Undzer Worṭ · 1947-09-26 · 37/75 (26.9.1947) · p. Seite 4

ערב סוכות תש״ח אונדזער ווארט ז "ט 4 טענטש?עכן?עבנם־באנעם געווען,?ויט זייער אי* געווייגיקסטן מהות, ווי ביי דער העכער אגטוויק?* טער מעגטשהייט בב??, זיינען, אין דעם אדער יעי נעם גראד, םארהער?עכט געווארן דער אמת, די מארא?ישע גיטער און ר׳ שיינקייט. זייער אויסג?ייר, זייער, אזוי צו זאגן, נ?ייכבא* רעכטיקוגג און ג?ייכווערטיקייט, זייגען אבער אוים* געקומען, ווי אן א?געמייגער קנין פון דער געבי?" ■ דעטער ווע?ט, ערשט אין דעם אכצגטן יארהונדערט פון אונדזער צייט־רעכעגונג, אין דעם פעריאד* פון דער אזוי אנגערופענער "אויפק?ערוגנ". גראד אין י דייטש?אנד האט די "אויפק?ערונג" ארויסגעבראכט די פארמו? פאר דעם אידעא?יזם אין דעם ווע?ט* באנעם, וואס האט געהייסן: "ראם ווארע, דאם שייגע, ז*אס נוטע" — א פארמו? וואס האט שפעי טער, מיט דעם אויפקום פון דעם רעאאיזם און דעם מאטעריאאיזם, ארויסגערופן ניט ווייגיק שפאט. מיר נעמען דא אויף אט די פארמוא און מיד וואאטן זי געקאנט איבערזעצן מיט די העברעאישע ווערטער, וואס האבן זיר איינגעבירגערט אויר אין יידיש: "אמת, יושר און חן׳/ הגם מיר ווייסן, אז מיט דעם ווארט "יושר" ווערט ניט געדעגקט די גאנצע וועאט פון מאראאישע מערטקייטן און אז דאס ווארט ״חן" — איבאעכקייט — שוואכט אפ דעם ריין עסטעטישן אויסדרוק "שיינקייט", אין העברעאיש — "יופי", וואס זיין שורש באדייט: "נאנץ", "פוא", "רייר", (געזעגיום). וואס זאאן מיר טאן? דאס ווארט "אמת" האבן סיר, יידן, ארייגגעגומען אין אוגדזער אשון אין זיין גאגצן ברייטן פארגעם; פאר דאס מאראאיש׳ נוטע האבן מיר ניט קייז כואא־ווארט (דאס "טוב", ווי א סאראאישע קאטענאריע, איז פארבאיבן אין העברעאיש) און אויף דעם "יופי" האבן סיר אין גאגצן פארגעסן. סיידן ווען מיר רערן וועגן א ״יפת־תואר" — א ביאד־שיינע פתי, אדער — מער איראניש — וועגן א "יפה-פיה" (אייען: "יעי פ״-פיא"), א ווייבאעכע שייגקייט. אויט דעם ווארצא־ באדייט וואאט דאס ווארט "חן" געקאגט דעקן די ביידע ספערעס פון די "העכערע עואמות", סיי די מאראאיש נוטע, ס יי די עסטעטיש ש"נע. דעריבער אאזן מיר "יושר" שטיין, און דעם "חן" אאזן סיר גיין. אגשטאט אים געמען מיר פאר דער עסטע׳ טישער וועאט דאס יידישע "שייגקייט".?ייקנט דער מאטעריאאיזם אין דעם אעבנסיבא׳ נעם, אז מענטש ן איבן אמת, יושר און שיינקייט? אז עס איז דא אין דער מענטשאעכער נשמה א שטרעבן, אויסצואעבן זיר אין זייערע ספערעס? אז די דריי ספערעס ^ווערן צונערעכגט צו די "העי כערע עואטות" פון א מעגטשאעכן, דאס -הייסט קואטולעאן אעבן? גייז, אויר דער מאטעריאאיזם אין דעם אעבגס׳ באנעם?"