Undzer Worṭ · 1947-09-19 · 36/74 (19.9.1947) · p. Seite 2

פר״טיק, 19 סעפטעמבער 1947 זייט 2 ווארט אינדזעי־ » גייס פון דעו־ וועלט 8חוץ רעם האט הרב הערצאג צום לעצטן מאל 28?!-?ירט צו די אוגטערגרונט־באמעגונגען זיי זאלן זיר אפגעבן א דין וחשבון פאר גאט און פאר דער גע־־ שיכטע מעגן די שרעקלעכע פאלגן, וו אם דער טעראר קען פאראורזאכן דעם ישוב. ו ד״ר סטיפן ווייז ווענן א״י־פר8נן גיו־יארק (דענא־איגס) ר״ר סטיפן וו"ן, דער פרעז. פון "דישן וועלט־קאגגרעס, האט אין זיין ראש השנה־באטשאפט דערקלערט, אז די פארייניק־ טע נאציעם מוזן באשליסן די בילדונג פון א יידי¬ ש/גר טלוכה אין א״י. די יידן קוקז מיט האפענוגג צום ג״עם יאר. דאס וויכטיקסטע פראבלעם איז די פראגע, צו גרויסבריטאניע וועט אננעמען די בא- שלוסן פון דעד אונא־קאמיסיע. פרעזידיום פון צ. ק. צוריקגעקובזען פון ציריך מינכן (פר). די פרעזידיום - מיטגלידער פון צענטראל קאמיטעט פון די. באפר״טע "דן אין דעד אם. זאנע, וואס האבן אגטייל געגומען אין דעד זיצונג פונם אקציאנס־קאמיטעט אויף וועלכער עם זייגען אנגענומען געווארן אגטש״דענע באשלוסן בנוגע דעד שטעלוגג צום באריכט פון דעד אונא־־ קאמיסיע, האבן זיר אומגעקערט ק״ן מינכן. דעד פארזיצער פון צ.ק. ה׳ ד. טרעגער האט בעת דעד דאזיקער זיצונג געגעבן אן איבערבליק איבער דעד?אגע פון דעד שארית הפליטה, אפשטעלנדיק זיר אויף באזונדערע פראבלעמען. אן אגדערער טיט- גליד פון פרעזידיום האט פארגעלייגט צו באהאנד־־?עז א ר" פראגן, ווי: פאליטישע ארבעט, קולטור, ווירטשאפט און פיגאנצן, ע?יה. שפיטא?, ווידער־ גוטמאכונג, אינפארמאציע, פראדוקטיוויזאציע, פ?יטים פון רומעניע, "עקזאדום" און אנדערע. . משה טשערטאק, דעד ליייטער פון פא?יטישן דעפארטאמענט האט אויסגעדריקט זיין אנערקענונג פארן צ.ק. פון די באפרייטע "דן אין דעד אמעדי- קאגער זאגע פאר זיין פערמאגעגטע פא?יטישע אק- טיוויטעט און ספעציע? פאר די דורכגעפירטע אק- ציעס אין צוזאמעגהאנג מיטן אנקום פון.דער אוגא־ קאמיסיע אין די?אנערן. אראבישער קאגפעדעראציע סאמי טאהא, וואם איז אויסנעפירט געווארן אין חיפה. די ירוש?ימער פא?יציי האט ארעסטירט צוו"?ייטגדע מיטג?ידער פון דער אוגטערגרוגט־באמע־ גונג.?ויט באג?ויב?עכע ידיעות זא? אייגער פון די ארעסטירטע די 25-יאדיקע חנה שטערן זיין די שוועסטער פוגם נריגדער פון דעד שטערן־גרופע. אנטדעקם 8 באנדע געלד־פעלשער אין א״י ירוש?ים (דעגא אינם). די א״י־פא?יצ" טיי?ט מיט, אז?ערך 29 מי?יאן פא?שע אטעריקאגער דא-?אד ז״נען געווען אין אומלויף אין א"י. עם איז אר^סטירט געווארן דעד דייטשער כעסיקער ד״ר רודאלף נעקער און זיין אוננארישע פדוי מאריא טערעזא, וואס מערן באשו?דיקט אין פאבריצירן פא?שע דאלארן־באנקגאטן. ביידע זיינען אין 1939 אומלעגאל" אריינגעקומען אין?אגד. די געלד־פעל־ שער זייגען דורך דעד הנגה ארויסגעגעבן געווארן דעד פאליציי. ס" אראבער, ס" יידן זא?