Undzer Worṭ · 1947-09-26 · 37/75 (26.9.1947) · p. Seite 10

ערב סוכת ת&דח אונרזער ווארט זייט 10 ץ ןןשליח־ציבורט, 1"^באלעבאטעוועט אוי מאגאדנירט פונוואנען □‘האט זיך געלאזט ח. גאלדזאמד רער על ־ח ט א די שליחי־ציבור אוגדזערע האבן אלע וויילער אין על־חטא די הילפם־ארגאגיזאצים לעבן נעבעך אלע פון על־ חטא די אגודת הרבלם חייסט אלעמען אין זינען האבן דעם על־חטא דאקטדרים ווארענען פאר דעם... על־חטא א פל "ש־ק$נםערוון־םאבריק מאכם מען פון על־חמא פיל מעגער האבן עגמת נפש פון... טיט עמל ק ־ס טעכטער על־חטא עקזאדום — דער "עקזאדוסלרייטשלאנד" וועט .ברענגען פאר ענגלאנד דעם ״עקזאדום א״י״ (הלואי!). אומרוק דער הויך־קאצזיסאר קוניגהאם האט דער־ קלערם, אז ער וויל נישט דערלאזן צו קיין אום־ רוען אין לאגד מצד די אראבער און יידן. ער 1קען עם אליין בעסער מאכן... , ״ציוניסטן״... די ענגלישע רעגירונג האט זיך דערקלערט פאר ״ציוך - זיי ציען ארוים ראם געדולד ביי די יידן... ״חשוינט“ פראטעסטירט... די אונא האט באקומען צוגעשיקט א פרא־ טעסט־בריוו פוגם "חשויגט״־רירעקטאר קעגן מאכן רעם חלוקה־פלאן אן דער אסיסטענץ פון "דזשוינט", וזעלכער איז געוווינט אליין צו מאכן חלוקות... די קאנקורענטן... אין א שמעמל זיינען געווען צוויי גבירים, וועלכע סלעגן שטענדיק צווישן זיך קאנקורירן סיי אץ מסתר און סיי אין עליות קויפן און סיי אין אנדערע מצוה־זאכן. איינמאל, ערב □וכור! זייבען די צוויי גבירים־קאנקורענמן נעשטאבען אין קראם און געוואלט איינער ביים צוויימן אוים־ קויפן רעם בעסטן אחרוג, וואם האט זיך אין שמעמל געפו נען. גיט ר־ וואלף כ״ץ צען רובל פארן אתרוג,—באט באלד אן רב בער לוריע פופצן רובל פאר אים. און אוד שטייסט מען דעם פרייז העכער און העכער. דערווייל לויפט אן דער פריץ פון שמעמל. וועלכער פלעגט האנדלען טיט ביידע גבירים און זעט ווי די קאגקורירן ךך אווי היציק און עם האלט שוין ביי א פרייז פון פופציק רובל. טוט דער פריץ א געשריי: —איך גיב הונדערט רובל און ס׳איז פאר טיר 1... ווערן שוין באלד ביידע קאנקורענטן דערשראקן. די לויפי צו און פרעגן דעם פריץ פארווונדערט: —אדוני פריץ, צו וואם ד#רפםםו דעם אתרוג? ווייסטו דען וויפל ער האט די ווערט?... מאבט דער פריץ: —ווייסן ווייס איך טאקע ניט, כיוויים נאר, אז אויב איר ביידע יידעלעך, האלמן שוין צו באצאלן פופציק רובל, האם עם טסתטא די ווערט פון צען מאל אזויפיל 1... י דער פרומער ״חתן.. \ שמחת תורה האט אמאל א סרומער גראבער יונג גע־ קויפט "חתן תורה* אין בית מדרש. קומט איינער א לץ צו צום עם־חארץ און פרעגט אים: -ווי קומט איר צו וועלן ווערן א חתן פאר דעי תורה. אז איר קענט זי גארנישט?... טאכט דער רב, וועלכער איז דערביי געשטאנען: - נישקשה, סיאיז אן אלטער טנהג ביי יידן, אז פרוטע חתנים קענען ניט די בלה... ►0 אקטועלע ענציקלאפערייע o> ״אזע״ - א ז א געשעפט אויף געזונט צ מאכן... עם איז־ א שותפית־זאך מיט אגדערע הילפס־ארג. מעדיקער האבן א צוטריט. "ארט" - א