Undzer Worṭ · 1947-09-19 · 36/74 (19.9.1947) · p. Seite 3

זייט 3 אונדזער ווארט פרייטיק, 19 סעפטעמבער 1947. < ד״רחיים זשיטלאווסמי 1 רער דן פ •••••••••••••••••י••••••••••••••••••••■ ••••••••»••• רעד וועלט־באנעם 11y די גרויסע נביאים איז אין תוך געווען אן אפטימיסטישער, 8 זוגיקער און לעבנםפר״ריקער. אגשטאט רעם "הב- הבל׳ פון דעם קהלת, האט רער אריינפיר אין רער תורה, אין רער ערשטער פרשה בראשית, אוועקנעשטעלט א "כי טוב" און "טוב מאוד" (א "ס׳איז גוט" און א "זייער גוט") צו יעדן וויכטיקן עטאפ אין רעם אויפבוי פון רעד וועלט. און אזוי האבן •זיר ביי אוגדז געוויגט די שאלן פון "פעסימיזם", וועלט- און מענטש־פארלייקענונג' — און "אפטימיזם", וועלט- און מענטש־פארהערלעכונג. ספעציעל וועגן רעם מענטש ן וואס איז שפעטער פארנליכן געווארן צו א "צעבראכן שזורבל", צו "שטויב, וואס טראגט זיר" און צו "א חלום, וו אם פארפליט", האט אונדז אן אלטער יירישער דיכטער איבערגעלאזן אזעלכע באגייסטערטע שבחים: "אז איך קוק אן דיין הימל, די ווערק פון דיינע^פינגער, -בנה און שטערן, וואס דו האסט צוגעפאסט, — וואם איז רער מענטש, דו זא-םט אים האבן אין זינען, א מענטשנקינד, דו זא-םט זיר אין אים דערמאנען? האסטו אים אבער ווייניק נע-אזט פע-ן פון צו זיין א נאט (ותחסרהו מעט מאלהים"), מיט-כבוד און פראכט האסטו אים באקרוינט: מאכסט אים הערשן אי- בער א-ע ווערק פון דיינע הענט; א-? האסטו אים אוועקנע-יינט צו זיינע פיס" (תה-ים. ח/ 4—8). איז וואם א ז פארט דער מענטש: שטויביקע נישטיקייט, ארעד שיר ניט א נאט? און דאס זע-ביקע ווינן זיר פון די וואנ-שא-ן את־יף און- אראפ, די גרויסע פ-ונתא צווישן אפ- טימיסטן און פעסימיםטן, צווישן "מיזאנטראפן" (מענטשן־־האסער) און "אנטדאפאפי-ן" (מענטש!־» פארערער, ניט ח-י-ה, "פילאנטראפן") געפינען מיד ביי א-ע צימיליזירטע פע-קעד פון רער ע-טםטעד צייט אן, ביז אויף אונדזערע דורות, מיט די שא- פענהאוער, פאן־הארטמאן און מאינ-ענדעד אויף דער פעסימיסטישער זייט און א דיוריגג און א מי-עד--יעד אויף דער אפטימיסטישער. (המשך זייט 4) תחת השמש?" (נישטיקייט שבנישטיקייט, האט קה-ת נעזאגט, נישטיקייט שבגישטיקייט; עם א ז אלץ נישטיק. ווע-בן יתרון, וועלכן איבערוואג האט דער מענטש פון זיין גאנצער מי, וואס ער מיט זיר אוגטער דער זוז?״, קה-ת, א/ 2 און 3). אט גראד דערין, אין רער פראגע וועגן רעם מענטשנם איבערוואג לינט דער אייננט-עבער צענטער פון אוג־ דזער ענין, פון רעם "זין", וואס א מענטש-ער -עב! האט, ארעד האט אים ניט. קהלת א,יז פע־ סימיסטיש מבטל רעם זין. עם איז אלץ "אן־נטער דער זון" נישטיקייט שבנישטיקייט. y פון די שפעטערע, תלמודישע צייטן ווייסן מיד, ־ אז עם איז פארגעקומען א שארפע פלוגתא