Undzer Worṭ · 1947-09-14 · 35/73 (14.9.1947) · p. Seite 4

f ערב ראש־השגה תש״ח או נ תער ווארט ־*י א בייע דזייל־מענז^דע אלומיניום מאורי־צע וויקטאר T טאדע, מאכגדיק פארש״דענע עקספערימענטן אי- בער בעאי־חיים. זיין ערשטער פרווו טיט קעץ האט געבראכט אן עגאעכן דערפאאג ווי די באהאנדאונג פון מענטשן. ער האט אויר עקספערימענטירט סיט פערד און שאיסאער געקומען צו דער איבער־ צייגוגג, אז אלומיניום קען טיט דערפאאג פארוועג* דעט ווערן ביים הייאן. ווונדן ביי בעאי־חיים. גאו 8 גאגצער ריי פון עקספערימענטן איז ער געקומען צו רער מסקנה, אז די הייאווירקונג פון אאומיניום שטייט אין דירעקטער פארהעאטעניש צו זיין רייג* קייט.פאאטן פון 0,25 ארעד 0,17 דצט. די נדעב, וואס אאזן זיר אמבעסטן צופאסן צו רער פארם פון רער וווגד האבן געגעבן די צופרידנשטעאנדסטע רעזואטאטן. דר. ברעט באטאגט אויר די וויכטי־ קייט פוגם עען קאנטאקט צווישן רער פאאטע און ווונד. דר. טערי האט זיף אפגעגעבן מער טיט עקספערימענטן פון באאט־אאומיניום, וואס קען גע- דיכט אנגעאייגט ווערן און ניט פ ונקט אזוינע גינס- טיקע רעזואטאטן. רער ווייטערדיקער שריט איז נע- ווען רער עקספערימענט טיט אאומיניום־פואווער, וואם באדעקט די גאנצע אויבערפאאר פון רער ווונד, ווי אומגאייר זי זאא גישט זיין און ררינגט אדיין דירעקט אין געשוויר. וו י רער האט די באהאנד* אונג געבראכט פרעכטיגע רעזואטאטן. Jk די אוגטערזוכונגען, וואס באשעפטיקן זיר טיט רער סיבה פון רער דאזיקער הייא־קראפט פון אאו- מיניום, זייגען נאר נישט נעגוננד פארנעשריטן, אז טען זאא קענען קומען צו אנטגיאטיקע מסקנות. דר. מענגאם השערה איז, אז די ווונד באייבט איג- גאנצן אומנעשטערט אונטער דער* טעטאא־פאאטע און אז די גאאטע אויבערפאאר פון דער פאאטע שטערט נישט, אין קעגנזאץ צום פארבאנד, דעה גארמאאער טענדענץ פון די הויטקעטעראער זיר צו פארוועבן. דר. ברונאטי ברענגט א צווייטע דעס קאערונג: עם אנטוויקאט זיר צווישן דעם טעטאא און דער וווגד־פאיסיקייט א כעטישער יאניזירונגס* פראצעם, וואס פירט צו דער אנטשטייונג פון פדיי- ען זויער־שטאף. ווייטערע פארשוננען ווערן פארטגעזעצט, אבער עס איז קאאר, אז די דאזיקע נייע ה״א־טעטאדע טיט אאע אירע אפוואנדאונגען קען נישט באטראכט ווערן אאס אן "אאץ הייאנדעס טיטא", פונקט ווי עס הייאן גישט אאץ סואפאנאטידן אדער דאס פעגיציאין. ווונד, וואס איז דאז זארגפעאטיק ארוטבאנדאזשירט נעווארן. שוין דעם אנדערן טאג איז פארשוווגדן דער וו״טיק. נאכן באזייטיקן רעם באנדאזש אין 6 טעג אדום האט מען געקענט פעסטשטעאן א באדייטגדע פארבעסערוגג פון דער ווונד. אין 10 טעג שפעטער איז די ווונד געווען פואשטענדיק פארה"אט. אן ענאעכן דערפאאג האט געהאטי דר. רענארס גגייטערדיקע סיסטעמאטישע באהאנדאוגגס־מעטא* דע. אין 6 מאנאט ארום איז ער איבערגעפירט נע- ווארן אין ״סטאאאג VII ־ב,, ווו ער האט איבער- גענומען די פאראנטווארטאעכקייט איבער 120 בעטן. אאומיניום־פאאטן