ז זיין פאר- וויקלט^אין דעד דאזיקער געשיכטע. געג. קליים ניי\אר*ווונשטן בער?ין (דענא) צו ראש השגה האט רער אסע־ ריקאנישער מי?יטער־גוווערנעד פאר דייטשלאנד, -געג. קל", אויסנעדריקט זיינע נ״־יאר־וווגטשן א?ע "דן אין דייטש?אנד. די באטשאפט ווערט פאר- ענדיקט מיט די ווערטער: ,,ס׳איז מ״ן אויפריב־ טיקע האפענוגג אז דאם ג״ע יאר וועט ברעגגען א?ייזונג פון די צא?ר״כע פראבלעמען, וואס שט"- ען נאך איצט פארן "דישן פא?ק אין דייטש?אנד". הרב הראשי הערצאג צום נייעם יאר. , T ירושלים (דענא־אינם) הרב הראשי הערצאג׳האע אין זיין ראש־השנה־באטשאפט אונטערגעשטיצט דעם באריכט פון דעד אוגא־קאטיסיע זאגנדיק, אז "זי שטע?ט מיט זיר פאר א נ״ע אונטערנאציא־ גא?ע קארטע פאר דעד ווידעראויפשטייאונג פון דער צוו״טויזגטיעריקער ציוגיסטישער האפענוגג". ווערט גישט געטיינט ק״ן רעכט־ברור און ק״ן טעראר. תמיד און אומעטום מוז מעז זיין א גוטער דעמאקראט. טויט־אורטייל קעגן פעטקאף באשטעטיקט סאפיא. דעד טויט־אורטיי? קעגן געוו. פירער פו! דער אפאזיציאגעלער פויערן־פארטיי, פעטקאף, א ז באשטעטיקט געווארן דורבן אפעלאציע געריכט. 1 . 8 שאטלענדער, וו-אם נעבוט זיך אן פאר די "אראבערם עוומת" ירושלים (דענא־רויטער). באאמטע פו) א"׳- דיקן זיכערהייטס־דינסט האבן רעם 18-טן סעפט. אין אן אראבי׳צזער דרוקעריי קאנפיסקירט 5000 עקזעמפלארן פון דער צייטוגג "אראב ווארלד רע- וויו", וואס אנטהאלט א ווענדוגג פון קעניג אבדולא פון עבר הירדן און א בילד פון ירושלימער מופטי. דער ארויסגעבער פון דער דאזיקער צייטונג, וואס דערש״נט אין רעד ענגלישער שפראר, איז א שאט- לענדער טיטן גאמען ה. מ. דיקסאן. אין זיין וועגדוגג פארלאנגט קעניג אבדולא די דערפילוגג פון די ענגלישע הבטחות צו דער ארא־ בישער באפעלקערונג פון א" י און האט אנגעגריפן די אונא אלם "ארגאניזאציע, מאס זיצט אין עק וועלט" אמעריקע רופט ער אן "א לאגד פון דע- באמן און כבוד־גייציקע ווונטשן". געהיימניספולע עקספלאזיעם אין ירושלים ירושלים (דענא). אין "דישן פערט? פון ידוש? זייגען ערב ראש השנה און ראש השגה פארגעקו־ מען פארשיידענע געה״מניספולע עקספלאזיעס. עם זייגען אלארמירט געווארן בריטישע טרופן און פא- ליציי. אין אראבישן פערטל איז געווען רואיק. - די א״י פאליציי פירט אויספארשונגען אין צו- זאסעגהאנג טיטן מארד איבערן ל״טער פון דעד בעגדעראווצעס איבערגעשריטן די דייטשע גרענעץ פראגקפורט (דענא). א גרופע״שמער־באוואפנטע בענדעראווצעם האבן לעצטנס ביי פאסאו• איבער" געשריטן" די ד״טשע גרעגעץ. גענעראל קל", אט. גומערגער פאר. דייטשלאנד האט דערצו ז^!