייזן, אז דאס ווארט: "זין,, ווערט באנוצט אין א טאפאטן "זין,,. קודם איז "זין,, דער טייטש, דער קאארער בא* ד"ט, דער אויסטיימש, דער שבאדיקער איגהאאט פון מעגטשאעכע רייד. דאם איז א ריין טעארעטי* שער, ריין אביעקטיווער עגין. וואס א ז דער ריב- טיקער זין פון דעם ווארט "אומאפהענגיקייט,,? "דעטערמיניזם,,? וואס איז דער "זין,, (דער "טייטש,,) פון א וואסער עס איז פרעמד־שפראב* אעכן ווארט, צי דער ריכטיקער מיין פון א וועאכן עם איז ארויסזאג? "רעם משוגענעמס דייר האבן ניט קיין "זין,,, ד״ה קיין שכאדיקן אינהאאט, ווייא ער איז אראפ פון "זיגען,,. אין אט רעם טעארעטישן בארייט קאן מען אויר דאס ווארט "זין,, באנוצן וועג^ ריין נאטיראעכע דערשיינונגען, וואס שטאמען ניט פון דעם מענטש, אעכן שבא. וואם איז דער זין פון די פארביקע באומען א)* פון די גרויסע באעטער אין דער פאאנצן, וועאט? די נאטור־וויסנשאפט דעקט אונרז אויף רעם "זיף דערפון, דעם באדייט פון באאט און באום: פון די באעטער — פאר דער דערגערוגג און רעם וואקסן פון דעם פאאנצאעכן ארגאגיזם פון די באו- מען — פאר רער באפרוכפערוגג און דער דער, האאטוגג פון רעם מין. דאס ווארט "ןין,, האט אבער אויר נאר אן אג־ דער "זין,,. ער ווערט דעמאאט באנוצט ניט אין רעם זין פון א שכאדיקן איגהאאט, נאר אין דעם זין פון •א בר־דעתדיקן תכאית. אן ארויסזאג אדער א גאטיראעכע דערשיינונג קאנען זיר האבן דעם קאארסטן און שכאדיקסטן איגהאאט און באדייט, ד,,ה האבן א ריבטיקן "זין,/ און פונדעסטוועגן קא־ גען זיי פון א ריין פראקטישן שטאנדפוגקט, אויט זייער בר־דעתדיקן תכאית, זיין רער גרעסטער אוט־ זין. אוי, צ״ב, קאן מען רעם שרייבער פון אט די שורות גאייר פון אגהויב מכבד זייןמיט אזא שאאה: לועז איר געם מיר איצטער די העזה, אויפצו, הייבן די זעאביקע "אייביקע,, פראגן, איז דאס איידער ניט דערפאר, וראם איר האב אויסגעפונען דעם אבסאאוט ריכטיקן עגטפער אויף זיי, אזעאכע נייע ארגומענטן, וואם זיי זאאן מאכן א סוף צו רעם אייביקן סבסוד אין רער מענטשאעכער געדאנקען, וועאט. מיין ציא דערביי א ז א סר אן עגיוותדי* קערער. ווי יערער איינער, וואס וויא ניט זיין אין גאנצן באינד אין רעם עגין, האב איר מיר געמיט אויסצוהערן פיא עדות פאר רעם אדער יענעם צד: איר האב געפרוווט אאיין אויסנעפינען עדות, וואס איר האב געטראכט, אז נראד זיי זיינען די וויכטיק, סטע, און וועז איר האב מיר ארייגגעטראכט אין זייערע עדות, האב איר באמערקט, אז ווי פאר- שיידן עם זאאן ניט זיין זייערע ענטפערם — פע, סימיסטיש, צי אפטימיסטיש — קומען זיי, אפט אומבאוווסטזיניק פאר זיר אאיין צו איין אייגציקן געמיינשאפטאעכן ענטפער. און איר האב נעפונען, אז ווען מען טראכט זיר אריין אין רעם מהות פון יענעם ענטפער, ווערט מען אוועקגעשטעאט ביי דער ראנד פון א זייער וויכטיקער פיאאזאפישער רע- טעניש. מעז איר האב סיר אבער אראפגעאאזן אויף דעם גרונט פון רעם רעטעניש, האט זיר מיר אויס־ געדוכט — און מיר