Undzer Worṭ · 1947-09-14 · 35/73 (14.9.1947) · p. Seite 8

ערב ראש־.השנה תש״ח אונדזער ווארט זייט 8 קלאפ פון שונאם געדאנק רופט ניט אתים?יין ווייטיק און דעריבער פילט טען אים ווייגיקער. עם זייגען נייסטיקע דום־דום קוילן, וואם בלייבן אינן אין מוח פנן באזיגטן• און יענער ווייסט גארניט וועגן דעם. זיינען יאר כמעט אלע א״ראפעאישע פעלקער געווען די פיינד און די קרבגות פון רי דייטשן און פונדעסטוועגן ניט 8 טראכט. וויפיל פון זיי עם ווילז זיך ניט ש״דן מיט ךי דייטשע "קוילן", וואס זיינען געבאיבן ביי זיי אין די קעפ.. איך מיין, אז עם איז די העכפטע צ״ט אפן צוצוגעבן, אז אויר געוויסע יידן זיינען ניט אינ- גאגצן פריי פון די דאזיקע גיפטיקע דייטשע דום- דום־קויאן. איר קענט טרעפן מאנכע יידישע היטאער־קרבנות, וואם זייער האס צו די דייטשע מערדער גייט אזוי ווייט, אז ז יי ווערן אויפגעציטערט, ווען ז יי העדן• רעדן רייטש, אבער ראם שטערט ז יי פונדעסטווענן ניט, אאיין צו טראכטן און אפיאו צו האנראען "אויף דייטש". מאנכעס מאל כאפט אזש אדום א שרעק, ווען מען זעט, ווי ענאער עם זיינען, צום ביישפיא, נע- וויסע האנראונגען פון די יי ד י ש ע ט ע ר א¬ ד י ם ט ן אין ארץ־ישראל צו די האנדאוננען פון די דייטשע נאצים אין די ערשטע יארן פון היט־ אעריזם. מעגן די אדער יענע אקטן פון די יידישע טע- ראריסטן זיין איינגעהיאט אין א "דישן טאית, קוקט פוגדעסטוועגן פון ז" ארוים דייטשער "גייסט", אט אזוי ווי דאס פנים פון א דייטשער נרעטכען פון הינטער א צוגערויבט יידיש שטערן־טיכא. דייטשע "פרינציפן" אינן אויף אזעאבע האנד־ אונגען, דייטשע באמבאסטישקייט, דייטשע ברוטא־ איטעט. עם זיינען יידן, וואס רעדן יידיש אשון מיט א דייטשן אקצענט... און ניט באויז יידישע טעראריסטן זיינען "פאד- דייטשט״. אויר. מאנכע יידישע "מאכערס" אוון "פירערס" אין די אאגערן אין דייטשאאנד זיינען אגגעשטעקט מיט דייטשע באצי£ן. ערשט די טעג א ז מיד אויסגעקומען צו העדן פון מיינעם א פריינט, וועאכער האט היינטיקן זו- מער באזוכט די אאנערן אין דייטשאאנד, . וועגן ברוטאאע קאמפס־מעטאדן, וואס עם ווענדן אן מאג־ כע רעוויזיאניסטישע לאגער־פירער קעגן אנדערש־ דענקנדע יידן אין די אאגערן. מען רעדט מיט פאראכטונג און חוזק וועגן דע- מאקראטישע פרינציפן, וועגן עראעבע וואלן, וועגן פרייען ווארט, וו ענן די רעכט פון דער מיגדערהייט און וועגן עגלעכע זאכז. סיט איין ווארט: מען רעדט דייטש." איינע פון די וויכטיקסטע אויפנאבן, וואס שטייט איצט פאר די פעאקער פון דער וועאט, איז זיר צו באפרייען פון היטאערם ירושה. אויר מיד, יידן, זיינען ניט פריי פון דער א1יפ- נאבע. ווי אומגלויבלער עם זאא ניט קאינגען, עם איז אבער א פאקט, אז אויר מיד האבן באקומען א טייל פון דער ירושה. טאקע זייער א קאיינעם טייא, אבער די דערפארונג האט געאערנט, אז אויר פון א קאיין ממזרא קען מען האבן נרויסע צרות... ערב ראט־הסנה... ש♦ בערגמאן אויפגעכאפטע בילדלעך און סצענקעם אין די לאגערן. ״אשנה טובה״ — א נאיקאעד און נעזונט יאר — אבער פארוואם אזוי טייער?... אין די ל8גער 8רמעלן. דער שניידער־־ווארשטאט פיבערט. א נערויש פון די מאשינען, א קלאפעריי פון די פרעם־אייזנם, די