קנט דאס ניט. דער סבסוד צווישן די צוויי גרונטישיטות! דר" ט זיר דא ארוס דער פראגע וועגן רעם מקור פון אט די דתי עואסות און וועגן זייער אינעווייניקסטן באדייט אין דעס מענטשאעכן אעבן גופא.!!!!!! >«•••••••••< תהיאים, וואס זאגט: "קוא ד׳ בכוח; קוא ד׳ בהדר" (נאטם שטים איז אין קראפט; נאטם שטים א ז אין פראכט), וואאט, אמת, געקאנט אויסנעטייטשט ווערן אזוי, אז די געטאעכקייט אנטפאעקט זיר סיי אין קראפטיקייט, סיי אין פראבטיקייט. אבער אזא טייטש וואאט געווען א גריכיש־מעטאפיזישע ארייג* טייטשונג" אין דער אאט יודעאישער טעאאאגיע. דאם אייעטאעבע העברעאישע ווארט פאר שייג* קייט איז "יופי", און "יופי" איז'אין א?ט*יודעא זיכער ניט געשטאנען אויף דער זעאביקער הויר אין אן אידעאאן אעבגס־באגעם, ווי אמת און יושר. וועגן פרויען־שייגקייט ווערן מיר בפרוש געווארגט אין משאי: "שקר החן והבא היופי" ("חן א ז אן אפנאר און שיינקייט איז גישטיק". — יהואש). און אפיאו ביים ווארט "חן", וואס האט ז יבער דעם באדייט פון ״איבאעכקייט" און ״שיינק״ט" — ווי אין ״יעאת חן" (״די חנעוודיקע הירשין" — יהואש) און "אבן חן" ("א חנעוודיקער דימענט", ד״ה א שיינער), — אפיאו אט דער ריין עסטעטישער באי גריף, זאג איר, שטאמט, אויט געזעניוס, פון דעם ווארצא "חנן" (אייען: כאנאז"), וו אס האט א ריין מאראאישן באדייט פון זיין גגעדיק און בארעט׳ הארציק צו איינעם. דער שורש פון שייגקייט איז דעריבער — אויט רעם אאט״יורעאישן באמוסט* זיין — ניט קיין עסטעטישער, גאר אן עטישער. אמת און יושר זייגען אין אאט״יורעא געשעצט געווארן העכער, י איידער שייגקייט און חן.\ערשט די קבאה האט אויפגענומען "תפארת" און "הוד" ("פראכט", "שייגקייט" און "ג?אגץ") אין דער צאא פון די "ספירות", ד״ה פון יענע נעטאעכע וועאטן, וואס שטראאן ארויס פון רעם געטאעכן אותקוואא, דעם "אין סוף", און וואס באהערשט דעם גאנצן באשאף. אין דער אאטער גריכישירוימישער וועאט איז אבער שייגקייט געשטאנען אויב ניט העכער, איז אויף איין מדרגה טיט דער מאראאישער גוטסקייט, ווי מיר זעען דאס פון דעם אויבן געבראכטן צו- נויפגעגאסענעם ווארט: "קאאאקאגאטי׳א. שייגקייט האט אויר געהאט א באזונדערע געטין — וואס איז אויר געווען די געטין פון סעקסועאער איבע: די "אפראדיטע" פון גריבגאאנד און די "וועגוס" פון רוים. אויר דא הייסט עס ניט, אז די גריבישע געדאג׳ קען־־וועאט האט געשעצט שיינקייט און גוטסקייט העכער פאר אמת. אדרבה! גראד אין דער גרי* כישער פיאאסאפיע באיט אויף דאס שטרעבן צו אמת, ראם זוכן אים, דאם אויספארשן יענע וועגן, אויף וועאכע דער מענטשאעכער שבא זאא קאנען אים דערגרייכן. און אט דאס שטרעבן ווערט די הויפט־טרייבגדיקע קראפט פון דעם פיאאסאפישן דענקען אין גריבגאאנד. ממיאה