דובט זיר גאר עד היום אויס — אז גראד דא אין רער טיף, שיצאגט א קוואיצ פון דערקענטעניש, א באיצייכטונג־קוואא, אויף ווע^כן מען האט זיר ביז אהער אדער גארניט, אדער צו ווייגיק אפגעשטעיצט, וועיצכן מען האט נאר כמעט גארניט אויסגעגוצט פאר דעם פראביצעם ווענן דעם זין פון דעם מענטשיצעכן לעבן, און אז גראר אין רעם ^יכט פון יענעם קוואיצ דארף געזוכט מערן דער וועג צו רעם ענטפער אויף אוגדזער פראב־ יצעם. מייגע עדות, זייערע ארויסזאגן און ז"ער נע- מייגשאפטיצעכער ענטפער וועיצן סיר באיצד אויס־ העדן. כדי צו פארנעמען זיר טיט רער רעטעגיש און רעם דערקעגטעניש־קוואיצ, מאם שיצאנט פון איר. אבער קודם מוזן מיר זיר א<יין ק^אר מאבן. אין וועלכן "זין,, מיר באגוצן זיר דא מיט אט רעם ווארט, מען מיר רעדן וועגן רעם "זין" פון א מענטש^עכן -עבן. אונדזער יידיש האט צוו" מער- טער, מאם מערן באנוצט כמעט אן א שום אוג־ טערשייד: דער "זין,, און רער "זיגען". דער״זיגען,, איז א מעגטש^עכע פייאיקייט פון ק^ארן, נארמאיצן דענקען און געדענקען. "ביסט פון "זינען,, אראפ?", יערער ייד פלאנצט א מים אץ יער־ההנצחה! עם באאזט א תקיעה אין די תפיצות ישראא און א ציטער אויפט דורר איבער די יידישע קערפערם. אויף די פנימער פאיצט אן אומעט און די הערצער קאאפן מיט שרעק און פארטרייבן יעדן פרייאעכן געדאגק, באאזן אמעק אאע ערדישע שטרעבוגגען און רענן אן די רעיונות אויף "אבא מאד עאיון". און עם טראגט זיר ווייט, מיי® דער ניט ארויס, נערעדטער געשריי. עם טואיעט זיר א קינד מיט צעשראקענע איינעאער צום ניט ווייניקער צעשרא, קענעם טאטן: "מאם שווייגסטו, טאטע! זאג, קען דאס אמת זיין, אז טען מעט הענגען "דן אויפן מארק? מאס האבן ז" געטאן? זאג, ווו איז אוג, דזער נאט?" און עם שמייגט רער טאטע, טרערן גיסן זיר איבער זיין בארד. זיין בארד זעט איצט אויס ווי א פעא נאכן רענן, אויף וועאכער מען האט ארויפ, נעאיינט א פאעט. ער האט זי גאר אפגעהיט, די בארד, ביז איצט, ר׳ יאגקע^ע. א״נמאיצ האבן זיי אים נעכאפט די דייטשע רוצחים און אוועקנעשאעפט צום קאסיגא אויף די פ^אנטן, דארט, אין נרויסן זאא, מו ער האט ז" צום ערשטן מא? נעזען, האבן ז" אים אמעקנעשטעיצט אויף א שטוא אין אג עק. ארומגעזעצט זיר ביי טישן, די הערן אין די ברויגע און שווארצע מונדירן, און גענומען פרעסן און זויפן און דאן פארפירן מיט פרויען. ר, יאגקע^ע האט געמוזט שטיין אויפן שטוא אין עק שעה׳ען אאגג און קוקן. נאר ר, יאנקעאע האט אויף ז" ניט נע- קוקט, פארמאכט די או יגן און געגומען זאגן 8 קאפיטיצ תהייצים. ער האט ניט נעפי^ט מי מען האט זיר ארום אים ארומגעשטע^ט, ווי מען האט אים די קאפאטע ארומנעשגיטן, די פאות צעשויבערט און געשטופט צום מוי-, רעם ט^ית־קטן ארויס, געצויגן מיטן העמד. ער האט אפייצו ניט געפייצט ווי מען האט געגאסן אויף אים בראנפן, אים שטיקער האר פון בארד געריסן און דאן זי צעשניטן מיט באגגעטן. דעם מייטיק און פ״ן האט ער אויסגע, נאסן אין זיין נעבעט, אין ז״ן תהי-ים, אין זיין נעמען עם פאר -יב. מסתמא — האט ער זיר נע- טענה׳ט — מוז איר אפקומעז א זינד. ביז מען האט זיר נעכאפט: ״מאס דו ש-אפםט, דו -1מפ"— האט א נעשריי, געטאן א" נער אין א שווארצן מוג, דיר מיט א גרויסן רויטן באגד און א האקנקרייץ אויפן א רעם און אים א שטויס געטאן מיט זיין ' שטיוו-. ר׳ יאנקעיצע האט.,עם..