רקלערט, אז זיי מערן נישט באטראכט אלם פאליטישע פלי¬ טים, נאר אלם באוואפגטע גרענעץ־שווארצלער. די בענדעראווצעם זייגען אינטערנירט אין לאגערן, ווו עם ווערט געפירט אן אויספארשונג. ק" ן רע- זולטאטן פח דער אויספארשונג האט געגעראל קל" נישק»1רהאלטן. די דאזיקע לייט ווערן גישט באטראכט^אלס פארשלעפטע. צו די קלאנגען, אז אין וועג ק״ן דייטשלאנד געפינען זיר גאר בעגדע־ ראווצעס, קען דער געגעראל גאר גישט זאגן, היות עם זיינען אים מעגן דעם גישט באקאנט ק״ן שום פאקטן. אליאירטע טרופן פארלאזן איטאליע באד־נאוה״ם (דענא). עם האט זיר אנגעהויבן דאס ארויסציען פון איטאליע די בריטישע און אטע- ריקאנישע טרופן. די ערשטע איטאליענישע אייג־ ה״טן זיינען אגגעקומען אין געביט פון דער נייער איטאליעניש־יוגאסלאווישער גרענעץ. בענעש צום 10-טן יארצייט פון מאסאריקן פראג (דענא) צום 10-טן יארצ״ט פון טאמאס מאסאריק, רעם גריגדער און ערשטן פרעזידענט י פון דער טשעכאסלאוואקישער רעפובליק, האט פרעז בענעש אין א ראדיא־רעדע אויפגעפאדערט דאס טשעכאסלאוואקישע פאלק וו״טער אנצוהאלטן מא־ סאריקס אידעאלן פון דעמאקראטיע און הומאני- מעט און אויף אלע לעבנם־וועגן צו געדעגקען אין ז״גע ווערטער: "יעזום און גישט) צעזאר". דעם דאזיקן פרינציפ זאל ראם טשעכאסלאוואקישע פאלק אגוועגדן אויר אין דער פאליטיק. דערסיט בוכגוואלד" פון אפיקים. כמעט אין יעדן לאגער אין בייערן, אין דער י בריטישער זאגע און אין בערלי ן איז פאראו די באוועגונג. אבער די באוועגונג וו״סט, אז דאם אלץ איז וו״גיק.די אחריות, מאם ליגט אויף אונדז איז גתים. די ועידה מעט דארפן סומירן די דערגרייכוגגען און דורכפאלן פון א יאר צ״ט און מעט אנצ״ביע- געז די ליגיעס פאר דער נייער שמונקהאפטער אפעג־ סיווע פון דער באוועגונג. די• ועידה מעט אויר הויר ארויסהויבן די פאן פון אחדות, מאס די באווענוגג טראגט. זי מעט לאזן הערן איר אנטשלאסעגעם רוף צו אלע חלו- צישע באוועגונגען אויף דער ״דישער גאס — צו *פארווירקלעכן רעם אידעאל פח א פאראייניקטער חלוצישער באוועגונג. ההנהגה הראשיה (א איבערזיכט) נוח“ם אין יאר חש״ז געז, האט גערעדט דער פארזיצער פון צ. ק. פון די באפרייטע "דן אין דער עגגלישער זאנע. ער שילדערט די גרויל־טאטן פון די עגגלענדער אין באצוג צו די "עקזאדוס״־עולים. פון צמישן די פארזאמלטע העדן זיר אויסרופן פון צער און צארן קעגן די דאזיקע טאטן. דער מעכטיקער פראטעסט־מיטינג פארענדיקט זיר סיט א רוף צו די פארזאמלטע זיר גישט צו לאזן פראוואצירן. נאכמיטאג ג״ען אין געשלאסעגע ר״ען אלע אד- נאגיזאציעם פון לאגער £יט פעגער און טראגם- פארענטן. אויפן "פר״הייטס־פלאץ" אין טיטן לא- גער מערט דערעפנט דער צוו״טער מיטיגג, אויף וועלבן עם מערט געשילדערט די געשאפענע לאגע פון "עקזאדוס". אינצווישן דערשיינט דער מ.