קומט אויס, אז סיי אין אאט־יודעא, סיי אין דער אאטער גריכיש־רוימישער וועאט, זייגען די אידעאאן פאר די "העכערע עואמות" אין א אין וואם איגט דא דער טעארעטישער אונטער׳ שייד צווישן דעם אידעאאיסטישן און מאטעריא* איסטישן אייגשטעא? זיי האבן בשותפות די איינטייאונג פון אאע מענטשאעכע שטרעבונגען און אינטערעסן אין די אזוי גערופעגע "נידעריקע" און "העכערע" געדאג* קעזיספערן. צו די "נידעריקערע" געהערן אין דער ערשטער איניע די אינטערעסן, וואס זיינען פארבוגדן מיט אויפהאאטן דאס אעבן פון רעם יחיד, ווי אויר די פארמעתנג׳ פון דעם מענטשאעכן מין. צו די "גי* דעריקערע" ספערן געהערן אויר יענע פראצעסן, וואס האבן צו זייער ציא די פראדוקציע פון מאטע* ריעאע גיטער, וועאכע מארקס רופט אן רעם "בא* זיס", רעם "פונדאמענט" פון א געועאשאפטאעכן אעבן, אבער בפירוש גישט דעם בנין גופא, וואס שטייט אויף יענעם פונדאמענט. צו זיי, צו די "גידעריקערע" ספערן געהערט אאץ, וואס טראגט אויף זיר דעם קאארן כאראקטער פון ריינער ניצי אעכקייט, מאם העאפן רעם פראצעם פון באפתי דיקן די מאטעריעאע הצטרכותן פון דעם אייגצא* נעם מענטשן, צי פון א גאנצער געזעאשאפט. צו די "העכערע עואמות" געהערן אין דעם מעג* טשאעכן באוווסטזיין אאע יעגע ציא־־שטרעבונגען, אאע יעגע אעבנס־אימפואסן, וואס זיינען, אפחות, אויט זייער דתיסנאעכן אנזען, גאנץ פריי פון א וועאכן עס א ז פראקטישן.תכאית פאר זיר, צי פאר דער אייגענער פאמיאיע; צי אויף דער וועאט, צי — ווי אין פרימיטיוון רעאיגיעזן גאויבן — אויף יענער וועאט. אזעאכע "הויכע עואמות" האט שוי ן דער מענטש- אעכער באוווסטזיין אאנג אנטדעקט און באזונדערס געשעצט. אין א?ט*יודעא אז ז יי ער אידעא? ארי* בערגעטראגן געווארן אויף דער נעשטא?ט פון נאט, וואס זיין תור איז "אמת וצדק", אמת און גערעב* טיקייט. "חותמו ש? הקתש־בתר*הוא אמת": "דעם אייבערשטנס חתימה איז אמת", — זאנט זיר ער* נעץ ווו אין דער ת?םודישער?יטעראטור. אין א?ט נריכג?אנד, ווו דער מענטשאעכער געי דאנק האט זיר זייער פרי באפתי ט פון זיין טעא*?אגיש־רע?יגיעזן?בוש, איז דער אידעא? פון די "העבערע עו?מות" פארמו?ירט געווארן אין דעם צוגויפגעגאסענעם ווארט "קא?אקאנאטי׳א": "דאס שייגע און דאס נוטע". דאס הייסט אבער ניט, אז די א?ט־אידעאישע ווע?ט האט געשעצט נאר אמת און גערעכטיקייט און האט ניט פי? געהא?טן פון שיינקייט. די ווער* מער: ״הוד", ״הי־ר" און ״תפארת", — וואס ז יי א?ע זייגען סיגאנימען פון שיינקייט, פראכט, נ?אנץ און צירוגג קומען פאר זייער אפט אין די היי?