Undzer Worṭ · 1947-09-26 · 37/75 (26.9.1947) · p. Seite 9

1 'i, אונדזער וואדט älc aiau u<a״u '\קלאנגען ויענן פארשיידענע גרויל־טאטן פון די אוק־ ראיגישע באגדיטן, וואס פייגיקן און מארח א1 רחמנות. אויף אלע גאסן שט״ען זיי אויסגעשטעלט מיט שטעקנס אדער אייזנס אין די הענט און כאפן יידן. מען רויבט יידישע הייזער, שלאגנדיק זייערע בעלי־בתים. ביי ר, פאליקן האבן די דייטשן אפגעשגיטן די פיאות און אננעצוגדן די בארד... אט אזעלכע "בשורות" האט מען זיר כסדר אי- בערגעגעבן. עם איז געווען 2 אזייגער. דער הימל איז נעווען פארכמורעט און עם האט אגגעהויבן טריפן 8 דראבגער רענן. עס הא6 זיר געדאכט, אז אויר דער הימל וויינט אויף אונדזער טראנישן נורא.... דאס הויז־טויער האט זיר ביי אוגדז נעעפנט און עס באווייזט זיר א פאליציסט. דער פאטער איז נע- בליבן ביים טיש און די מוטער איז נעגאננען אנט- קעגן דעם מערדער. מיט איר קערפער האט זי ■ווי געוואלט פא דש טע-ן דעם אריינגאננ. — ווו איז ער? 1 האט יענער א ווילדן נעשריי נעטאן. — וועד? האט אים מיין מוטער א ציטערדיקע, אבער באהערשטע איבערגעפרענט. — ד״ר שמאראק! — האט ער ביי ז ארויסגע" ברומט, און איידער די מוטער האט עפעס באוויזן אויסצוריידן איז ער שוין געווען אינעווייגיק. לאננזאם איז מיין פאטער אויפנעשטאגען און מיט מאיעסטעטישע טריט זיר דערגעגטערט צום פאליציסט. אפמעסטנדיק אים פון אויבן בי ז אראם, האט ער זיר פאר אים פארנעשטעלט, אז דאס איז ער, ד״ר שמאראק, וועמען ער זוכט... א קורצע וו"-ע האט ראם געדויערט און איר האב ראן נעפילט, אז אויר דער מערדער האט עט- וואס געמילרעדט זיין דיקטאטארישן טאן, זייעג* ריק איבערראשט פון מיין פאטערס האלטונג. — טיטגיין! — האט ער קורץ באפוילן. מיין פאטער האט טיר א גלעט נעטאן איבערן האפ, צוווארפנדיק א ווארעמעז בליק מיין סוטער... רעם לעצטן ב-יק... ראם אי ז נעווען רעם 24 אויגוסט 1941. * * * הייגט, יצום 6-טן יארצייט פון מיין פאטער, ד״ר אליעזר שמאראק, שרייב איר, זיין זון, די דאזיקע שורות . ווייט פוגם לאנר ווו ער איז דערמארדעט געווארן, וו"ט פון דער פארשאלטעגעד ערד, וואס האט אים א״נגעשלונגען צוזאמען טיט מיליאנען אונדזערע יידישע קדושים,ווי- איד אזוי ארום שטעלן א מצבה אויף זיין, פאר מיד, אוטבאקאנטן קבר. אומפארנעםלער פארבל״בט ער נישט בלויז פאר טיר, זיין זון, נאר אויר פאר דער יידישער וועלט, וועמען ער האט געווידמעט זיין גאנצן אידעאליזם. און אינם דאזיקן מאמענט רייסט זיר גישט" ווילנדיק ארויס אן אינסטיגקטיווע שבועה צו דערי פילן זיין נייסטיקע צואה. יתגדל, ויתקדש... כיכטערכע טמימען ח. ג^לדזאמד "רער ציוניזם בויט ארץ ישראל, און «אם טאר מען גישט נעגירן. עם איז אויר גישט ריכטיק, אז דער ציוניזם'ברענגט מיט זיר אסימילאציע". <׳ האט געזאגט דער צווייטער אין פאריז, גישט זייענדיק נאר אין א״י. פראפ. הערש האט זאגאר אין זיין גרויסער צו- געבונדגקייט