פון פארש״דענער גרויס, פון א פאסט־־טארקע ביז א פאסט־קארטא, זייגען ביי 15 פאציענטן אנגעווענדעט געווארן. די בא- האנדאוגג איז געווען דערפאאגרייר אן שום אויס* נאם. רעם דאזיקן ביישפיא האט נאכנעטאן א יונגער וועטעריגאר, וואם האט נעהאט די טעגאעבקייט זיר צו באקענען טיט דר. רענארס דערפאאגר״כער טע- באויז א האאב קוואדראט־צעגטימעטער, ארומגע* ריננאט פון א ריינעם, געזונטן ראנד. די דאזיקע דערפאאגן האבן געביאדעטדעם הויפט־ אינהאאט פונם באריכט, וואס עס האט אפגעגעבן דעם 29 אקטאבער דר. טענגא פאר דער "אקאדעסי דע כירורגי". אין עטאעכע חדשים ארום האט דר. אגדרע רעגאר, א פראגצויזישער קרינס־געפאגגענער אין "אפאאג XVIII "אין טיראא, געאייענט א בא־ ריכט וועגן די דאזיקע וווגדעראעכע הייאונגען אין דער "פרעם מעדיקאא". אין א קורצער צייט אדום האט דר. רענאר נעטראפן אן אפיציר אין אאגער, טיט א ווונד אויפן פוס, וו אס איז געווארן אנגעדריקט פון א שור. טראץ דער באהאנדאוגג האט זיר די ווונד נאכאנאנד פארנרעסערט. דר. רענאר האט דורכגעזוכט דאס גאנצע אאנער, זוכנדיק אן אאומי־ ניום־פאאטע און צום סוף געפוגען א קאנסערוון* פושקע טיט אן אומבאשעדיקטער פאאירטער אוי- בערפאאר. דער אויסגעשניטעגער 8־עקיגער טייא איז א סטעריאיזירטער אוועקגעאייגט געווארן אויפן די ה״אקראפט פון אאומיניום איז אגטדעקט גע- ווארן גאנץ צופעאיק פון דר. ברעט. אין פעברואר 1939 א ז אין פאריזשער שפיטאא דע-אא-טארין, וועמענס אייטער עם א ז געווען דר. ברעט, געבראכט געווארן א 17 יאריקער טעכניקער־אעראינג טיט א שטארק פארברעגטן האנט־נעאענק. 7 וואכן נאב־ אנאגד האט מען אנגעווענדט אאע באקאנטע בא- האנדאונגס־אופנים טיט אנטיסעפטישע מיטאען, אבער אן שום דערפאאג. די ווונד, גרויס ווי א 3- מארק־שטיק, איז געווען פאראומרייניקט דורר פאר? טיפונגען, פון וועאכע עס האט זיר אויסנעשיידט רויטאעכע מאטעריע אין באדייטנדע סכומים. דר. ברעט האט אנגעהויבן חושד צו ■זיין, אז דער פאציענט באמיט זיר בכוון צו שטערן די הייאוגג. דעריבער האט ער אויר באשאאסן די ווונד אזוי צו שיצן, אז ד זאא נישט קענען ווערן בארירט. ער האט דעזינפעקצירט א דינע אאומיניום־פאאטע טיט אביסא א גרעסערן דיאמעטער ווי פון דער ווונד, ער האט זי ארויפגעאייגט'אוייפן האגט־געאענק און טיט א באנד־פאאסטער אזוי באפעסטיקט, אז יעט- וועדע מאניפואאציע האט נעקענט א״כט אנטדעקט ווערן. נאכן פאראויף פון 4 טעג האט מען אראפ- געגומען דעס באגדאזש. עס איז ניש<געווען קיי-ן שפור פון מאטעריע, דאס פא״ש אי ז מער נישט נעווען צעריסן און אראפהענגענדיק; די ארוטיקע הויט האט געביאדעט אתם דער ווונד א גאייכע היים גראדע די כיינער קומט ער צום טאא רוקן אפ זיר די היטער און ס׳נעטט דורר די קופעם פון בייגער א ציטער. ווארפט ער אראפ פון זיר נאכט טיט א ץ שטורעם און באייבט שטיין א — ווייסער און ביי׳ קער טורעם. ביז ער דעראאנגט זיין געיאמער א שטעטער און רייסט פון זיר ווערטער ווי נעגא פון ברעטער: / — מתים, איר זאג: איר זאאט אעבעדיק ווערן! און געמט אגשטאט אויגן פאר זיר מ״נע טרערן.