יקע שריפטן אין פארבינדונג מיט נאט א?" ן, הגם עס איז אין ערגעץ ניטא קיין דירעקטער אנווייז, אז שיינקייט אדער פראכט זא? זיין א כאראקטערים* מיק פאר רעם אייבערשטנס מהות. דער פסוק אין רער דן ד״ר חיים זשימלאווסקי H :: אםתי יושר און שיינקייפז אידעאליזם און מאטעריאליזם אין רעם לעבנם־באנעם. די פ?וגתא, וואם גייט אן צווישן דעם אידעא־?יסטישן און דעם מאטעריא?יםטישן איינשטע? אין דער סעגטש?עכער געדאנקען ווע?ט, האט א גאנץ אנדער אויסזען אויף דעם פע?ד פון רעם?עבנס־־באנעם, איידער אויף רעם פע?ד פון מע?ט־ באטראכט. דארטן דרייט זיר א?ץ אתם דער פראנע, צי א?ע ווע?ט־פאסירוגגעז זיינען אין תור ניט קיין אני דער זאר, ווי מעכאניש־פיזיש־כעמישע פראב?עמען וואס קומען פאר אין דער ווע?ט־םאטעריע, אדער צי מוז מען צונעבן, אז אט די מאטעריע?ע פרא* צעסן גופא זייגען נאר א געוויסער דתי0נ?עכער?בוש פאר עפעם אזוינס, וואם קאן אגגערופן וועד ן "רוחניות". א "ווע?ט*ווי?ן", ווי דאס ווי? שאפעג* האוער; א "ווע?ט־שכ?", ווי ראם ווי? העגע?; אן אוניווערסא?ער "?עבג)ס־שוח!נג", ווי ראם ווי? בעת- סאן, אדער נאד עפעס אן אגדער ווע?ט*פרינציפ, וואס האט,?ויט זיין אינעווייגיקסטן מהות, א גא* ענטע שייכות צו יענע פראצעסן, מיט ווע?כע מיד ווערן באקאנט דורר אוגדזערע אייגענע איגעווייגיק* סטע "נשמה"*איבער?עבוגגען. געוויס איז אט די פ?וגתא ורענן דעם ווע?ט*באי מראכט פון גאר א גתיסן באדייט אויר פאר דעם פע?ד פון דעם םענטש?עכן?עבנם־באנעם. אבער ניט אין איר?ינטדער צענטער פון יענעם אידעאישן סכסוך, וואם קומט פאר אויף אט דעם פע?ד. "םאטעריא?יזם" און "אידעא?יזם" באקומען רעד- ביי א גאנץ גייעם אויסטייטש. אן "אידעא?י0ט" אין דעם?עבנם־באנעם מוז ניט דווקא זיין אן אידעא?יסט אין דעם ווע?ט*באי טראכט. אין דער געשיכטע פון דעם םענטש?עבן געדאגק האבן מיר דווקא א גאנצע פ?עיאדע פון פי?אזאפישע מאטעריא?יםטן, וואס זיינען אין זייער/?עבנם־באגעם נראד נעווען די ריינסטע "אידעא*'?יסמן". טיט א געוויסן רעכט קאגען מיר צו אט די "אידעא?יסטן" צורעכענען אזוינע קאנסעקווענט דענקעגדיקע מאטעריא?יםטישע פי?א0אםן, ווי א?ודוויג ביוכנער, א פייערבאר, א קאר? מארקס און צו א געוויסן נראד — אויר א קאר? קאוטסקי. פון דער אגדער זייט וועט ניט זיין קיין ברעק? אינעווייגיקסטע סתירה, אויב דער ארעד יענער ריינער אידעא?יםט אין דעם ווע?ט*באטראכט זא? זיר ארויסווייזן פאר א קאנסעקווענטן "מאטעריא׳?יסט" אין זיין?עבגס־באנעם. הנם' איר מוז זיר מודה זיין, אז עס איז מיר ניט באקאנט קיין איין גרויסער דעגקער פון א ריין אידעא?יסמישער ריכטוגג אין דעם ווע?ט*באטראכט, וואם זא? זיר טעארעטיש האבן איינגעשמע?ט פאר א ריין "מאי טעריא?יםטישן" ב?יק אויף די וויכטיקסטע דער* שייגוגנען און פראב?עמען פון א מעגטש?עכן'?עבנס־באנעם. י אבער אויר גישט האבן קיין צער און יסורים פון גיהגום, — קוויט! די גשמה אבער?