פאכמענער־קאנסארציום, די הויפט־םפעציאלימעט איז פאטאגראפיע, עם ווערן געמאכט אדפגאמעם אין כלערליי פאזעם פאר עקספארט... עם האט דאכט זיך א שמיקל שי¬י¬ כות מיט אמעריקע... יידישע פילם־געזעלשאפט - איז אן. עסק, וואם איז געבויט מיט עמלקים אויפן יידישן חשבון. עם איז א מין שעטנז,- א שטאף מיט 70% טריפהנעם פאדעם... ״צענטרעלער ערן־געריכט״ - איז כמעט א שניידער־ווערקשטעל r מעסט ,און פאסט צו יעדן לבוש לויט זיין מאם... ״פאבליק רעליישנם" - א ווארטע־רוים פאר אוים אנדם־רייזעם... ״ש״ה־פרעםע" - א געיעג נאך אויסלעגדי־ שע סחורה... י "פארטי־" - אפהענגיק פין יחום, וואם גרע־ סער אלץ בעסער און קליגער... פון רעדאקציע r אויף פיל אנפראגעם פון אונדזערע לייענער זייגען מיד אימשמאנד צו געבן פאלגנדע אינפארמאציעם; "חשוינט" - איז אן אינסטיטוציע, וואם דארף דערטיילן "הילף” אויך דער שארית הפליטה... יש אומרים אז... דזשוינט - דאם איז א שליח וואס פון דעם פעקל, וואם ער 'טראנט פארלירט ער אויפן וועג 85%... נאר ק,א ליגן מאלע. וואם מען זאגט... "'היאם" - איז אן $רגאז, וואם האט אלץ ויאם מען דארף, אפילו פאמעראגצן און שן*קא־ לאד, דערליידיקט אויך ידעם ארויספאר 1קיץ אמעריקע פארן ראט־פארזיצער פון דער' שארית הפליטה און זיין פאמיליע און לאזט ארוים קא־ מוניקאטן. צוליב א פארזען דערליידיקט מען אמאל אויך די ענינים פון א פשוטן בשר ודם... ״קולמור־בארד׳ - איז א יוגגע איגסטיטוציע, וואם האט שוין א "בארד". זי באשטייט פין ווייבער, מענער און קינדער, וואם קענען אויך אביטל לייענען און שרייבן, כאטש עם איז נישט אבליגאטאריש... ז טיימש, הא? ווער ווייס עם נים, א ״ויחונך* סיינט: ער זאל דיר דערווארגן 1 ... פרעגן אים שוין די לצים: — אויב אזוי, קומט דאם אוים. אז ביים דובנען בענטשט איר ניט די יידן, נאר איר שעלט זיי גאר. היתכן?... מאכט צוריק רער כהן: ''*י — חלילה, ווייס איך וואם.׳ בעת איך שריי "ויחונך" האב איך בפירוש אין זינען די גויים, וועלכע זיינען די שונאי יש¬ ראל, אנטיסעמיטן, ימח שמם!... וועמען ער האט אין זינען אין א קליין שמעמל איז געווען א כהן א גרויסער גרא־ איך ווייס נישט דעם בער יונג, גאו־ ווען ער פלעגט יום טוב דוכגען, האט ער ליב געהאט צו שרייען העכער פון אלע כחגים. האבן איינמאל חברה־לצים אים א פרעג געטאן: — רב טודרום, וואם איז דער טייטש פון ווארט *ויחונך ביים דוכנען? מאכט ער צוריק טיט א שטייכל: — איי, איי, ווייסע־חברהניקעם! איר מיינט אודאי. אז ׳•#•#•••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••ש•••••••• במקום םוכות־ראציעס"י "י ^»שיקט, דער ״אגודה תחת״ - הלכות נקיות און "מהרת משפחה". אלגעט. ״אגודה״ - א פאר ערלעכע "דן טיט בארד און פיאות. מזרחי - ראזיר־קליגגען און מליתים קטנים. ד״ר, גרינהויז - א שקל דורבן היאם. «. ק. פון די באפר״טע ״דן - גומי־אראביק. פרעז. טלעגער-א באלאגם־שטעקן. פארטי ־פרעסע - יעדן א קאמערטאן. רעג.