צו דער יידישער שפראך, וואס ער האט גישט פארמיטן צו דעקלארירן אויר אין א״י, נע- האלט! רעדעם אין דער העברעאישער שפראר, אין דער חברה הספרדית, דערקלערנדיק, אז ער האט שוין 50 יאר נישט באנוצט די שפראו. זיין רעדע האט ער נעענדיקט מיט פאלננרע ווערטער: "אויב דער'פרעזידענט פון דער ציונים- טישער ארגאניזאציע רעדט אויפן ציוניסטישן קאנגרעס יידיש, און איר דער בונדיסט רעד דא העברעאיש, איז — עוד -א אבדה תקותנו,,. עם איז אפילו צו־שפעט, אבער ווען עם וועט פארשודגדן די דאזיקע "קאץ, וואס קען קאליע מאכן,/ וועט דער פשוטער פאלקס-מענטש האבן א פרייען וועג אנט״ל צו נעמען אינם אויפבוי פון א יידישער סאציאליסטישער מלוכה אין א״י. בעסער שפעטער ווי ק״נמאל! פון ח, פראפ. הערשס באזור אין פאלעסטיגע און ער איז כשר. אמת, "אונדזער שטימע" האט נישט רעם מוט דירעקט איבערצוגעבן די איינדרוקן פון פראפ. הערש,ווע-בער איז פו- טיט התפעלות פאר רעם איבערמענטש-עבן, וואס עם האט געשאפן רער א״ידוקער ישוב. עם איז פארשטענד-ער, עם קען נישט קוטען מיטאמא-, פון זייערע ארויסטריטן אין ענין "עקזאדוס" און אין אגדערע פא-ן פי-ט זיר, ארוים רער ניכטערגער טאן און קורס, וואם עם האט אנגעגומען רער ארגאן פון "בונד" און ממי-א אויר זיינע פירער. אונדזער פריינט, -. שפיזמאן, ברעננט אין זיין ארטיק- "עוד -א אבדה תקותנו" אין גיו־יארקער "רעד טאג" צום אויסדרוק די תשובה־געדאנקען פון די בוגדישע טעארעטיקער; פראם. הערשם און אלעקסאנדערם-דערקלערוננען: "מיד מוזן זען די פאזיטיווע מאמענטן פון יידישן -עבן אין ארץ ישרא-. ב-ייבנריק ביי אונדזער קעגנערשאפט צום ציוגיזם, מוזן מיר האבן א םפעציע-ע באציוגג צום ארץ ישרא- פראב-עם. האט דער ערשטער געזאנט אין א״י: מיין פאטטר בן אליעזר שמאראק דאס איז נעווען מיט 6 יאר צוריק. אייראפע האט נעשמאכט אונטער דער נאצישער פארשק-א- פוגג. די אייזערגע קא-אנעם פון די מערבדיקע "קו-טוד-טרענער" האבן זיר גערוקט מיט א מורא- דיקן טעמפא.צענר-יקער טויזנטער יידן זיינען פאר- מאכט נעווארן אין די געטאם, א בו-טעד סימבא- פון אומקערנדיקן מיט-א-טעד. ציווי-יזאציע און קו-טוד זיינען פארשווונדן. דער אייראפעאישער קאנטינענט איז באהעדשט נעווארן דודר רעד נדוי- זאמסטער ברוטא-יטעט און "מיין קאמף" איז פדאק-אמידט געווארן א-ם זיין "תורה" פו- מיט שרעק איז געווען דער הייגט, אבער נאד אומזיבערער איז פאר אוגדז געווארן דער מארגן. דאס אייראפעאישע יירנטום א ז אדיין אין זיין עד- שטער פאזע פון נויט און פ"ן. דאס א ז פאקטיש געווען דער אגהויב פון אונדזער מארטירא-אניע. * * * פונקט ווי היינט געדענק איר די דאטע פון 41־24.8, נעווען איז ראם א זוגטיק נאכמיטאג. מיין פאטער איז געזעסן ביים שרייב־טיש א פארטיפטער ביים איבערזעצן עננ-ישע טעקסטן. דער ראריא ברענגט ש-עבטע ידיעות, אז די רויטע ארמיי פאר- -אזט א שטאט גאר א שטאט און די דייטשן הא-טן אין איין