פאר- זיצער, מאס איז געקומען פון האמבורג, איבער- געבנדיק די פאקטישע לאגע מאס הערשט דארט און, אז עם מערן צום ארט גישט צוגעלאזט ק״ן זשורגאליסטן. ער גיט אויר איבער מעגן די ענג- לישע פראוואקאטארישע פראפאגאנדעס, אז יידן גרייטן זיר העלפן אויסלאדן די מעפילים. עם האט גערעדט אין נאמעז פון פח״ח שלום כאלאווסקי, וועלכער האט אויסגעדריקט רעם א1<ט- בויגזאמען מ יל ן פון דער גאנצער שארית הפליטה פארטצוזעצן ראם קומען ק״ן ארץ ישראל סיט אלע מעגן, טראץ די עגגלי^ע אפשרעקונגם ־ מע* מארן. א פארטרעטער פון די פראגצויזישע יידן, שטרייכט אוגטער די א״דעלע האנדלונג פון דער פראנצויזישער רעגירונג, וועלכע האט ארויסנעוויזן דעם פריינטלעכן מילן אויפצונעמען די גערודפטע יידן פון דער "עקזאדוס״־שיף. דער אנוועזנדער פארשטייער פוגם ענגלישן "דג- מום און מיטגליד פון-"דישן קאגגרעס האט דעד- קלערט, אז די שאגרע, וועלבע בעווין און זיינע חברים האבן אויף זיר גענומען, מעט א״ביק פאר- בלייבן אויף ז״ער פאלק. דער פארזיצער ל״ענט ראן פאר די אלגעמיינע רעזאלוציע. טיטן מעכטיקן געזאנג פו! התקוה מערט דער פראטעסט־מיטינג פארעגדיקט. ד״ר פ. ווייניק אין בייעריש־געמ״ן, ווו עם מערן אנגענומען קיג־ דער פון- עלטער פון 10 ביז 16 יאר, און ווו עם מערט ז" געזיכערט אויסהאלטונג, דערציוגג און עליה. ב) די צוגר״טונג פון דער דריטער קאג־ פערענץ פון דער באמקונג, וועלכע דארף פארקו־ מען דעם 1947 .5.10—.3 אין משק "גילי". נוח״ם איז היינט די גרעסטע יוגגט־באוועגונג אין ד״טשלאנד. זי איז שטאלץ טיט אירע טויזנטער חברים, מאס טראגן די פאן פון גוח״ם איבער די מעגן און אין דער ארבעטגדער התישבות אין לאגד. זי באצ״כנט טיט צופרידגק״ט, אז אלם ערשטע פון אלע קבוצות, וואסוזיינען פון דער שארית- הפליטה געקומען אין לאגד, איז ארויס די קבוצה פון נוח״ם אין מסדה אויף זעלבסטשטענדיקייט, אין כפר־החורש. אין די נאענטסטע טעג גר״ט זיר אויר צו זעלבסטשטענדיקער התישבות דער "קיבוץ פראטעסט־טאג אין פערנוו8לד ד^ר מאנטיקדיקער טאג, מאם איז דערקלערט געווארן אלם פראטעסט־טאג קעגן דעם ענגלישן באשלוס צוריקצוברענגען די "עקזאדוס״־מעפילים ק" ן דייטשלאנד, האט אויר געהאט זיין אפקלאגג אין לאגער פערנוואלד. ביי דער באטייליקונג פון אלע ציוניסטישע ארנאניזאציעס איז אינם דאזיקן טאג א״גגעארדנט געווארן אן אלנעמיינער פרא- טעסמ-׳מיטינג אין טעאטער־זאל "במדבר". פיגקטלעו 2 נ. מ. מערט די פראטעסט פאר- זאמלונג דערעפנט דורבן פארזיצער פון לאגער- קאמיטעט ח׳ זלאטיקאמיען, וועלכער לאדט איין אין פרעזידיום פארשטייער פון אלע פאליטישע ריבטוננען, איבערגעבגדיק דאס מארט רעם ח׳ ג. לאכמאן. דער רעדגער ברענגט צום אויסדרוק די געוואל־ דיקע פארביטערוגג, מאס הערשט ביי אלע יידן אין דער גארער מעלט צוליבן עגגלישן,שריט פון צו- ריקפירן די מעפילים קיין ד״טשלאגד, אוגטער־ שטרייכנדיק, אז דאם איז א פארזעצוגג פוגם וועג, אויף וועלכן עם גייען אלע אונדזערע שונאים. ער לייענט איבער א בריוו פון איינעם פון די "עקזא־ דוס״-עולים, מאס דערציילט מעגן קאמף מאם ז" האבן'געפירט קעגן די באוואפנטע טרופן. דער רעדנער אונטערשטרייכט, אז די עגגלישע מעטאדן זייגען שטענדיק די זעלבע, אן אונטערשייד פוגם הערשנדן רעזשים אין