האגט־גייעריגס אייאן זיר צו, מ׳פאסט אייגעם נאכן אגדערן —הו - הא, א גערודער, יערער וויא פריער זיין מאבוש, עפעם א קאייניקייט — יום־טוב און דערצו אפשר א חתן וועד! אויר... •אויר אין שוסטער־ווארשטאט דער זעאבער האד- מירער. מען קאאפט אין אייאעגיש — שנעא אוים־ פערטיקן אויר יום־טוב. מיט איין ווארט— ס׳איז אעבעדיק און אוסטיק. און אויך חתונות .. קאאר, נישט נעזארנט, ס׳וועט נאד אוצדז אויר נוט ז״ן. שמחות ביי יידן איז א נוטע זאר.. און יידן מאכן טאקע שמחות און דוקא ערב יום־טוב. היינטיקן ערב יום־טוב איז אין אוגדזער אאגער א גערעטעניש אויף חופות, ממש, כמעט יערן טאג זיינען געשטאנען פיר דרענגאער אויפן הויף און אפשר א ה א אב טוץ נוטע גאעזער זיינען צעקגאקט געווארן, (א שאד, שוועד צתבאקומען.) די שולע. שוין א גאנצע וואר פאר יום־טוב האבן אונדזע־ רע קיגדערלער ״יום־טוב״... ס׳איז זיי שוין אזוי באשערט — קומט עם זיי אונטער. . די סיבה פון זייער פריצייטיקן "יום־טוב" איז נעווען, וואס צוליב א פארשפרייטן קלאנג וועגן אן אנשטעקנדער קינדער־קראנקהייט האט מען נעמוזט שליסן די שולע. און אונדזערע מאמעם האבן דערווייל געהילפן צום גרויסן יום־טוב. פרייט אייר קינדערלעד, באלד נאר ראש השנה —אין שולע אדיין צוריק — לעתט אייר איגדער־ היים, כדי איר זאלט נישט פארנעסן. אין קאמיטעט. שטיל זייער שטיל איז געווען היינטיקן ערב יום- טוב אין לאגעף־קאמיטעט. קיין שום צוטיילונגען, דער דזשוינט האט זיר פארקוקט אויף רי דייטשן: ל א נ ג ז א ם און מען איילט זיר טאקע גישט... א ייד איז געדולדיק — טראכט זיר דער דזשויגט־ רירעקטאר — יידן ווארטן אזוי לאנג, וו על ן זיי נאר איבער יום־טוב צוווארטן און שפעטער וועט מען ווייטער זען... רעשיקער א ז אין וווינונגם־אמט, צוליב דעם וואס דער קאמיטעט י דיספאנירט איצט מיט נייע ווויגונגען פונם געוועזעגעם "אוקראיגישן לאגער". יידן וואם האבן ביז איצט געוווינט אין שטאלן, בעט ן א גייע דירה. גו, איז אין ווויגוננס־אמט ״היימלער״. מ׳קריגט זיר, מ׳שילט זיר — יערער דארף א דירה, א צימער. שוין געגוג די חזיר־שטאלן מיט די פאפירעגע ווענטלער. מיר וו יל ן אויר לעבן ווי ״מענטשן״.׳.. — ווי לאנג נאר גאט אין היטל קלערסטו •אונדז צו האלטן דא, אין דעם גלות, נלויב מיד. אז עם איז גישט כדאי אזויפיל צרות, קרינערייען איבער -״א״נצלנע" צימערן — נעם אונדז אלעמען ארויס פון דאנען און שיק אוגדז איבער כאטש קיין צי- פערן (נארינישט צוריק קיין האמבות!) וו על ן מיד שוין זיין נענטער צו אוגדזער אייגענער היים. לשנה טובה ווונטשן. מיר האבן ב״ה פאטא־אנשטאלטן אין אונדזער 'לאגער, אויב כ׳האב נישט ק יי ן טעות, דאכט זיר מער ווי קליענטן: "פאטא־לאלא", "פאטא־נוטמאן" און פיל פיל אנדערע. נו, עם איז דאר עפעס ערב ראש השנה — מאכט מעז זיר נ״-יאר-קארטן. אין אלע "פאטא־ אנשטאלטן" איז פול מיט יידן. אויף געדרוקטע ווונטש־קארטן שטעלט מען אייר אדיין, אפילו מיטן ווייב און קיגדער אין א הארץ. איר צאלט 10 ר. מ. פאר א שטיק און קענט זיין ז יבער מיט א גוטיאר. ד״טשער אהצענט אבראמסאן מ־עטאדן,'הא5ן'זיי.'דערנרייכט זייער' ציל.י ... <•״■האבן.