זינן. אין שמאט נופא האבן זיר נעטראגן \ מפטל ההנצחה טערן דרוק אבער פון די פאראגענע באווייזן און קרייץ־פארהעריהאט ער זיזי'מודה געווען אננעבג• דיק דערביי די געסען פון גאר 3 חברים, וואס האבן זיר פ ונקט ווי ער געגרייט אפצופארן. די אוקראיגישע באגדיטן זייגען ארעסטירט און זייערע עמינדאציע - מענ-עבק״טן זייגען אנולירט געווארן. הזכרה־פייערונג נאך די לאדזשער קדושים אין לאגער וו»לדשט«מ,פאקינג דאנערשטיק, ד, תשרי איז אין נדו ים ן טעאטעד- זא- פארגעקוטען אן הזכרה־אווגט, געווידמעט די קדושים פון -אדזשער געטא. אין זא- האבן זיר. פארזאמ-ט א-ע -אדזשעד יידן, איינוווינער פון -א- נער, אין רער צא- פון -עדר 250 מאן, בבדי אפי צוגעבן כבוד די אומגעקוטענע פון רעד צווייטער. גרויסער יידישער קד.י-ה אין אייראפע. ביים טונקע-ן שיין פון -יבט אין שווארצן נע- הי-ט, אין נעהעריק דעקארירטן זא-, ווו עם איז אוועקנעשטע-ט געווארן א פימבא-ישער דענקסאל פון ווע-בן עס -ויבט ארויס א רויטע ציפער 6.000.000, וואס^מאגט נקמה, מאכט רער חזן אן א- מ-א רחמים און רעד פארזאמ-טעד עו-ם בא- ערט די קדושים מיט אויפשט״ן. די הזברה ווערט דערעפנט דורבן ח, שטחה נע-- באום, ווע-בער ניט איבער דאס ווארט ח׳ נ-אווינ- סקי. דער רעדגער שי-רערט דאס יידישע -אדזש פון פאר רער קרינ. ווענן -עבן אין לאדזשער געטא רעדט ראן דער חבר ם. ברעם-ער. רער' רעדגער ניט אן איבערב-יק איבערן פינצטערן נעטא--עבן, פיי- גיקונגען און םע-עקציעם. ביים פארזאמ-טן עו-ם האט זיר דערוועקט דער טרויעריקער עבר, וואס האט אויר אין פי- פא-ן ארויסנערופן הייסע טרערן. עם רעדן נאר פארשטייער פון פארשיידענע איג• סטיטוציעס, נאד ווע-בע דער ח, נע-ב-ום ש-יםט די טרויער־פייערוגג. ש. ככב. 8 מצבה פאר אונדזערע קדושים - * בוים אץ יער חחנצהה צווייטע רשימה; 8) רעד. משה יוננשטיין פ-אנצט 3 בוימער אויפן גאמען פון רער ע- קידוש השם אומגעקומע־ גער מוטער ב״-ע בת אפרים; ברודער אפרים בן מאיר־ח״ם; ברודער -ייבוש בן מאיר חיים. 9) אהרון קוריצקי פ-אנצט 2 בוימער אויפן נא- מען פון די ע- קידוש השם־אומגעקומענע: א) פאטער -ייב בן ז-מן ב) רחל בת -ייב. 10) פנחס זא-צבעדנ פ-אנצט 2 בוימער פאר זיין: א) פאטער ק-ומינום בן משח ב) מוטער נחמה בת ש-ום 11) יהודית זא-צבערנ - שווארצבעדג פ-אנצט 2 בוימער אופן נאמען פון: א) איר פאטער זע-ינ בן דוד ב) איר טוטער חנה בת חיים־דוד. 12) יוסף ראטשטיין פ-אנצט 1 בוים אויפן נאמען פון זיין פאטער זאב בן ישרא- יהודה. לשכה גלילית של קק״ל במברג. "די גרויסע מענטשן פון אוגדזער צייט, זיי- נען דאקוסענטן פאר דער א״ביק״ט" פאול גאטאן (בריוו פון^איטאליע 1887) ווענן באגריף "נרויסע מענטשן" קען מען פי- דיסקוטירן און פארשיירגארטיק פארשטיין. א נע- וויסער טייל מענטשן פאררעכנט צ ב.