^ און זאאן די טרעח אין אייר ווערן פאאמען און שפאנט פון דעם טאא ארויס אאע צוזאמען. גיט אייגסאא איר וועק אייר שוין,מתים, ניט איינטאא! אאייז אויר א מת, שריי איר : איצט אדער קייגמאא! קופערנע שאאנגען צעגאיטע און רויטע, זייגען די היטער אין טאא פון די טויטע. ב״נאכט קומט צו שפאנען יחזקאא בן בוזי צום פינצטערן טאא פון זיין גרויסער איאוזיע. דער גביא טויט, א געביי נאר פון קנאכנם, און האטשוין אאייזניטדעם טוט פון בטחון. נאד אפט האט פארצוו״פאונג טער מוט פארן גאויבן — קומט די פארצווייפאוגג זיין שאאף ביינאכט רויבן! — יחזקאא, עסווערט טקויים דיין שבועה, — דיין אדאערשע תחית המתים־גבואה. הערט ער אין קבר און ס׳דעקט צו א י שווייס אים, — שפאנט ער אוועק צו רעם טאא פון די מתים. ,פארוויקאט ער נאכט ווי א טור אויף די אענדז — ער גייט זיין אמאאיקע האפענוגג שענדן. * *\ * \ י * * * * * * * * ׳•«? * * * * * * * * * פאאר. די אאומיניום־פאאטע איז נאר א״גמאא צו- געאייגט געווארן אויף ווייטערדיקע 4 טעג. ביים אראפנעמען צום צווייטן מאא דעם באנדאזש איז די ווונד געווען אינגאנצן אויסנעה״אט. דר. ברעט האט זיר אבער דערמיט גישט בא* רואיקט. איז עסמעגאער״אז די אאומיניום־פאאטע זאא האבן ה״אנדע אייגנשאפטן? ער האט איבער- גע׳חזרט זיין עקספערימענט און דערנר״בט עגאעכע אויסגעצ״כגטע רעזואטאטן. דער פאא טיט א פארט- ארבעטער איז נעווען דער טיפישער ב״שפיא. זיגט דעם צווייטן אקטאבער 1939 האט ער געהאט א גרויסע אייטערנדיקע וווגר אויפן אינקן פוס. דעם 21 פעברואר 1940, אאזא 143 טעג שפעטער, אי:ז זי ^וין נעווען 7 א האאב צמדי׳אאנלף5:צמד}בל*פו און כטעט 1,25 צט. די טיף. פון דער ווונר האט זיר אויסגעטייאט׳ א ווייסע מאטעריע און די ווענטאעד זייגען געווען באדעקט טיט גיפטיקע קניפאער. דאם באויזע צואייגן פון אן אאומיניום־באאט, וואס איז געווען צונעפעסטיקט אונטערן קני, האט אן שום אנדערער באהאנדאוגג דערבראכט צו דער פואשטעג* דיקער אויסה״אוגג. דעם 23 מערץ איז געבאיבן אפן ^בערל חגר סכיידער די קשאקעם גיי איר. פעאד־אויס, פעאד־איין: א קורצער וועג — א פעאד־וועג. גיי איר און טאנץ אביסא אונטער: אן אתרוג וועט זיין, א אואבא! גישט קהאס, גישט געבארגט... טייערע פעאעכאערץ. * הייבט אבער אן די ערד אוגטערמיר צוציטערן... איר דערקעז שוין דאם ציטערן. א רייטער יאגט הינטער מיר, טען יאגט מיר נאר! דער מאמעס סיאר ווערט סיר אנטרינען. מ1־ה0תם, איבערגע* ־צייאט די פעאעכאער... אנטאויפן איז גאריש, א ר״טער, דעם פריצס א פערד... כאפ איר, קודם* בא, דאס ברייטא און וו א רף אין די קשאקעם אריין. סאד מיר פוגדעסטוועגן א סימן, און שטעא מיף אפ. מען רופט שוין: — בערקא! א, בערקא! , דאס איז ער, רעם פריצם קאזאקא, איר דערקען זיין קואכאי איגעווייניק, רבי, ציטערט! די נשמת איז אין די קנעכא, נאר