־קאמיטעטן - א גרום פון שוואנגערע פרויען, קינדער און קראנקע. שארית הפליטה-א קמיע. שר״בער־פאר״ן - א גראפאמאן. בעוויגען־א בונקער קעגן די לופט־אנגריפן פון אצ״ל. להתפלל עם העברינים... די בתי מדרשים האבן איינגעלאדן צו זין־צו כל נדרי אלע האמיטעט־לייט, מאגאזיגיערן און סתם־פארזארגער, כדי צו קענען מקיים זיין במ¬ לואו דעם... אנו מתירין להתפלל עם העברינים. הפקר־יוננען ווי באקאנט האט דער וועגעזועלער רעדאק־ מאר שויערמאן געזיען. אז דער צ. ק., רעגיאנאל־ קאמימעטן און לאגער־קאמיטעטן זייגען דער פראדוקט פון הפקר־יונגען.' זייער ריכטיק. אפילו דעד הפקר־יונג שויערמאן, א "פארשלעפטער״ץ פון ווענעזועלע האט זיך אויך פארטשעפעם טיטן צ. ק. פון די באפריימע יידן... י רעוויזיאניזם... צוליבן אפפארן פון דעם זייל פון דער..לאגדם־ בערגער יידישער צייטונג" ד״ר גרינהויז קיין אמעריקע, האט די "יידישע צייטונג" באשלאסן צו רעוויזיאנירן איר שטעלונג און האט זיך פאר־ בוגדן צו דעם צוועק מים די רעוויזייאניסמן... הכחשה ד״ר גרינהויז האט אונדז צוגעשיקט אן הכ¬ חשה r עם א ז א לייגן. אז ער מיט דער פאמיליע א<אפגעפארן קיין אמעריקע. ריכטיק דאקעגן איז. 'אז דעיר "היאם" האט אים אוועקגעפירט. א מזל פון א פרעזידענט ווען דער פרעזידענט טרעגער האט שוין יא אמאל געוואלט רחמנות האבן אויף שוואנגערע פרוייען, קינידער און קראנקיע, האט ער אויך נע־ פונען אפאנענטן, וואם פארגינען אים נישט דעם פארגעניגן און זיינען אים מןחל די טובות... שוין איינמאל א מזל. כפרות... ווי סיווייזט אוים גרייט זיך סאוויעט־רוםלאגד צו שלאגן כפרות מיט דער אונא... rrrrrr«r:rr«1rrrr:::rrrurnrr:rr:rrrrrrr:r::rr;rrrrrrrrrrr י•••••••••»••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••»•••• איך זאל נישט זינדיקן מיט די רייד, וואם ווערט אונדז ’צונעווארפן ווי א ביינדל פאר א היגמל. אז עם סטייייעם אפילו גישט פאר די קיגדערלעך אליי ן זאלן געזוגט זיין. -מ״ן מאן, א חסידישער יונגערמאן האט ק״נמאל ק ין מלאכה נישט דערלערגט. איצמער מוז מען צום אויסוואגדערן האבן א פאך, איו ער זיך מתעסק און לערנט זיך' בינדן ציצות. קיין געלם האב איך נישט עם זאל גישט אויסגערעדט זיין, אפילו אויף צו קויפן 'אן עפעלע פאר ד קינדערלעך. -דו רבונו של עולם, ווייסט דאך, אז איך בין א כשרע יידישע מאכטער, האב שטענדיק אפגעתיטן הלכת נשים'און טהרת המשפחה. וואב זאל איך איצטער מאן. אז מען פארלאנגט פו מיר א הויכן שכר מקוד, און ק״ן געלט איז ביי אונח גישמא. -ז" זשע מיר מוחל באשעפער און אויך דיינע קנעכט די "כלי־קודש", וואם פארן זיך וועקן אפצוהיטן דייגע געבאטן און מאנצן ארור דיר. איך פארשטיי, ז" דארפן לעין און מוז זיך הייסן באצאלן, זיי מוען דאך א "הייליק- ארבעם״! זי האט זיך גוט אוימגעמיינט, האט זיך א געלייטערטע אראפגעזעצט און מיט א שטראלנד, שמייכל אויפגעהויבן די אויגן צום הימל, אויס־ דריקגדיק דערמיט איר טיפ;j דאגקבארקיים פאר, בורא עולם. איך בין זיכער, אז "ער" האט די בקשה אירע אנגענומען, ער האט זיי געוויס אלעמע מוחל געווען, אפילו די, וואם שטעלן זיך אויפ קאפ און צאפן געלט פון 'דעד וואנט אין "זייך נאמען. זיי זייגען דאך.