א-ם צוגע* העריקע צו דער דאזיקער קאטעגאריע דיפ-אמאטן און גרויסע פאליטיקער, א צווייטער טייל ווידער האלט, אז אזא באצייכעגוגג קען אגנעווענרעט ווערן גאר אין באצוג צו פאדיגסטפולע מיליטער־לייט און פירער. פאראן אבער אויר אזעלבע, וו אם באציי־ כענען אלם "גרויסע מענטשן" קלאסיקעוי פון -י- טעראטור און קוגסט, פילם־״שטערן" אדער ביגע- טאלאנטן. ־וגעלמ5:מיינ1גג עם א ז א «עד ארעד ווייגיקער »ריכטיקע, קעז איר דאר נישט אנטשיידן. פאראן אבער אויר מאמעגטן, ווען די גרויסקייט פון א נעוויסער פערזענלעכקייט, וואס איז אין אלנעמיין אגערקעגט, מוז געבראכט ווערן צום אויסדרוק דוקא דורך ז"נעם א נאענטן און וואס שטעלט מיט זיר פאר א גישט־אנגענעמע אויפגאבע. אין דער דא- זיקער לאגע געפיז איר זיר טאקע, דער שרייבער פון די שורות, וואם פילט אן אינערלעכן חוב ארוים- צוברעגגען, 6 יאר נאר זיין אוטקום, די ליכטיקע געשטאלט פון ד״ר אליעזר שמאראק, דעם פאפו- לערן און טעטיקן ציוגיסטישן עסקן, וואס איז צו- פעליק אויר מיין פאטער. איר טו אבער דאס גישט פוגם שטאנדפונקט, אז יערער טאטע באדייט פאר זיין קינד א פערזעגלעכקייט, נאד אין פו-שטעג- דיקן הסכם מיט דער יידישער עפנטלעבקייט, וועל- נע וועט קעגן דעם געוויס נישט אפאנירן. * * * »רעסטירט 4 אוקראינישע מערדער פארן אפפאר קיין אמעריקע י מיגכען (היאס־פרעס). א נישט ־ נעווייגלעכער פארפאל האט זירידי לעצטע טעג אפגעשפילט אינם טראגזיט־לאגער פון דער מיגכענער פונק־־קאסערנע. די יירישע פדוי גיגא בוכוואלד, וועלכע איז אין אפ¬ ריל ה״י מיט א היאם - טראנספארט געקומען פון זאלצבות קיין מינכען בכרי צו דערליידיקן אירע עמיגראציע־פארמאליטעטן האט אי! אייגעם פון די דארטיקע איינוווינער, וואם האט זיר נעקליבן צו עמיגריח נאר אמעריקע, דערקעגט דעם אוקראי־ ינישן גאצי־מערדער אסטאפתאכארקין. דער אויבג- דערמאנטער איז בעת דער היטלער־אינוואזיע אויף פוילן געווען טעטיק אלם פאליציי־שעף פון שטעטל פאדהייצע (גאליציע) און אוגטער זיין אנפירונג זייי* נען אויסגעפירט נעווארן די גרויזאסע שחיטות אי- בער דער יידישער באפעלקערונג פון גאליציע. דער פארהאלטענער האט געפרוווט לייקענעז זיין אנטייל אין די היטלעריסטישע טערדערייען, אוג־ א הויבער, עלעגאנטער, טונקעלער ברוגעט מיט עטלעכע גרויע האר, תמיד אין ברילן, פון היגטער וועלכע עם האבן ארויסנעקוקט א פאר קלוגע, "די- שע אויגן; אן עכט־יידישער אויסזען. דאס איז נע- ווען אויסערלער, איגעווייניק האט נעקלאפט 8 ווארעם יידיש הארץ. איר דארף זיר גישט שטארק אנשטרעגנען בכדי אים צו זעז אין זיין נאנצער פראכט און נלאנץ. איר זע אים אין דער געריכטס־ מאנע — ער רעדט, כאראקטעריזירט אין אן אי- בערציינגדער פארם פאקמן, ציטירט פאראגראפן — ער, דער אדוואקאט, דער פארטיידיקער פון דער גערעכטיקייט. איר זע אים אויר אינם ענגןי קרייז פון זיין משפ¬ חה. איר טראג זיר אוועק ווייט, ווייט טיט פיל יארן צוריק. ער האלט סיר אויפן שויס, שמייכלט און דערציילט מיר וועגן אונדזער לאגד און פאלק, וועגן אוגדזער פארגאנגענהייט