בערא שניידער דרייט זיר אויס, און גייט אקעגן, מכאומרשט, כאחד האדם. ווייזט זיר אוים — אן אומזיסטיקע שרעק! איר האב פארגעסן,א הענגער אגצונ״ען, האט מעז נאר מיר א רייטער געשיקט. און ער שאעפט מיר שיין אויפן סוס ארויף. דרייט עם אויס, מען רייט שוין... בעגט׳ט איר אין הארץ גומא, ניי אן רעם הענגער און ג" צוריק. איר קום צו צום סימן: ואיננו — נישטא דאס ברויט! שוין אאנג באר שניט; קיין בן־אדם גייט דא נישט, קיין פויגא אין דער וועאט וועט אזא משא נישט אויפהייבן... פארשטיי איר, וועד עס האט עס גע* טאן... פרעגט ר, אוי־יצחק: — וועד? — ער! ענטפערט בערא שניידער, און טייט טיט דעם פיגגער צו רער הויר — דער רבונו שא עואם, זיין מעשה ידו, רבי! און איר ווייס פארוואס... רער האר דער גרויסער, וויא נישט, אז זיין קנעכט, אז איר, זיין בערא דער שניידער, זאא נעמעז יתור... — נו, אוודא׳ — מאכט ר׳ אוי־יצחק וו״ר — עא־פי דין... — דין — שמין! מאכט בערא. ער וו"סט, אז א מנהג ברעכט א דין. און... (הפשר זייט 9) ׳ זיצט ער אזוי אינדערהיים און ווארט, וואס זיין איבער נאמען וועט טאן... פאר סוכות. די טיר עפנט זיר. אהא! דערווארט זיר: און עס קומט טאקע אדיין א שאיח־מיוחד פון פריץ. טען רופט אים אונטערשאאגן א פעאץ. גוט. דער רבונו שא עואם שפייזט! פארט ער, קומט ער אין פאאאץ אריין... טען פירט אים אין א חדר מיוחד אריין. מען ניט אים איבער אן אוי- בערשאאג און מען ניט אים איבער פעאעכאער. — זאאט איר זען, רבי, פיקסעגע פעאעכא׳ער! פון פיקסן־אאגד... ~ עם איז דאר כא־נדרי־צייט, איז אים ר, אוי־יצחק מזרז: — הכאא האסטו אונטערגעשאאגן, געטאן דייגס כשאמות. וואס איז ווייטער געשען?... — א קאייניקייט איז געשען: דריי פעאעכאער זייגען געבאיבן. — האסטו ז" צוגענוטען? — נישט אזוי אייכט, רבי, ווי עם רעדט זיר! אז מען קומט ארויס פון פאאאץ, שטייט ביי דער בראם א שומר. האט ער א חשד, באזוכט ער, טוט די שטיווא אויס. און געפינט טען, רבי, ביי מיר, חם- ושאום, פעאעכאער, האט דער פריץ כאבים, האט דער פריץ ריטער... — נו, וואם האסטו געטאן? — איז דאר אבער בערא — בערא שניידער! ניי איר טיר, רבי, אין קיר אריין, בעט, מען זאא פיר אהיים געבן א ברויט... — פת עכו״ם, בערא! — נישט חאיאה, צום עסן, רבי! — מען האט טיר נעגעבן א ברויט, א גרויס ברויט. איר ג" רער- טיט צוריק אין שטוב אריין, שנייד עס אויף, הויא עס אויס, קנעט דאס ווייכע אזוי אאנג אין די הענט ביז עס ווערט דורכגעגומען טיט שווייס און ווארף עס דעם כאב, וואס איגט אין חדר. א כאב קאט איב מעגמשן־שווייס. און די דריי פעאעכאער 3אק איר אין אויסגעהויאטן ברייטא אדיין. און ניי. ביי דער בראם: — וואס טראגסטו, זשידיקא, אוגטערן ארעם? וו" ז איר: א ברויט! איר קום בשאום אריבער און אביסא ווייטער מאד איר שוין פיס... און גיי גישט טיטן וועג, איבער — איר האט מיר גערופן, רבי, ביז איר צו א יי ך געקומען! . "צו אייר" איז ער מטעים. ׳ שמייכאט ר׳ אוי-יצחק. — זאג