געקעטפט קעגן עגגלאנד מיט עננלישער פארביסנקייט און מיט עגגלישער געדולד. * * * דער אינדישער ביישפיל באווייזט אמבעסטן, ווי גרוים עם קען זיין דער איינפלום פון אונטערדריקער אויף אונטערדריקטע. פאר א שטארקן שונא דארף מעז זיר דאפלט הימן: מען רארף זיר היטן פאר זיין שוועדה און מען דארף זיר היטן פאר זיין איינפלוס. אמאל איז די ווירקונג פון רעם פיינדס אידעען נאר געפערלעכער, ווי די ווירקונג פון זיין שווערד. דער קל אפ פון דער שוועדה טוט וויי, אבער דער; אן עננלישער. היסמאריקער חאט,-שדייבנדיק׳ ווענן,רעם א״נפלום פון ענגלאנד אויף די חינדוסן,' זיר אויסגעדריקט: "די איינפלוסרייכסטע היגדוסן האבן געשאלטן עגגלאנד אויף ע נ ג ל י ש..." אזוי וו יי ט אז דערגאנגען רער איינפלוס פון ענג- לאנד אין איגדיע. אפילו די פארביסעגע פייגד פון ענגלאנד אין איגדיע זיינען פארעגגלישט געווארן, האבן איבערנענומען ביי די ענגלענדער זייער שפראר, ז" ער קולטור, אפילו זייערע קללות... מאנכע פארזיכערן אפילו, אז דאנק רעם. וואם די אינדישע פירער האבן אין זייער קאמ1^ קענן ענגלאנד באנוצט, אחוץ היימישע, אויר ענגלישע נעעליבעכע מעמידת אן א ק א פ. האבן זיי אנגעהויבן קלערן, צי דער שמש האט אמאל געהאט א קאפ. איז נעבליבן, אז די נלייכסטע זאר איז צו פרעגן די שמשטע. האט מען זי געלאזט דופן און געפרעגט. זאגט די שמשטע, אז זי געדענקט נישט. "נאד איר דערמאן זיר", ניט זי צו, "אז וועז ער פלעגט עסן, האט זיר געטרייסלט ביי אים א בערדל". ווייסן נישט די כעלמער, צי דאם איז א סימן, אז ער האט געהאט א קאפ צי נישט. מימאסאל פאלט איין דער שמשטע א געדאנק און זי זאגט: "איר וועל גייז א קוק טאן אין זיין תפילין־זעקל. אויב דארטן איז ירא א יארמעלקע — איז א סימן, אז ער האט געהאט א קאפ. נאד אויב נישט — איז א סימן, אז ער האט נישט געהאט קייז קאפ. ער קען נישט און _ ניט ר׳ חיים יעקב וויררעוויטש, וואם מ׳האט גערופן "דער מאסקווער רב", האט ליב געהאט״א ווערטל און האט נעקענט אריינזאגן איינעם אין רער זיבע- טער ריפ. טרעפט אמאל, אז אין בית־המדרש, ווו ער האט געדאוונט, א ז געווען א ייד וואס האט זיר תמיד געריסן צום עמוד, .כאטש ער איז געווען א קנא- פער בעל־תפילה. איינמאל, א שבת, האט דער ייד געדאוונט פארן עמוד און געפראוועט חזנות גאכן דאווענען גייט צו אים צו ר׳ חיים יעקב און פרעגט אים: "איר האט היינט יארצייט?" ענטפערט רער ייד: "ניין, רבי. דאס האב איר געדאווגט אזוי זיר, געגעבן א נדבה." שמייכלט ר׳ חיים יעקב: "א הויכע מדרגה: א ייד קען נישט און —י ניט." וועד איר שוין אין כעם: "דו דבר־אחר איינער, נישט איר עם דיין פלייש, נישט איר טרינק דיין מילר, גישט דו האסט א בארד — וואס פארא מחותן ביסטו מיט מיד?" די כעלמער זייער שמש און די שול אז די כעלמער האבן באשלאסן צו בויען א שול, האבן זיי געשיקט נאר רעם כעלמער בוימייסטער, האבן זיר באדונגען מיט אים און אים איבערגע־ געבן די ארבעט. עם איז אוועק א צייט, און אז די שול איז פארטיק געווארן זייגען נעקומען די שייגע בעלי־בתים זי באטראכטן. ערשט, מ׳גיט א קוק, נישטא קיין טיר. דער בוימייסטער האט פארגעסן צו מאכן א טיר צו רער שול. וואס טוט מען? איז געבליבן, אז מען זאל רופן אן אסיפה, און אויף רער אסיפה האט קהל בא- שלאסן, מ׳זאל נעמען לאנגע דראגגען און אויפ־ הויבן א ווינקל פון •דערשול און מ׳זאל אהין ארייג־ לאזן רעם כעלמער שמש. אז ער זאל פון אינעווייניק אנקלאפן אין וועלכער זייט מ׳דארף מאכן די טיר, וויי־ל דער בוימייסטער האט פארגעסן אין וואם .