צווישן די בית־שמאי און די בית־הלל, וועגן דער פראגע: וואס עם איז בעסער פאר א מענטש!, געבוירן וועד!, צו ניט? די בית־־שמאי האבן פארטיידיקט רעם פעסימיסטישן טעזים: ס׳לוינט זיך ניט דער נאנצער ענין פון זיין א מענטש אויף דער וועלט. און בעת מען האט געציילט די שטימען ביי דעם אפשטים, האבן די בית־שמאי, וואם זיינען כמעט אומעטום און כמעט אלע מאל נעווען אין א מינא- ריטעט, אבער אין דעם פאל האבן בית־שמאי גראד געהאט א פרייוויליקע מאיאריטעט. איר זאג: "א פרייוויליקע", ווייל אין זעלטענע אויסטערלישע פאלן פלעגן די בית־־שמאי דיקטאטאריש אויפצווינגען זיי־ ערע באשלוסן. דא אבער — "נמנו וגמרו: טוב לו לאדם, שלא נברא, משנברא" ("מען האט געציילט די שטימען און באשלאסן: ס׳איז בעסער פאר דעם מענטש! ניט געבוירן צו ווערן, איידער געבוירן צו ווערן"). זיכער איז דער פעסימיסטישער געדאנקען־שטראם ביי דעם "דישן פאלק ניט געווען דער איינציקער. על־־בל־פנים קאן אונדזער ענין ניט אויסגעשעפט ווערן אין זיין גאנצער טיף; און מען וואלט אויר געדארפט שרייבן ניט איין באנד שריפטן, כדי צו שילדערן דעם פארנעם זיינעם אין דער געשיכטע פון דעם מענטשלעכן געדאנק. אויך רעד יידישער געדאנק האט זיר נעגוג נע- פלאנט אויף דער זעלביקער שאלה. וועד געדענקט ניט א י ובם פעסימיזם, מיט זיין שארפן משפט אי- בער א מענטשלעך לעבן? "אדם, ילוד אשה, קצר ימים ושבע רוגז. כציץ יצא וימל; ויברח כצל, ולא יעמוד״. (איוב, ירי, 2: א מענטש פון א ווייב נע- בוירן, קורץ אין טעג און זאט אין שווערער אומרו. ווי א בוים בליט ער אויף און פארוועלקט^ ווי א שאטן לויפט ער פארביי אן א באשטאנד") אוט־ זיסט האט צופר הנעמתי פריער געווארנט איובין: "החקר אלוה תמצא? אם עד תכלית שדי תמצא?" (איוב, יא׳, 7: "וועסטו רען אויסגעפינען נאטם טיפסטן גרונט? וועסטו רען דערגרייכן רעם לעצטן ענד ביי רעם אלמעכטיקן?"). איוב איז שוין פאר- טיק געווען מיט זיין משפט אויף רעם מעגטשנם לעבן, נאך איידער ער האט געהאט אן ענטפער אויף די פראבלעמען פון רעם אלטוועלטלעכן זיין. אן אנדער אלט־אידעאישע שריפט, וואס קאן לויט איר הויפט־אינהאלט! צוגעצ״לט ווערן צו די קלא־ סיקער פון רעם פעסימיסטישן לעבנס־בליק, דער עיקר, ווען מען ווארפט ארוים פון איר די אבסאלוט ווידערשפרעכנדיקע אפטימיסטישע ארייגשטעלעכצן — דער ספר "קהלת" קומט ניט צו קיין בעסערן אפשאץ פון א מענטשנם לעבן.