אזט זיר נישט טרייסטן: — בעסער די נרעסטע ׳סורים, זאנט זי, איידער׳ גארגישט! גארנישט איז שרעק?ער! ׳- קריגט ער אויף איר דער בית*דין״שםש, רחם* גות, ניט ער איר אן עצה: "פ?י זאגט ער איר, גשטה?ע, אראפ און הא?ט זיר גידעריק אתם דער?עבעדיקער ווע?ט... ,אין הים? אריין, זאנט ער, קוק נישט... וו ארוס וואם וועסטו זען אין יענער זייט הים?? גייערט שטערנד?ער! און ראס זייגען?יכטיקע נאד ק8?טע בדואים, זיי ווייסן פון קיין רחמנות גישט, זיי ווע?ן זיר נישט סיען פאר דיר, ויי ווע?ן'גאט אן דיר גישט דערמא»ען... "מיען זיר פאר אן אריסער םארוואג?טער נשמד. קענען נאד די צדיקים פון גן־עדן... און ז", הער, נשמה?ע, — זיי האבן?יב מתנות... שייגע מתנות... עס איז שוין — ניט ער צו ביטער?עך — די טבע פון הייגטיקע צדיקים! "ם?י*זשע גשטה?ע — זאגט ער ווייטער — נידעריק אתם דער?עבעדיקער ווע?מ און קוק זיר צו מי עס?עבט זיר, וואס עס טוט זיר. און דערזעסטו עפעס אזויגס, מאס איז אויםטער?יש, שיין און גוט, באפ עס און ם?י דערטיט ארויף; עס מעט זיין א מתנה פאר די צדיקים אין גזיעדן... און מיט דער מתנה אין דער האנט זא?סטו אגק?אפן און םע?ח זיר אין מיין גאטען ביים ם?אר פון דער פורטקע. זאג: איר האב געהייסן!... "און אז די וועסט האבן געבראכט דריי מתנות, ז״ ז יבער — מע?ז זיר פאר דיר עפעגען די טויערן פון גן־עח, זיי מע?ן פוע?ן... ביים כסא־הבבוד האט טען?׳ב נישט די פיין־געבוירעגע, גאר אויפגעקו* סעגע"... -י —. . — דער יצר־טוב, מי דער יצר־הרע, דרייען אויס די זעק?ער קאפויער: גישטא מער I און דעמא?ט גייט דער שמש צו צום ציגג? זען, ווי עס האם זיר אפגעשטע?ט: רעכטם צי?ינקס. קוקט ער און קוקט אזוי, און זעט אזוינס, מאס עם איז גאר גישט נעשעז, זינט ה^ם? און ערד זיינען באשאפן געווארן... — מאם דויערט אזוי?אנג? — פרעגט דער אב בית־דין. שטאמ?ט דער שמש: — ג?ייר! דאס ציגג? שטייט אין סאמעראדגע מיט!... די עבירות האבן <^?״ר נעמוינן מיט די מצוות. — אקוראט? — פרעגט מען נאכאמא? פון בית־דין ש? מע?הם טיש. קוקט ער גאכאמא? דער שמש און ענטפערט: — אויף רער האר! האט רער בית־דין ש? מע?ה א ישוב און ניט, נאכן ישוביהדעת, אתים א פסק בהאי?ישנא: "היות די חטאים מעגן גישט איבער די מעשים* טובים — קומט ד ער נשטה קיין גיהגום גישט... ״און פון צווייטן צר — מעגן די מצוות גישט מער פאר די עבירות — קען מען איר גישט עפע* גען די טויערן פון גן־עדן. ״ע?־כן נע ונד זא? זי זיין... "זא? זי ארומפ?יען אין רער מיט, צווישן ר!ימ? און ערד — ביז נאט מעט זיר אן איר דערמאנען און דערבארעמען זיר, און צורופן צו זיר סיט זיין נענאד". און דער שמש נעמט די נשמה און פירט זי ארוים. יאמערט געבער די גשמה און ק?