פאר א זייט ער האט געמאכט רעם ארון־קודש, או! די כעלמער האבן מורא געהאט, מ׳זאל נאר חלילה, מאכן די טיר פ ונקט דארט ווו עם געפינט זיר רער ארון־קורש. האט מען געבראכט דראננען, מ׳האט אויפגעהויבן א וו י נקל פון דער שול און דער שמש האט ארוג- טערגערוקט דעם קאפ און אנגעהויבן אריינקריכן. נאר דא האט געטראפן אז אומגליק. די דראנגען האבן זיר איבערגעבראכן און דאם ווינקל פון רער שול האט געגעבן א פאל אראפ אויפן שמש. זיין קאפ איז געבליבן אינעווייניק און זיין קערפער — אין דרויסן. אז רי כעלמער האבן דערזען, אז רער שמש ליגט 8 מחותן צו 8 מחותן איז נישט נלייך. דער קעלמער מגיד ר׳ משה יצחק איז אמאל געקומען אין שטאט אדיין, דרשנען. אז ער איז אריין אין בית-המררש. זעטער צווישן עולם א ייד — א גלוח. פרעגט ער זיר נאר וועד ידאס א ז. זאגט מען אים, אז דער מענטש איז וואם אין רער קארט, און דערצו נאר א מוראריקער קמצן, ניט נישט ק יי ן גראשן צדקה. י שפעטער, אז דער קעלמער איז אדו יד אויפן בעלעמער, הויבט ער אז און זאגט: "רבות׳, איר וועל אייר דערציילן א מעשה: איר בין אמאל געגאנגען אין וועג. טרעף איר אן אן אקס און ער זאנט: "גוט מארגן, קעלמער מניד." פרעג איר אים: "דו אקס איינער, וו אם פאר א מחותן ביסטו מיט מיד?" זאגט רער אקם: 1 "דו עסט מיין פלייש." טראכט איר: ס׳איז א טענה. גיי איר ווייטער. טרעפט מיר אז א קו און זאגט: "גוט מארגן, קעלמער מגיד." פרעג איר זי: "וואם פאר א מחותן ביסטו מיט מיד?" זאגט די קו: "דו טרינקסט מיין מילר" ווידער א טענה. נ יי איר ווייטער. טרעפט מיר א באק: "גוט מארגן, קעלמער מגיד." פרעג איר אים: "וואס פאר א מחותן ביסטו מיט מיר?" זאגט ער: "איר האב א בארד און דו האסט א בארד." אויר א טענה. גיי איר גאר ווייטער. טרעפט מיר א חזיר: "גוט מארגן, קעלטער מניר." גאר רעם הייסן און טרוקענעם זומער האט אוג־ דזערישמייכלדיקע און ליכטיקע זח אנגעהויבן עט-־ וואם צו ענדערן איר אויסזען. פארטונקלטע וואל־ קנם רוקן זיר ארוים פון הינטער די בעת און פארשטעלן אינגאנצן דעם העל־בלויען הימל. א קילער וויגט, באגלייט פון קאלטן רענן, חזרט זיר איבער טאג־טעגלער. רער חודש אלול... אין רער לופט הויבט זיר אן פילן די קאלטקייט... די פייגל הויבן אן ביסלעכווייז אוועקפליען — די בוימער ווערן נאקעט, פאריתומט... און אין דער צייט הויבט זיר אן פאר אונדז, יידן, דער זמן פון די יומים־נוראים. ס׳קומט ראם נייע יאר פארן פאלק ישראל... און"אזוי גוט ווי דאם פאריקע, מוזן מיר אויר היי־יאר פראווען דעם יום־טוב אין רעם פארשאל־ טענעם לאגער... טאקע מיט א שטיק צייט פארוים הויבן זיר שוין אן באמערקן די צונרייטונגען פונם יי^ישן לאגער צו די גרויסע און טראדיציאנעלע ׳ומים- טובים. דער לאגער־עולם פאלט אריין אין אן עקם- טאז, אין א ספעציעלע שטימוגג. מ׳גרייט זיר. טאג איין — טאג אויס, ביי יעדן וועטער זעט מען דעם עולם פארפארעט, פארדאגהט, וועד