— און דא ווערט עם שוין געטאן אין רעם ליכט פון אן אלגעמיינעם וועלט־באנעם: "הבל הבלים, אמר קהלת, הבל הב¬ לים, הכל הבל. מה יתרון לאדם בכל עמלו שיעמול פון רעדאקציע: פון הייגטיקן נומער הויבן מיר אן צו דרוקן א סעריע וויסנשאפטלעכע ארטיקלען פון ד״ר חיים זשיטלאווסקי, וואס זיינען לעצטנס ארויס אין דרוק. קאפיפזל איינס אפטימיזם, פעסימיזם און מענטש־באווערטינג איז א מענטשלער לעבן ווערט געלעבט צו ווערן? האט א מענטשלער לעבן א זין? און אויב יא, איז — אין וואם באשטייט ער? ראם זיינען אייניקע פון יענע "אייביקע" פראגן, וו אם האבן שוין אין אלטערטום נעפייניקט רעם מענטשלעכן נייסט, וואס האבן אבער נאד עד היום ניט געפונען קיין אבסא־ לוט צופרידנשטעלגדיקן עגטפער. די שווערקייט פון רעם פראבלעם ווענן רעם זין פון א מעגטשלעכן לעבן, נעמט זיר דערפון, וואס איידער מען קאן אריינבליקן אין די סודות פון א מענטשלעך לעבן, דארף מען פריער האבן א קלארז באנריף וועגן רעם זין פון לעבן בכלל, און אויר דא מוז מען טאפן אין דער פינצטער, איידער עם ווערט פאר אונדז אויפנעלויכטן רעד זין פון דער אל- וועלטלעכער עקזיסטענץ: אי ז דער גאנצער וועלט־־ געשעען דורכנעררונגען מיט א וועלכן עם איז זין? ביז אט די פראנע וועגן רעם זין פון לעבן בכלל און ווענן רעם זין פון רער וועלט־עקזיסטענץ זיינען ניט אויפנעקלערט געווארן דורד און דורר, קאן ק יי ן ר״ד ניט זיין ווענן אן אבסאלוט זיכערן ענטפער אויף דער זעלביקער שאלה בנוגע רעם מענטשן. און גראד אט די פראגן, קאז זיין, וועלן אפשר בלייבן אויף אייביק פארדעקט פאר דער מענטש- לעכער דערקענטעניש. •••••••04••••••••»»»»«•('• »{»••••*•» ••••»*»••« »( _י_- ׳י״ .....................ס....... שלום אש א דארפם־צדיק (פאלקס־לענעגרע) א פאר וווילע יונגען באמערקן יאשעק׳ן, איינער ווינקט צום ציוייטן, ווייזן אויף אים, לאכן אין דער שטיל, באלד נייט איינער צו און ניט אים א שנעל אין נאז. ער הערט ניט, פילט ניט! ער שטייט, גלאצט מיט די אויגן, אמאל אויף רעם חזן, אמאל אויף די ווייגענדיקע יידן. אט זעט ער ראם ווייסע פרוכת וואס הענגט ביים ארון, מיט די גרויסע נאלדענע אותיות: "קודש לה"׳. נאט מוז אצינד זיין — דארט, דארט אוגטער׳ן ' פרוכת^׳טראכט ער ביי זיר. און פון דער ווייבער־שול קוקט אראפ זיין מו- טער, זי באמערקט איר בן שטייט און גלאצט, דער סדור גליטשט זיר אים פון האנט אתים — און!-׳ יידענע קרעכצט, טראכט זיר אין הארץ¬¬ — פו י ער, א געבוירעגער גוי. און רער פאטער ווארפט אויף אים א בליק פון אונטער רעם טלית, קרעכצט שוועד אפ¬¬ — רבונו של עולם, געדענק אן איים אויר! * און יאשעק שטייט, און גלאצט.אלע וויינען, אלע דאוונען, אלע רוסן צו נאט און א ים פארוויל־ט זיר אויר! ער ודיל אויר בעטן צו נאט. ער וויל אויר, ניט ווייגען, ניט שרייען גאר דאנקען און לויבן נאט וויל ער! פאר אלעם, פאר אלעם דאנקען! ער כאפט צור יק אויף רעם סדור, נעמט זיר צו רער פארצייכנטער קריאת־שמע, הייבט אן: — א-ל. ם־ל׳ר נ-א-מ-ן... עם הארצט אים אבער ניט אזא תפילה. ער פארשטייט זי ניט. ראם איז נאר א שפתר, א טרוקענער