לאגד. ראם איז איין קייט פון איר קאלאניאלער פאליטיק. אין דער אנגענומעגער רעזאלוציע מערט געב־ ראכטיצום אויסדרוק די אגטשלאסנקייט פון דער שארית הפליטה, גישט אפצושרעקן זיר פארן עג־ גלישן טעראר און טיט אלע מעגן פארטצוזעצן די עלית. ק. b ש ע וו א ר ם ק י בערגן־בעלזן די אויפרעקונג, וואס האט געתערשט זונטיק דעם .7.9, מען די שיף איז אגגעקוטען אין האמבורג, האט דערגר״כט דעם קולמינאציע־פונקט אין דער פארם פון א ספאגטאנער מאסן*דעמאגסטראציע. צום פארזאמלטן עולב, מאם איז באשטאגען פון מיטגלידער פון פארשיידענע ציוגיסטישע דיבטוג- גיט לייבט צו פאראייניקן די פארש״דענע גרופן — אבער די גרויסע מאראלישע קראפט פון דער באוועגונג איז איר בייגעשטאנען צונויפצושמעלצן די פארש״דענע עלעמענטן אין איין "דישער און ארגאניזאציאנעלער גאנצק״ט. לגבי דעם גרויסן שטראם פון יוגנטלעכע, געקו־ מענע פון קאצעטן, וועלדער און דער עיקר פון ראטן־ פארבאנד, האט די באוועגוגג געזען איר ערשטע אויפגאבע אין איבערדערציען ז", צוגר״טן צו א חלוצישן לעבן אין ארץ ישראל: אמבעסטן האט מען עם געקענט טאן, מעז מען געוווינט צו די יוגגט שוין דא צו לעבן טיטן ארץ־ישראלדיקן לעבנסשט״גער. אזוי איז אגטשטאנען די גרויסע לאגדמירטשאפטלעכע הכשרה פון גוח״ם. אין פילע צענדליקער לאגדווירטשאפטלעכע פערמעס האבן הונדערטער און איבער הוגדערטער בחורים און מיידלער אויסגעלערנט ליב האבן די ערד, זי צו באארבעטן און האבן זיר צונויפגעשלאסן אין קא- לעקטימן, מאם האבן אלם איינהייט ווייטער גע- מאכט ז"ער וועג צו פארווירקלעכונג אין ארץ- ישראל. די באוועגונג האט ניט פארנאכלעסיקט ק" ן שום מעגלעבקייט אויסצובילדן און צוצוגרייטן די חברים פאר.די חלוצישע אויפגאבן. אין דער צוקונפטיקער יידישער מדינה. דערפאר צ״ב זיינען אזוי פיל כוחות אריינגעלייגט געווארן אין דער איינציקארטיקער שאפוגג פון דער מאטראזן הכשרה "כובשי־הים" ("דעראבערער פון ים"), מאס לאזט איצ.1 ארויס רעם צווייטן ארויסלאז פון געשולטע חלוצים ים- לייט. * די באמעגוגג האט געשפירט איר גרויסע אחריות פאר יונגע יידישע קיגדער און האט פאר ז" אוים- געשטעלט א גאגצע ר" יוגנט/היימען, אין וועלכע ז" האבן באקומען א גוטע אלגעמיינע דערציונג און א צוגרייטוגג צו זייער מ״טערריקן לעב! אין ארץ ישראל. כדי אויסצובילדן קאדרען פון באוווסטזיניקע און איבערגעגעבענע .חברים, מאם זאלן זיין פייאיק אגצופירן טיט דער באוועגונג און אויסטראגן איר שליחות — האט די באוועגונג אין יאר תש״ז מקיים געווען 3 סעמינאח, מאס האבן ארומגענומען א פאר הוגדערט חברים. טיט גרויס טי האט דער חבר־פעילים אויפגע־־ שטעלט א באוועגונג, מאם צ״לט ביי 40 קנים און פילע הוגדערטער יוגנטלעכע אין אלע וויכטיקסטע פוגקטן אין ד״טשלאנד. הינטער אונדז א ז היינט די זומער תקופה טיט א גאנצער ר" פרעכטיקע מפעלים: דר" זוטער מושבות, מאס האבן ארוט־ גענומען 900 קינדער, אן ארבעטס־מושבה אין משק "גילי" און דער סעמיגאך פאר יונגע מדריכים אין גרייפנבערג. די באוועגונג איז רורר די אלע מפעלים געפעס־ טיקט געמארן און זי גרייט זיר צו ווייטערדיקע אויפגאבן.