און צוקוגפט... און איר הער אים אוים מיט נרויס אויפמערק־ זאמקייט, שליגגענדיק יעדעס ווארט. אט פארלאזט ער זיין הויז־נעזיגד און ג״ט צו ז"נע סאפן, וואס ווארטן אויף אים. איר זע אים שוין ריידן פון דער טריבוגע פאר יידישע מאסן. יוגב און אלט, גרוים און קליין הערט זיר צו. זיי זעען אין אים רעם נא- ציאנאלן, קאגסעקווענטן פארטיידיקער פון זייערע אינטערעסן, וואס פארדינט ערלער זייער צוטרוי. די דאזיקע בילדער באנלייטן סיר תמיר און או- מעטום. אין די פינצטערע טעג פון מיין בונקערי לעבן ■האבן ז" מיד געדינט אלם ליכט־שטראלן. איד האב סיר אויר טיט ז" נישט צעשיידט אין די נורלדיקע מאמענטן פון קאמף טיטן מויט אין די וויסטע גאליציאנישע פעלדער און וועלדער. זיי האבן סיר אויר ארויסנעפירט אינם שווערן, לאגגז וועג פון אונדזער גאציאגאלן שטרעבן, וואס איז ליידער דודר מיין פאטער גישט דערגרייכט נעווארן. אויף קיין איין סאמענט פארנעס איר נישט זיין צוואה, וואס דיגט מיד ווי א וועגווייזער ביים רעד- נר" כן צום נענארטן ענד־ציל. S ״בעסער שפעטער ווי ק״נמאל נישט" — זאנט א יידיש פאלקם - ווערטל. ראם קען אנגעוועגדעט ווערן צו רער גיכטערער שטים, וואס האט זיר גע־ לאזט לעצטנס הערן פון רער בונדישער באסטיליע אין באצוג צום אויפבוי־ווערק פון דעם קלייגעם, אבער טוטיקן "דישן ישוב אין א״י. י- עם ז"געז פארביי פופציק יאר פוגם אנטשטיין פון רעם מלוכישן ציוגיזם און איינצייטיק פון רער עקשגותדיקער גלות־פרעדיקנדער בונדישער באווע־ גונג. צוו" שטרעמוגגען האבן גענומען וועקן דאס נעוויסן פון דרעמלענדן "דישן פאלק. דער ציונים־» טישער געדאגק האט זיר באמיט אריינצודריגגען אין אלע קרייזן פון דער יידישער באפעלקערונג; צום רעליניעזן, בירגערלעכן, אסימילירטן און אין די טיפסטע טיפענישן פון די ארבעטער־קרייזן און האט בהדרגה פארנוטען א באדייטנדע פאזיציע אין זייערע מוחות. דער ציוגיזם האט זיר תיכף גענוטען מיטן פולסטן מסירת נפש און מיט אן עכט "דישן, עקשנותדיקן אייפער שלאגן ווארצלען אין לאגד פון אונדזערע אבות. ז" האבן א חלום אנגעהויבן פארוואנדלעז אין א ווירקלעכקייט. עם האב! ווי אין א צויבער־מעשתלע זיר אנגעהויבן צו באווייזן געצעלטן, הייזער, בנינים, ישובים, קא־ לאניעם און שטעט. ווארשטאטן און אוגטערנעמוג" געז זייגע! זיר צעוואקסן אין א גרויסער איגדוסט־ ריע. עם איז פון א לעגענדע אנטשטאגען א יש, וואס האט אלע טענלעכקייטן און רעכט צו פירן א טלוכיש לעבן. דער "בונד" האט אין דער זעלבער צייט פאר- שפרייט זיין סאציאליסטישע תורה אין די ענגע ראמעךפון רעד יידישער ארבעטער־גאס — דער פראלעטארישער מאסע. דער "בוגד" האט אין די בליענדע יארן פון זיין יונגפרוילעכקייט געזען אין ראזע פארבן דעם גן־עדן פוגם סאציאליסטישן "והיה באחרית הימים". ז" האבן נעהאט א גרוגט , צו גלויבן אין דער גערעכטיקייט פון דער פראלע* טארישער וועלט, רעם רוב מנין פון די אונטער. דריקטע