שפתר... ער וויל דאנקען און לויבן ערלער, געטריי פון הארץ- און ער האט מורא פארין עולם, פאר׳ן גתים! עולם, וואס דאוונט גאר אנדערש, נאר די תאוה איז שטארקער פאר אים — און נאט איז העכעי פאר אלעם! ער מוז! און ער ליינט די פי־נגער צום מויל — און א שארפער פייף שניידט תרד די וויינעגדי־ קע שול... רער עולם דערשרעקט זיר. וועד איז? וואם איז? ווער פייפט אין מקום קדוש? רער פאטער וויל אים אנכאפן ביים אקסל און ״דרויסען״ — רער עולם vT יל אים שלאגן... נאר פלוצים דרייט זיר איבער רער הייליקער צדיק פון רער מזרח־־וואנט און פרענט: — ווו איז רער צדיק, ווא<ם האט רעם,נזר-רין צעדים!? וואס האט רעם הימל געלעכערט און דורר די בלייערגע וואלקז אונדזערע תפילות ארויפ־> געפירט? נאד רער צדיק איז שוין ניט געווען...' ער האט זיר ארויסגעכאפט פון שול, געווארפן די שטיוול איבער די אקסל און שפרייזט שוין צו- ריק אין דארף אריין. ער וויל בעטן, לייגט ער צוויי פינגער אין מויל א. י-ן, שטעלט אויף די ליפן, ניט א בלאז. און ז "י ן הפילה הילכט אין גאנצן וואלד! און נאט פארשטייט אים, פארשטייט ז יי ער גוט זיין געבעט! און ער פייפט גאר דעמאלט, ווען עם ווילט זיר פייפן צו נאט, ווען ער פילט אז?זען בתיר פייפן... און נאט, דאכט זיר אים, ליגט ערגעץ וו יי ט, .ווייס אויפ׳ן פרייען שמעקנדיקן פעלד און הערט זיר איין, ווי ער פייפט, און האט הנאה פון זיין פייפן, און פרייט זיר דערמיט. און ניט ער אליין פייפט! אלע, ווייסט ער, ״פייפן". אז ״נאסיק" רער רארפם - הונר הויבט אן פלוצלונג צו בילן, ווארפט מיט׳ן וויידעל, קוקט אין ח י מל אדיין און בילט — זאנט ער: "נאסיק" דאוונט; אז די "ווייסע" גייט אהיים פארנאכט פון פעלד, שטעקט די באגייווערטע צונג אתים. און ניט א לאננן טרועריקן בעטש: מע-ע-ע, טראכט ער: די "ווייסע" ראוונט. רער "באלאז" דאוונט אויף אן אנדער אופן: ער צובריקעט זיר, שטעלט זיר אויף רי הינטערשטע פיס, בייגט שטייף רעם קאפ אויס: באר—ר־ר! אלע דאוונען, אפילו די פרעש אין וואסער... איי- נער רוימט איין רעם צווייטן: קווא, קווא! יאשעק איז שויז אלט געווארן דרייצן יאר, קריעת־שמע קען ער נאר ניט זאגן, און עם איז ,.פאר ראש השנה. און רער רבי ארבעט מיט יאשעק׳ן כאטש אויף היי־יאריקן ראש השגה נאר בלויז קריאת־שמע זאגן — מען זאל אים קעגען מיטנעמע! אין שטאט אדיין. ' און לכבוד יום־טוב האט מען יאשעק׳ן געקויפט א נייעם צייגענעם אנצוג, א פאר שטיוול, און א ניי היטל... זאל ער כאטש קריאת־שמע זאגן. פול אנגעפראפט אין רער שול; קליין און גתים, אלע אננעטאן אין ווייסן איבערנעצויגן מיט די טליתים, אלע שטייען און שאקלע! זיר, און שריי- ען, און דופן, אלץ העכער און חעכער. ביים עמוד, ווו עס ברענען די זיב! גרויסע וואק- סענע ליכט, שטייט