זיינע מענטשן. וועד דען זאל ז" באשיצן? אין מיין קאפ האט זיך אנגעהויבן פלאג־ טערן א גאנצער געמיש פון רעיונות, א קאל־ מער שוויים האט מיך באגאסן. איך בין אווענ פון מקום־קדוש און האב זיך געזאגם: א, ווי אין בין זיי מקנא. ז" א ז גום. זיי האבן א פירמע וואם דעקט אלץ און אלעס. עם איז זיך דא אויף וועמען צו פארלאזן - השי״ב וועט העלפן'! עם געמאכט? - און נישט ווארטנדיק אויף ק״ן ענטפער דערציילט זי דערביי די גאגצע הים־ טאריע פין איר אייגענער גארדעראבע, ווי עם האט זיך געלעכט פאר דער מ^חמה "קיעדי מאנזש מיאל וויעלהי איגטערעם". און ווייטער הוייבט זיך אן א סררה:- ״ווידזשי פאני יאן?״ -און אין א ק״לינגענדיקן פויליש, ווערט אוים־ געשאטן א ים פון פליאטקעס און בארימערייען, אז עם דערגייט אזש צ ם הארצן... און דער רבונו של עולם מוז עם אלעם אויסהערן געבעך, א רחמנות אויף אים... אין אן אנדער וויגקל זיצן צוו" ווייבלעך און זייגען פארטאן אין מחזור און ם־לאזן זיך הערן אפט איבערגעחזרט r "נקם מי יעז מבין תרום". איך בין זיך משער. אז דאס זיינען אפ־ געריסענע ווערטער פון מחזור, וואם ליגט פאר זייערע אויגן. ווער איך אבער תיכך ארויסגע־ פירט פון טעות, דאם איז'ווייזט זיך ארוים, דעם מורה הוראה ם אשה אליין, אין אן עלעגאנטן קאסטיום מיט א פאר גאזע־זאקן און ראזע זאקך בענדלעך, וואס'קוקן ארדם פוגם י קורצינקן גרו־ען רעקעלע, דערציילט עם אויף אונגאריש איר שננטע וועגן דער גאגדז, וואם די שיקסע האט איר געבראבט "הייגט אינדערפרי". די איבעריקע, פארקוקנדיק זיך אויף איר, דאווענען לויטן זעלבן נוסח און אפטמאל קוקן אריין צוו" נשים אין ״איין מחזור״... עם לענקט מיין אויפמערקזאמקייט דאם שטי־ לע כליפען געמישט מים א שעפטשען' פון א פרויען־געשטאלט איינגעהילט אין א טונקעלן שא; איבערן קאפי אין א וויגקל ביי דער מזרה־ וואנט. איך האב זיך אומבעמערקט דערגענטערט און אט וואם 'איך האב געהערט: - עם 'שטייט פאר דיר רבונו של עולם א זיגדיקע ווייבערישע נשמה. זיי מיר מוחל פאר מייגע זיגד; איך בין א מאמע פון צוויי קל״גע קינדערלעך. דער מאן מייגער איז נישט קיץ פארדינער, און ער קהלים זיך גישט. מיר לעבן נאר פון דעם, וואם דו שיקסט אונח צו דורך דער "אירא" און יראם ווערט אויך באצופט און באריסן פץ די אומגעבעטענע משרתים אזן יוצר־ משרתים. און פון "דזשויגט" משטייגס געזאגם, אין ג־טם הויז u (אונטערגעהערם מאחורי הפרגוד) בר־־שלפה ריבער׳האט ער געמוזט מוחל זיין. האט טאקע עמם געהאט פון "לשמוע אל הרנה יואל הת¬ פילה׳,, פארבראקט מיט א דרשה פון "אים אליין", וועגן מקואות וועגן די חצופות מיט אייגענע האר און בארוועסע פים רחמנא ליצלן א. אגד. למען האמת מוז מען שוין אויך דערמאגען דעם קליינעם בעל־מנגן דעם מושלם בכל המע¬ לות. דעם חזן, מוהל, שוחט און רב, דעם אוט־ פארמייאישן אנודישן מזרחיגיק, וואם האט