און פארשקלאפטע. ארויסגייענדיק פון זייער שטאנדפונקט האט דער "בונד" געפונען פאר נויטיק אויף שריט און טריט צו באקעמפן רעם צויגיזם און אלע מיטלען זייגען צו דעם כשר נעווען. די בלינדע שנאה צום ציוניסטישן נעדאגק איז נעווען אזוי גרויס, אז איינער פון די לידער זיינע האט אין א וכוח מיט לאצקי־בערטאלדו בשעתו געזאגט: ,,ווען איר וועט אפילו האבן א מיליאן יידן אויף אייעד טעריטאריע, וועט איר אין דער "ארבעטער שטימע" (דער דעמאלסדיקער אד- גאז פון "בונד") וועגן דעם ניט געפינען ק״ן איין ווארט". די בוגדיסטן האבן אבער נישט נעהאלטן ווארט. ווען א״י האט געהאט די ערשטע 50.000 יידן איז שוין די בוגדישע פרעסע נעווען פול טיט אגפאלן אויפן יונגן ישוב און די ציוניסטן. גאגצע פופציק יאר האט מען באדארפט, דא- רונטער יארן פון פאנראמען, עקאגאמישע עקם- טערמיגאציעס און די רעזולטאטן פון רעם שוועד! היטלער־פעריאד פון וועלכן מיר זיינען ארוים צע- מזיקטע מיט א נישטיקן שארית החורבן, אז ביי די מנהיגם אין די מוחות פון בונדישן לאגער זאל אר״גטרעטן א נערוועזע אומזיכערקייט און פאר- שטענדלעכער אומגלויבן אינם וועלט־יושר. און ז" האבן זיר איינציקווייז א לאז נעטאן אינם חרמדיקן לאנד פון די ציוניסטן. עם האבן זיר ברייט צע- עפגט די אויגן פון די לעשטשיגסקים, פאטס,אלעק- סאגדערם און הערשם. איננאנצן אן וועלכע עם איז בר יל ן האבן ז" דערזען פאר זייערע אוינן די בלעג- דנדע ווירקלעכק״ט, וואם האט באווויגן די דאזיקע טעגטשן צו קלאפן זי ר על חטא. איצטער קומען \ די דאזיקע בעלי תשובה ^און דערציילן דער וועלט, וואס פאר א ווונדער ז" האבן געזען. ליידער ז״נען שוין די גרויסע פארפירטע מאסן פון "בוגד" היינט גאר די מתי - מדבר און ס׳איז שוי ן גישטא וועסען צו איבערצייגן. ריכטיק האט נעזאגט ז. רובאשאוו — דער רעדאקטאר פון "דבר" — אין זיין באגריסונג לכבוד פראפ. הערש: "מיד האבן געהאט א ויכוח אין משר פון צוו" דורות טיטן "בוגד" און וו" איז צו אוגדז ווען מיד האבן געזיגט. איר וואלט גליי- בער געוואלט סיר זאלן ווערן באזיגט איידער אזוי צו זיגן. כ׳האב געזען פוילן; ב׳בין געווען ' * אויף רער קאנפערענץ פון טרייר יוגיאן איג־ טערנאציאנאל אין פראג — אלע, אלע זיינען דארט נעווען. עם האט אבער געפעלט דער פלאץ פון "בוגד". "כ׳האב געהערט, אז אויף דער וועלט־קאג־ פערענץ״פון,',בוגד" אין בריסל זאל האבן פאר- געקומען א ויכוח צו רער "בונד" מעג אד- בעטן אויר אין ארץ ישראל. אויב ס׳איז אמת רער קלאנג, ווי- איר נאד זאגן אט וואס: אויב איר האט. מתיר געווען ארייגצונעמען ארץ- ישראל אין "בונד", וועלן טיר מיט אלגעטיי־ נער צושטימוגג מתיר מאכן ארייגצונעמען דעם "בונד" אין ארץ ישראל. קומט, זעט, ווארצלט זיף איין, פירט ויכוחים טיט אונדז. אבער קומט אהעד. און איר וועט ווערן האד- ציק באגריסט". אין פאריזער "אונדזער שטימע" געפינען מיד מיט פעטע קדוש לבנה אותיות א לעבעדיקן גרום