מער נישט נעשפירט, א פארח-שטער איז ער אראפנעפא-ן פון שטו- ווי א ק-א?. ער מייסט גישט מוי יצאנג ער איז גע, -ענן, גאר מען ער האט אויפנעמאכט די אויגן איז ער געיצעגן אין א מעמד, — נאט האב רחמנות — איינגעגראב? ביז צום הא-דז אין א בארג מיט אש און מיסט. ער האט זיר אה״מנעמא-נערט און אפ, נע-ענן א פאר טעג. פון רעמא-ט אן האט ער צו, געבוגדען זיין בארד מיט א רויט טיב- מען זא- זי ניט זען און מ״נעז, אז ראם טוען אים די צייגער מיי. בייגאכט פ-ענט ער ראם טיב- אראפגעמען און די בארד האט דאן אויסנעזען פארמי-דעט און ערטערווייז א״נגעפרעסט. די טרערן, מאס זייגען איצט ווי א רענן נעפא-ן אויף די האר, האבן זיי מייר געמאכט און עגיצער געמאבט צו א נאסער פע-. מאס האט ער ר, יאנקע-ע, געקעגט זאגן זיין ט", בע^ע, זיין ק-" ן "ננע-ע, מיט מאס פארש-אנן אים 'זיינע טרויעריקע געדאגקען? אויף דער נאם איז געווען שטי-, נאר די שטי--« קייט און פיגצטערקייט האט פון צ״ט צו צ״ט אי, בערגעריסן א שאם פון א געווער; מען האט גע, מוסט, אז צוזאסען טיט רעם ב-״ן-שנע-ן דונער צעגייט זיר אין רער שטי-ק״ט א ה״סער הויר און א טיפער זיפץ פון א מענטש. , או! אויר איצט האבן זיר פאר די אויגן פון די פארשטעקטע "דן פון שטעט-, מאס זיינען געזעסן אין די שטיבער הינטע!ר פארמאכטע טירן, נע- טראנן בוימער — ת-יות פארן מארגן, — ארייג־ געשטופט זיר דורר פארדעקטע פעגצטער צו די צעשראקענע פנימער און שטימען שיצעקיצעכע האבן דורבן גערויש פון די צווייגן געווארבט:. "מארגז מעט מען הענגען, קומט איצע זען, איר מוזט קו, מען! פארשטאנען?!,, און עם שא-ט און עם ביצאזט דער שופר אויף די נאקעטע פאריתומטע גאסן, אויף די אויסגע־ -יידיקטע פע-רער און אפגעשגיטענע יצעבנם. האט רער ק-אנ-עבער, צעבראכעגער שא- אזא גבורה, אז ער האט געקענט אנמארפן א שרעק אפייצו אויף רער שטומער נאכט? פארוואס האט רער הימיצ פאר-אזן זיין פראבטפו-ן גצאנץ און באקומען אזא מרה־שחורהדיקן אויסזען? פארוואס האט דאס וואסער אין טייר פאריצוירן זיין ווייכן, הע-ן קא-יר און האט אגגעגומען א טונק--רויטע ביצוט־פארב? פארוואם זייגען איצע פניסער פארקרימט, די קער־ פערס איינגעקורטשעט, די אויגן נעשמא-ן? מאס באדייטן די הע--מ״םע פערעמיצער, מאם טראגן זיר ארום אין דער יצופט? איז דאס גישט ק״ן שטאף האר תכריכים?׳ אמת, עם זיינען שוין פארטריבן געווארן די שטיב^ער פון גער און ראדאמסק. די סוויטע און דער נ-אנמ פון דעם נאענטן טזשעבינער־באבאווער הויף מיט רעם ק-ונן שיינעם רבי! איז צעשפרייט. עם שרייט ארויס מיט דעם -עצטן וויי־געשריי פון /