טראגגדיק א קויש עפל, אויסגעטוישטע פאר עפעס ביי א פויער, וועד א גאנדז, א הון (יידן גיבן זיר אן עצה) און מען טרעפט אפי־לי אייר לעבעדיקע קארפן. נישט געדאגהט, ס׳וועט א שנאפס אויר זיין. עפעס א קלייניקייט — ראש השנה, גיי־יאר, ס׳איז דאר גישט מער ווי אייגמאל אין יאר. און יערער גרייט זיר ווי ער קען. ת קי ע ה דער ערשטער און עלטסטער אנזאגערפוגם גרויסן יום־טוב א ז רער שופר. סיט א גאנצן חודש פארויס הערט מען פון פארטאג אן די טרויעריקע טענער — הארציקע דערינערוגגען... בשופר גדול יתקע... אין אונדזער לאגער מאכט "פראבע" אן עלטערער ייד, וואם בלאזט שוין העכער דרייסיק יאר. עת האט מיר דערקלערט, אז ער וועט אז וי לאגג בלאזן ביז ער וועט דערלעבן צו בלאזן אין אונדזער איי- גענער ר.״ ם — ארץ ישראל... אריך חזנים אזוי גוט ווי מען פראבירט דעם שופר, אזוי פרא- בירן אונדזערע לאגער־חזגים זייערע "כלים"}׳ דער קליינטשיקער חזן ציט הויר זייגע טענער, נייט א יבער צו קאלאראטור און דרייט זיר, דרייט זיר... ביז ער פאלט אדיין אויף א... ברית. אויר די אגדערע חזנים "דערלאנגען" אזוי, אז איר מוזט זיר ארויסציען כאטש ביז ראש השנה צו אייערע קרובים, ווו עם וווינען נישט קיין חזנים. זיגגט יידעלער, ס׳איז יום־טוב — בראש השנה יכתבון... סליחות ״שטייט אויף ר׳ שלום צו סליחות — וועקט מיר מיט א שטארקער פויסט־קלאפעריי אין דער פא- פירענער טיר מיין שכן משה גערבעריגג — שוין שפעט, שטייטיאויף גיכער". איר כאפ זיר אויף. איר נ יי מיט מיין שכן אין רער "מזרחי״־שול. עם איז טאקע דארט געפאקט (די "מזרחי" ניט ארוים נוטע מיטאגן...) און ס׳איז דאר עפעס דער ערשטער טאג און דערצו האט נאר נעזאגט סליחות רער באקאנטער ווארשעווער חזן ר׳ חגא בלוטבערן פון פאנסקע 15. הרב בלוטבערן האט געזאגט די סליחות, ווי ער וואלט אייר יעדעס ווארט געלייגט אין מויל אריין, ממש א פארגעניגן נעווען צו העדן. סליחות יידן, געדענקט פארשלאפט גישט די סליחות. "כי אתה שומע תפילת..." כמעט אויף אלע מויערן־ווענט אין לאגער זיי- נען אויסגעקלעפט גרויסע פלאקאטן, אין דער "די- שער און נישט־יידישער שפר^ר מיט פאלגנדן אינהאלט: ״ כי אתה שומע תפילה״... און אזוי ווייטער; אין אונדזער שול וועט היינטיקן יום־טוב דאווענען דער באוווסטער און באגאבטער, רער העלדן־טענאר מיט א והנדערבארער קאלאראטור— דער געניאלער עמוד־קינסטלער ר׳ רער און רער... נרייט אייר צו יייעלער און ווייבעלער מיט זיץ־פלע־ צער. ס׳קען נאר אמאל אויספעלן און איר וו עט דארפן שטיין (מיר זיצן נאר קנאפ אין די לא- נערן?). רעם זעלבן איגהאלט באמערקט מעז אויר אלע אנדערע פלאקאטן פון פארשיידענע "פירמעם", ווייזט אויס, אז אלע פלאקאטן האט געצייכנט רער גוטער מאלעד. ביי אים זיינען אלע גלייר... די ל8גער־מקוה אין ברען. אונדזער לאגער־מקוה איז אויר שוין אדיין אין "סעזאן". רער בערער האט פיל ארבעט, ער פירט ארייז קו יל ן, כדי דער קעסל זאל נישט אפגעקילט ווערן און מען דארף ראר איצט א סר הייסע וואסער. א קלייניקייט? ס׳איז דאד א סצוה לכבוד יום־טוב זיר אפטובלען, (כאטש איין מאל אין יאר)... או־או־או... ס׳איז היים, ממש א מחיה — זאגט א "ד טאקע עגלער ווי אמאל ביי אונדז אין פיטשאטש...