רער חזן מיט משוררים... לאנגע ווייגענדיקע טענער און באנלייט מיט האל- בע אפגעריסענע דערשטיקטע קולות לאזן זיר הערן: — מי לחיים, ומי למות... און א פארשטיקט וו "נע ן רייסט זיר אתים מיט אמאל פון רער ווייבערשול. און יאשעק שטייט אנ- געטאן אין צייגענעם אנצוג, די העלע האר לאזן זיר אתים פון רעם אתיפגערוקטן היטל. ער שטייט, פלוצים רירט ער זיר פון ארט, שפארט זיר אתיף אויבנאן, שטעלט זיר אין דערזייט קענגאיבערדעם חזן, רער סדור, וואס רער פאטער האט אים נענעבן, מען זאל כאטש מיינען, אז ער דאווגט, גליטשט זיר אים פון רער האנט אתים, און ער שטייט סיט ווייטנעעפנטע אוינן, און קוקט. צו זיין זיינם א פא־מטור! א פאסטוד ביי נאט טראכט ער ביי זיר, מוז אויר זיין א גרויטער "פאן", א פריץ א נרויסער! און ווער ווייסט צו רער פריץ פון ז" ער דארף איז כאטש א קוטשער ביי גאט׳ס פערד? וועט מען אים, יאשעק׳ען צולאזן? נאר טיילמאל, ווען רער הימל איז ריין און העל, און רוט פארחלומ׳ט, אין א' בלויען פליסנדיקן שליי¬ ער און די נרעזער וואקסן זיר אונטער במנוחה, און ארייננעווארצלט א ז ראם גרעזל אין רער ערד, און קוקט זיר שטיל אין הימל אדיין, און דארט קעגנאיבער שטייט רער אלטער וואל — דעי גריגער זיידע פון דארף, און רארט ווייטער ציט זיר צוו יש ן די גראזן רער וועג, א פור פארט, און א ייד גייט ערגעץ ווייט, ווייט... און פון אויבן רער הימל ציט זיר אויר ערגעץ וו יי ט אוועק און גייט וואם אמאל נידעריקער, גידעריקער, ביז ער לאזט זיר אינגאנצן אראפ אויף רער ערד... און ער יאשעק, זיצט זיר אויף רער ש וו על 'פון רער "סטאדאלע" און קוקט... רענסטמאל דאכט זיר אים, האט זיר נאט אביסל ארויסנעבאפט פון די "שררות", פון די פריצים, און איז זיר דא אליי ן א הער געקומען אין פעלד אדיין, אויסגעצויגו זיר און ליגט זיר אזוי און ווארט... און יאשעק וו יל א דאנק און א לויב אפנעבן פאר רעם אלעס, אט וואם איז אתם און אתם. און טיילמאל ווילט זיר אים גיין און ניין אזוי לאנג, ביז ער וועט אנקומען דארט צו רער גרויסער שטאט, ווו נאט ווויגט, ווו זיין פאלאץ שט״ט! — וועל איר צוגיין און א קוש טאז נאט אין האנט אדיין! — טראכט ער זיר. נאד באלד זיפצט ער אפ: — מען וועט מיד רען צולאזן? ער קען צוקומען, טראכט ער, צו גאט׳ם פאלאץ, נאר דארט שטייען "שווייצער", אזוינע״הויבע מיט בלאע סטעננעס, נעלע איבערגעלייגטע שטיבול און תיטע פרעק, אזוינע ווי ער האט געזען ביי די פרי¬ צים,וואס זיינען נעקומען צו זיין פריץ אויפ׳ן דארף אויף א באל — און זיי וועלן אים אוועקיאנן... און באלד דאכט זיר אים, אז מען דא1ף ניט גיין, אז נאט איז אויפן פרייען פעלד, אז די שוויי- צער צו א לערן פאלאץ, אן נאט! "אל מלר נאמן" לערנט אים רער רבי פון סדור... און רער אל־מלר־נאמן, דאכט זיר אים, איז עפעס א מין שפתר, וואם, אז מען זאנט אים, דארפן די שווייצער אריינלאזן אים אין גאט׳ס 82לאץ... אבער צו נאט האט ער אן אנדער מין געבעט, א נעבעט אן ווערטער, א געבעט וואס וואקסט ביי אים אין הארץ און דערפילט ראם הארץ און אי- בערפילט •עם און רייסט זיך אתיס..