אגט אויף איר מז?. ׳ — מאס וויינסטו אזוי? — פרעגט ער זי: מעסט :ישט האבן קיין נחת און פרייר פון גן־ערן, מעסטו דרי מתנות שטייט די ארעמע נשמה און קוקט, און גאפט — זי האט זיר גארנישט געריכט, עס זא? זיין אזא חי?וק צווישן "גוט" און "ש?עכט"; דארט האט זי גאנץ אפט ביידע גישט דערקענט, אייגע פארן אנדערן גענומען. און די וואנשא?ן הייבן זיר פאמע?ער, אתיף און אראפ, אמא? די, אמא? יענע.... און דאס צינג? ביי דער וואגשא? אין דער הויר ציטערט, נעמט זיר אויף "א.האר?ינקם, אויף א האר רעכטם... נאר אויף א האר. . . און נישט מיטאמא?! א פראסטער ייד געווען, אן א נרויסן "?הכעיס", ווי אויר אן ״קידוש־השם".... אזוי — ק?יינע מצווה?ער, ק?ייגע עבירה?ער, שרעטע?ער, שטוי* בע?ער... טיי?מא? — קוים מיטן אויג צו דערזען. און פוגדעסטוועגן אז דאס צינג? תקט זיר אויף א האר רעבטס, הערט זיר אין די עו?מות הע?יו* נים א ק?אננ פון שמחה, פון נחת; תקט זיר עס אבער, הס וש?ום,?ינקם, ש?אגט זיר ארויס א זיפץ פון עצבות, ביז ער דערגרייכט צום כסא* הכבוד. און די מ?אכים שימן פאמע?ער, מיט כוונה. א שרויט נאד א שרויט, א שטויב נאר א שטויב, ווי פשוטע בא?עבאטים?יציטירן "אתה הראית", א פרוטה און נאר א פרוטה... גאר א ברונעם שעפט זיר אויר אויס, די זעק*?ער מערן.?יידיק. — שוין? — פרעגט דער בית־־רין־שטש — אויר א סי^אר צווישן א?ע מ?אכים. א) אויבן ביי רער וואג אמא?, מיט יארן און דורות צוריק, איז ערנעץ נפטר געווארן א ייד. מי?א, א ייד איז נפטר געווארן — אייביק?עבן קען מען נישט, טוט מען אים זיין רעכט... ברענגט מען אים צו קבר־ישרא?... נאר סתימת־הגו??, דער יתום זאגט קדיש — פ?יט די נשמה אתיף , צום משפט, צום בית״דין ש? סע?ה... קומט זי ארויף,' העגגט שוין דארט פארן ביתי דין די מאג, אויף ווע?כער מען מעגט די עבירות און די מצוות... קומט דעם בר־םיננס סניגור, זיין געוועזעגער יצר־טוב — און שטע?ט זיר מיט א ק?אר ווייס זעק? ווי שניי אין דער האגט, ביי דער וואגשא? אין רער רעכטער ז"ט... קומט רעם בר־מיגנס קטיגור — זיין געוועזענער יצר־הרע, דער געוועזענער מסית ומדיח-און שטע?ט זיר מיט א קוייטיק זעק? אין דער האגט, ביי דער מאגשא? אויף דער?ינקער ז״ט... אין ווייס ן ק?ארן זעק? זיינען מצוות, אין ברודיק שווארצן זעק? — עבירות. שיט דער סניגור, פון שניייווייסן זעק? אויף רער וואגשא? פון דער רעב- טער ז ייט, מצוות — שמעקן זיי ווי פארפומעם און?"בטן מי די שטערנד?ער אין הימ?. שיט רער קטיגור פון ברודיקן זעק? ארויס, אויף דער וואגשא? פון דער?ינקער האגט, עבירות — זייגען זיי גישט פאר אייר געדאכט, שמארץ ווי קרי? און א ריח האבן זיי — סאמעראדגע פער און סטא?ע. (