\די מיכטיקסטע פון די אויפגאבן זיינען: א) די אויפהאלטוגג פון דעם דערציוגגם־אנשטאלט באמערקוגג פון רעדאקציע: מיר האבן באקומען צוגעשיקט פון דער הנהגה הראשית פון נוח״ם, צום פארעפגטלעכן זייער יאר־־איבערזיכט, מאם מיד טוען נערן. דערביי מאכן מיר אויפמערקזאם אלע יוגנט ארגא־ גיזאציעס ב" דער ש״ה, אז מיד מעלן ז" טיטן פארגעניגן אפגעבן פלאץ פאר ז״ערע יאר־באריכטן. * די חלוצישע באוועגונג גוח״ם — "נוער חלוצי מאוחד" ("פאראייגיקטע חלוצישע יוגנט") איז גע- שאפן געווארן אין לאנדסבערג, הארט, נאר דער באפרייאונג פון די פארניכטונגם־לאגערן. דער אוממיטלבארער קוואל פון דער באוועגונג איז געווען די איבערלעבונג פון יידישער אייגזאט- קייט אין געראגגל, אונטערגרונט און פארניכטונג. די שטרעבוגג צו "דישער אחדות און די צוגריי־ טוגג צום קאמף פאר ציוגיסטישער פארמירקלע־ כונג. פון א גאנצע ר" אייגיקונגם־באוועגונגען, מאם זייגען אין פארשיידענע לעגדער אנטשטאנען פון רעשטלעך פון פארשיידענע חלוצישע גרופירונגען מימן זעלבן לאזונג פון פאראייניקן אלע, מאס האבן אלם יידן געמיינזאם געבלוטיקט און גרייטן זיר צו א געמ״נזאמען קאמף — איז גוח״ם געבליבן די אייגציקע, מאס ס׳איז איר געלונגען בייצושט״ן דעם שפליטערוגגס־פראצעם און פאנאדערפאל, מאס די באוועגונגען האבן דורבגעמאבט. זעעגדיק אין דער ארץ־ישראלדיקער ארבעטער־ שאפט דעם אמאנגארד פון פאלק און פון ציוניזם, און אין דעה חלוצישער פארווירקלעכונג — די פליכט פון יעדן ״דישן יוגנטלעכן׳— נעגירט אבער די באוועגונג נוח״ם רי שערלעכע זגעשפליטערונג פון די בויענדע כוחות אין לאגד, פון דער קיבו* צישער באוועגונג און פון דער חלוצישער יוגנט אין גלות. זי ז עט איר עיקר אויפגאבע אין דערציען אירע חברים צו חלוצישער פארווירקלעבונג און קאמף פאר דער פאראייגיקונג פון דער קיבוצישער יאוועגוגג אין א״י און חלוצישער מחנה אין גלות. דער אנפאנג פון יאר תש״ז איז געווען א קרי-, טישע תקופה פאר דער באוועגונג. א גאנצע צאל ^־נאניזירטע נרופן האבן זי פארלאזט און איר עקזיסטענץ איז געווען באשרעגקט בלויז אויף די;רענעצן פון ד״טשלאגד. טראץ רעם, מאם זי איז •עוין דאן געווען די גרעסטע באוועגונג פון דעד שארית הפליטה, האט געדר^ז די סכגה, אז טיטן אנקום פון דעם גרויסן שטראם פון פוילן, מעט זי זיין די אייגציקע, מאס מעט/בלייבן אן רעזערמן און אן מקורות פון מוקם. י־ אבער דער שטראם, מאס איז געקוטען פון פוילן, טראץ זיין דעפינירטקייט צו פארשיידעגע קיבו- צישע פארמען, האט אין א גרויסער צאל זיר ארייג־ געגאסן אין נוח״ם. די גרויסע סאסן פון "גורדוניה" און "ג״ח" האבן נעפוגען ז" עד וועג צו "נוח״ם". עם איז געווען