טיט א כפייך6! אין א טוי-בארעקטן ים פון גרינעם נראז ליגט ער באהאלטן, און פאשעט זיינע שעפעלער, וו אם רער פאטער האט זיי אים איבערגעגעבן. מען רופט אים "יאשעק". ווי ער הייסט אין "יידיש!" ווייסט ער אל" ן אויר נישט. מען האט אים קיין מאל נאר צו,ק יי ן "עליה" ניט אויפגעתפן. אלע ווייסן, אז" ער איז א פויער, א גראבער יוגג. רער פאטער זיינער, יצחק מילכיקער, איז זיר איג־ גאנצן פון אים מיאש; ער וועט נאד אים אפילו קיין קדיש ניט קעגען זאנן. און נאר יוצא צו זיין האט ער אים אראפגעבראכט א מלמד פון שטאט. רער מלמד ארבעט טיט אים מיט אל ע כוחות. הונדערט מאל, הונדערט מאל זאגט ער איבער יע- רעם ווארט, און ער, אזוי ווי ניט אים וואלט מען געמיינט — קמץ אלף זאל דיר זיין "נוט וואר"! — גיי האב צו טאן מיט אן אייזל־קאפ, זאגט רער מלמד און שאקלט מיטן קאפ, און די מוטער קוקט אויף איר זון, און קרעכצט. מען הייסט אים אפילו ניט קיין סידור נעסען. דאוונען? ער, "יאשעק", וועט' ראוונען? ווו קומט ער צו ׳נאט? א חרפה פאר זיין ליבן נאמען, ער זאל קריאת־שמע זאגן! און דאר פארשטייט יאשעק נאט לויט זיין פאר- שטאנד און פילט אים אין זיין הארץ. און ער ז עט נאט אומעטום, אומעטום ווו ער טוט א קוק מיט ז ייגע אויגן: ער זעט אים דארט, ווו יראם וואסערל גיסט זיר אין רער שטיל און דערציילט סורי־סודות רעם שטילן רואיקן באגראזטן ברעג; און פון דארט ווייט קומט רער וואלקז, און ציט זיר איבער׳ן הימל מיט א טרויעריקע טוג- קלהייט, דעמאלט שפירט ער עפעם, וו יל ער עפעם, בעגקט ער נאר עפעס... ווען עם גייט א נרויסער וואלקן, עם שלאגט א דוגער, עם בליצט... צו א רעגען גיסט... ארעד א שווערער נעפיל הילט איין ראם דארף, ווי אמאל, ווען מען האט רעם אלטן מאטשעק אפירגענומען פון אונטער רער שגייד־מאשין און פון אונטער־ געהאקטן פוס האט בלוט נערונען... ראם דארף טרויערט... דעמאלט, דערשפירט ער נאט! און ניט אין הימל וווינט נאט, און ניט אויפהויבן רעם קאפ צום הימל דארף מען, מען זאל אים זען; גיין, א ים דאכט זיר, אז נאט וווינט ערגעץ ווייט, ווייט, אין א גרויסע שטאט, דארט ווו רער נרויסער שררה פון דארף ווויגט, און ווו אלע גרויסע שררות און גרויסע לייט וווינען. און די אלע נרויסע שררות, און גרויסע לייט זיינען ניט מער, ווי גאט׳ס "פא- ראבקעס .״, אזוי ווי םמ8ר און ווויטעק זיינען פא- ראבקעם ביים "פריץ" פון דארף. אבער ער, ווי קומט ער צו נאט? אפילו ניט