זיך צי,זטרעלט ווי א יונג פויגעלע און געמאכט' קלאגן ם" די מעגער און ווייבער מתפללים. די מעניער האבן געוויינט. וואס אפילו ראש השנה האבן ז" פון דאוועגען קיין פארגעניגן נישט און די ווייבער - ווייל עם איז שוין זייער טבע אזא. און איבעריקנם: עם איז דען גישטא היינטיקע צייטן פארוואם צו ווייגען? און אז מיר האבן שוין אנגעהויבן מיט די ווייבער, וועל איך אייך איבערגעבן, וואם עם הערט זיך ביי זיי! קודם כל מוזט איר וויקן, אז די נשים ווייסן גוט, אז דער רש" עולם א ז א יודע כל הלשונות, א ז דעריבער קענם איר הערן וואם איר ווילטז פויליש, אונגאריש, משעכיש, דיימש. רוסיש און אויך אביטל יידיש. מחזורים האבן זיי אלע. אפילו א העברעאיש לערן־ביכל אנשמאט א מחזור איז ד$רט אויך געווען. אנווייזן ווו די נשים דאווענען דארף מען נישט, דערפאר זארנן די פיר־ פינך נש ם צד¬ קניות. וואם פארנעמען דעם אויבן־א. זייערע יללות זיינען הארצר״סנדע, ז" דערגייען עד לב השמים. אלע תפילות קענען זץ און ז$גן זיי טאקע פר יער פארן חזן. אביסעלע וויימער פארנעמען פלעצער די היי־ לייט - אינמעליגענץ בלע״ז. זיי האבן אויד מח¬ זורים און חויב ן טאקע אן פון מה 'טובו שמלתיך שכנמע? 8 שיין קליידיביי וועמען האט איר די פ^רכטיקע טעג, א שוועד געמיט ם־איז די פאסנרסטע ציים פאר יעדער שארית־הפ;י־ מהניק אויסצוגיםן דאם בימערע געט ט און שווער הארץ אין די ד* אמות פון נאט ■ם הויז און זיך אויסבעמן 8 ־בעסערן מארגן. ספעציעל זיינען די ימים נוראים ווי צוגעפאסט פאר די נשים, ז" האבן צום רבונו של עולם דעם ריב־ מיקן צוגאגג,' דער טרערן רעזערווואר און זייער מענה לשון וועלן זיכער רירן דעם כסא הכבוד און ווייכער מאכן דעם אלמעכטיקנם הארץ צו זייגע "אתה בחרתהנרניקעם“. אין די דאזיקע טעג האט מיך א צי געטאן צו גיין אהץ, ווו כל ישירא✓ קומט אין "דירעקטער" בארירונג מיטן הימ✓. ביי די מאנספארשוינען האב איך נישט געהאט קיין סך צו זען. איך קען דעם עולם נום. עם א ז כדהוה, די זעלבע פנימער פלום די וואכעדיקע שבת־נוים, די "טאמער דאך־יידן, וואם ווילן יוצא זיין פאר איבער 120 י יאר. די "תושבים" פון די בתי מדרשים דרייען זיךיאדום, ווי אלטע בעלי בתים, וואס האבן א פרייען צוטריט צום באשעפער-אלטע 'באקאנטע. ז" האב; זייער אייגנארטיקן צוגאנג צו נאט. האבן זיך סטאבילע מקומות און ביי דער מינדעסטער באוועגונג לאזן ז" פילן די "סעזאן־לייט", אז זיי זייגען איייננעבעטענע. די גרעסטיע טייל האלם זיך טאקע אין פאליש און אביטל אין דרויסן. דער חזן. יא, מיטן חזן איז'געווען צו זינגען און צו זאגן. דער מרא דאתרא בכבודו ובעצמו האם געוואלט זיין דער "שליח ציבור" און ם*קוממ אים כ־לעבן, ער איו דאך אליין א מקורב, אן אייניקל און באמת, וועד האט גאך אזא שאנס ביי דעם "רתום וחנון" וויי ערי וו$ם שטאמט פון עלטעי־עלמער ז״דן אזש פון משה רבנוז״ל. נאר קהל האט עפעם גישט איבעריק קיין חשק געתאט צו הערן זייגע "מרעלן”. מען האט נע־ וואלט הערן א גוטן בעל תפילת און טאקע דע־