נאר, — מאכט ער, — בערעאע, וואס רעדט טען אזויפיא פון דיר אינדערהויר? עס איז דאר פוא טיט דיר די פמאיא שא פעאה. עפעס א רעש האסטו אגגעמאכט: מען הערט גישט מער, נאר: בערא דער שניידער און בערא רער שגיידער. — אהא מאכט בערא שניידער טיט נצחון. — האסטו עפעם א טענה? זאגט ער: אוודא׳! ׳ — צו וועמען? — צום רבונו שא עואם! זאגט ער. - דער עואם ארום וואאט דעם שגיידערוק צעריסן; ר׳ אוי־יצחק צעשמייכאט זיר נאר ברייטער: — אפשר וועסטו בערא דערצייאן, וועגן וואס עס גייט? — אדרבא! זאגט בערא דער שניידער. — טהיכי תיתי... זאגט ער — איר קען אפיאו פאר אייר א דין־תורה האבן! זאא איר טענהן? — רייד. טענהט ער, בערא דער שניידער: —איבערן גאנצן זומער, אא־עאיכם, רבי, קיין שטאר ארבעט נישט געהאט... גישט פון א "ד, נישט אהבדיא, פון א פויער. — כאטש א" נ זיר, — זאנט ער, — און שטרעק אויס די צוגג. — אי, גאויבט זיר נישט ר׳ אוי״יצחקן — זרע אברהם, יצחק ויעקב ז״נען דאר רחמנים בגי רח* מנים, געדארפט זיר פארטרויען. — דאס גישט, רבי, איר זאג נישט און איר נעם נישט! קיין מתנת בשר־ודס וויא ער נישט. ער האט אזא חאק אין רבונו שא עואם, ווי יענער... וואם ער האט יא געטאן, — א מיידא האט ער, האט ער עס אוועקגעשיקט דינען, אין א גרעסערער שטאט אריין געשיקט. ערב יום־כפור אין בערדיטשעווער שוא. צוגעפאאן איז די נאכט. די זקנים האבן אפגעזאגט: "עא' דעת המקום ועא דעת הבריות..." צעגאננען זיר אויף זייערע ערטער. ר׳ אוי־יצחק שטייט ב״ם עמוד. ער דארף זאגן ״כא־נדו״״ און — שווייגט. אאע אויגן הענגען אויף זיין רוקן. אין עזרת־גשים — א שטיאקייט, ווי אויפן ים פאר א רעש. ער וועט אנהויבן, און אפשר," ווי זיין שטייגער איז אטאא,^מיט אן הקדמה. וועט זיר פריער אויסטענהן, כדבר איש אא רעהו, טיטן רבונו שא עואם — אויף מאטע־אשון... נאר ר׳ אוי־יצחק שטייט, איינגעהיאט אין קיטא און טאית פארן עמוד און שוויינט. וואס באד״ט עס? זיינען די שערי־־הפיאה נאר פארמאכט? האט ר' אוי-יצחק ק״ן כוח נישט אנצוקאאפן? ער שטייט טיטן קאפ אביסא איבערגעבויגן, טיט איין אויער ארויף, נאייר ער הערט עפעם פון דארט. ווי א ער הערץ אויפשאיסן? און פאוצאינג דרייט זיר ף׳ אוי-יצחק אוים צום עואם און ניט א דוף: שמש! אויפט דער שוא־שמש צו; פרעגט ער אים: — בערא רער שניידער שוי ן דא? דער עואם ווערט נבהא ונשתומם. דער שמש שטאמאט: ער ווייסט נישט; הויבט זיר אן אוט־ צוקוקן. ר׳ אוי־יצחק אאיין קוקט זיר אויר אום. — גיין, ער איז גישטא! — זאגט ער. אינדער* ה״ם געבאיבן. און ווענדט זיר נאכאמאא צום שמש: — גיי אתיים צו בערא שניידער און רוף אים אהער! זאג, איר, .אוי־יצחק, דער מרא דאתרא, רופט. גייט ער, דער שמש. בערא דער שניידער וווינט אין שוא־געסא. ווארט מען נישט אאנג. קומט ער, בערא שגיידער, אן קיטא .־»און טאית, אין דער וואכעדיקער קאפאטע, טיט אן אננערוקט .פנים און אוינן — האאב בייזע, האאב צעשראקענע, און ג״ט צו צו ר,אוי-יצחקן: