Undzer Worṭ · 1947-09-26 · 37/75 (26.9.1947) · p. Seite 5

זייט 5 אונרזער וזארט ערב סוכות תש״ח לופט אלע.בייטשן, שפיץ־רוטן און טייכער. און וויאד דערשראקן יאנט דאס פערד איבערן מארק, איבער גאסן און הינטער־גאסן ארוים, ארויס פון שטאט.... און די נשמה, די גע־־ונדניצע, האט שוין אדוים- נעצויגן א פארבלוטיקטע שפילקע פון דער פאר- משפטערס פוס און פליט ׳מוין מיט איר צום חיסל ארויף! — נאך איין מתנה איגגאנצן! טרייסט זי דער מלאר ב"ירעד פורטקע. ד) די דריפזע מתנה און צוריק פליט אראפ די נשמה, אינגאנצן נאר איין מתנה דארף זי. און עם גייען ווייטער אוועק זמנים און יארן, און עם באפאלט זי ווייטער א מרה שחורה, די וועלט דאכט זיר איר, א ז נאד קלענער געווארן... נאד קלעגערע מענטשן, נאך קלענערע מעשים... די נוטע ווי די שלעכטע.... איינמאל טראכט זי: "ווען נאט, געלויבט זאל זיין זיין נאמעז, זאל מעלן אמאל אפשטעלן און סוף כל סוף משפטן די וועלט, אזוי ווי עס איז, מיט אמאל... און פון איין זייט זאל זיר שטעלן א סניגור און.שיט ן פון ווייס! זאק ארוים שרעטעלער און שטויבעאעך; און פון דער צווייטער זייט — דער קטיגור זאל שיטן ז"נע פיצלער און ברעקאעך, וואאט געדויערט און געדויערט איידער די זעק וואאטן איידיק געווארן... אזוי פיא קלייניקייטן, אזוי פיא! "אבער אז די זעקאעך וואאטן שוין איידיק געווארן, וואס וואאט נעווען? ׳ "דאס ציגגא וואאט געווים געבאיבן שטיין אין דער טיט! "בי* אזוינע קאייניקייטן, ביי אזוי פיא קל״גי" קייטן קען גארגישט איבערוועגן... וו א רום וואם? נאד א פעדערא, גאך א שטרויעאע, נאד א פאעווע, נאד א שטויב!... "'און וואס וואאט נאט געטאן? וואס וואאט ער געפסקגט? "צוריק צו תהו ובוהו? נישט: די עבירות וועגן גישט איבער די מצוות... "אויסאייזן? אויר גישט: די מצוות וועגן נישט איבער די עבירות... "וואס דעז? — גיי ווייטער! וואאט ער נעזאגט... פאי ווייטער צוושן נהינום און נן־עדן, איבשאפט און האס, רח" מנותדיקע/טרערן און רויכערריק באוט... צוו יש ן וויגן און קברים..." ווייטער, וו״טער!" דער נשמה איז אבער באשערט געווען אויסנע- אייזט צו ווערן. פון"די שווערע מחשבות — וועקט זיר א קוא פון פויקן... ווו אין זי, ווען?; ״ «-יי ‘ זי דערקענט גישט רעם ארט, גישט די צ"ט... נאר א פלאץ פאר תפיסה זעט זי... אן די איי" זערנע גראטן אין די קאיינע פענצטעראער ציען זיר שפיאנדיק די שטראאן פון דער זון... זיי גאיטשן זיר אויר אן די שטיקן פון צוזאמעננעשטעאטן נע" וועד ביי דער וואגט. די סאאדאטן האבן אין האנס אריין — ריטער באקומען... / אין צוו" אאנגע שורות, מיט א שטאאן דורב" נאנג אין דער טיט, האט מען ז" אויסנעשטעאט: "דורר א סטרוי׳, וועט מען טרייבן... וועמען? '' עפעס א יידא מיט א צעריסן העמד אויפן מאגערן אייב. מיט א יארמואקע אויפן האאב״געגאאטן קאפ, אט, פירט מען אים צו. פארוואס קומט עס אים? ווער וו"סט, א פאר" צייטישע זאר! אפשר פאר א גנבה, אפשר פאר א נזאה צי א רציחה, און אפשר א באבוא... עם איז דאר נעווען פארצ״טן... און די זעאגער שמייכאען און טראכטן; גאכוואס האט מען אונדז אדי םיא גענומען און אויסנע" שטעאט? ער וועט גישט אויסהאאטן די העאפט! גאר אט שטופ מען אים צווישן די שורות אריין, אט גייט ער, און ער גייט גאייר און שטרויכאט גישט און פאאט גישט... ער אייזט שמיץ און האאט ז" אויס... א גרימצארן כאפט אדום דעמאאט די סאאדאטן! ער נ יי ט נאר, ער גייט! און די ריטער פ״פן אין דער אופט ווי די רוחות און באפן ארום דאס אייב ווי די שאאנגען. און דאס באוט פון מאנער! נוף שפריצט און שפריצט, און הערט נישט אויף צו שפריצן! הו—הא! הו—הא! איגמיטן טרעפט א סאאדאט צו הויך און ווארפט דעם פארמשפטן אראפ די יארמואקע פון קאפ. נאך עטאעכע טריט באמערט ער עם, דער פארמשפטער... ער ניט זיר א ריר, ער האט א ישוב, און איז זיר מ ישב, און דרייט זיר אום: ער וועט נישט ני'ן בנאוי הראש, און ער גייט צוריק ביז צום ארט, ווו די יארמואעקע אינט, ער בויגט זיר איין או! הויבט זי אויף, און דרייט זיר צוריק אוים און גייט .!ייטער, רואיק, רויט פארבאוטיקט, נאד מיט דער יארמולקע אויפן קאפ. אזוי נייט ער, ביז ער פאאט... און אז ער איז געפאאן, איז צוגעפאויגן די נשמה און געכאפט די יארמואקע, וואם האט אזויפיא אומי דסטיקע שמיץ געקאסט, און איז ארויף טיט איר צו דער פורטקע פון הימא. און די דריטע מתנה איז אויר אנגעגומען געווארן! און די צי־יקים האבן זיר פאר איר געמיט: די טויערן פון גן־עדן האבן זיך איר גאר די דר" מתנות געעפנט! און דער "אורים ותומים" האט געזאגט: — אמת שיינע מתנית, אויס״ערליש שייגע... צוי־גיץ קומען זיי נישט, נארנישט אתשט ש. אבער אגוי — אויסטעראיש. אונטער די צנועהדיק אראפגעאאזטע ז״דעגע ברע- מען... זעט ראם אאבאסטער פגים, וואס איז אין דער אאננער תםיםה,נאד באאסער, אבער נישט טוג־ קעאער געווארן!... ז עט אירע פינגער, אירע שמאאע, אאנגע פיגגער ביי די העגט; די זון אויכט ז" אדורר!... "און וואס האט ער געוואאט דער טייווא, אפ¬ ריים! א גשמה פון דבקות אן דער פראצעסיע... און עס איז אים געראטן: — זעט דאס שייגע מיידא! האט אויסגערופן אוגדזערער א ריטער, פון אייגער פון אוגרזערע שענסטע משפחות... און דאם איז שוין געווען איבער דער מאס — די האאעבארדניקעס האבן זי באמערקט און נע- כאפט — ער האט זיר אפיאו נישט געווערט, דער טייווא — ווארום, ווי אזוי? ריין ז״געז ז" דעמאאט געווען, אפגערייניקט פון אאע זינך, האט ער אויף ז" קיין שאיטה נישט געהאט.... און ראם' איז דעם טייוואם, אין געשטאאט ,פון דעם יידיש מיירא, פסק: צובינדן זאא מען זי ביי די האר, ביי די אאנגע טייוואאגישע צעפ, צום וויידא פון אט רעם וויאדן פערד... "זאא עם או יפן און שאעפן זי ווי "א הורג,, אי- בער די גא0ן,ווא0 אירע פיס האבן געטראטן קעגן אוגדזער הייאיקן געזעץ... "זאא איר באוט באשפריצן און אפוואשן די שט"- נער, וואס זי האט פאראומרייגיקט טיט אירע פיס!,, — א וויאד פר״ד־געשריי האט זיר אויסגעריסן פון אאע מ״אער ארוס, און אז די פאאיע פון די וויאדע "ווי א אעבעדיקער קוואא האט די וועאט ארויס* געשאאגן פון נאטם וויאן און רינט און רינט וויי- טער אין דער צייט. און וואם ווייטער זי רינט, מער ערד און שטויב געמט זי אין זיר אדיין; טרי- בער, אומרייגער ווערט זי; ווייגיקער מתנות געפיגט' מען אויף איר פארן הימא... קאענער ווערן די מעג- טשן, דראבנער — די מצוות, שטויביקער די עבירות; מעשים— נישט מיטן אויג צו דערזען!... ״ווען נאט — טראכט זי ווייטער — זאא הייסן איבערוועגן מיט אמאא די מצוות מיט די עבירות פון דער גאגצער וועאט, וואאט זיר אויר דאס צינגא קוים גער,ירט, קוים־קוים געציטערט... "די וועלט קעז אויר ניט א ראפ און ניט ארויף... זי איז אויר נע־ונד צווישן איכטיקן הימא און פיגצ* טערן שאא-תחתיה... און דער קטיגור מיטן סניגור וואאטן זיר דעריבער אייביק נעראנגאט, ווי עם ראנגאט זיר דא אייביק איכט מיט פינצטערקייט,- ווארעמקייט מיט קעאט, אעבן מיט טויט... ״זי וויגט זיר די וועאט, און קען גישט — נישט ארויף, גישט אראפ, און עם וועאן דעריבער א״ביק זיין חתונות און גטן,, ברית,! און אוויות, סעודות" מצווה און סעודות־הבראה... און ליבשאפט און האס... אייביק, אייביק,,... פאוצאינג וועקן די קואות פון טראמפייטן און הער- נער... זי קוקט אראפ—א דייטשע שטאט (פארשט״ט זיר, א פארצייטישע), אאעראיי, אויסגעבוינענע רע- בער ריננאען ארום רעם פאאץ פארן מאגיסטראט, און פוא מיט פארשידן־פארביק־געקאיידטע מענטש ן איז דער פאאץ; פוא קעפ אין די פענצטער; מענטש! אינן אויף די דעכער אדום, טייא זיצן ר״טנדיק אויף די באאקן וואס שטארן ארויס ב" די ווענט אונטער <$ פיגטשע בערמאן רי, וואם האבן זיך אנטקעגנגעשטעלט א לוי־ב צו רעם אויפוואך פון חונה המעגל, פון רעם, וואם געחלומט, געחלומט אין וואר - פון רעם, וואס געשלאפן און שיער ניט פארשלאפן רעם בלענד פון באגינען, די גאולה פון דור... צו אייך זאל מיין ליד - ווי דער טייך פון די ברעגן, ווי די לאווע פון קראטער, ווי דער בראנקא פון צאם - צו אייך ראם געזאנג פון מיין הארץ זאל זיך טראגן מיט פליגל פון אדלער, מיט אימפעט פון ים. ־׳ א לויב צו דער אויפברויז פון שווערע געמיטער פון הערצעה, פארסמטע פון אטעם פון גאל - וואם רייסט זיך צום הימל מיט שגעלקייט פון בליצן, מיט קראפט פוךטארנאדא, מים דוגערשן קגאל. א לויב צו ךעם אויפסום פון דור פון טרעבלינקע, פון שטאם פון מיידאנעק, פון :ורש פון "טאל". וואס בעט ניט קיין רחמים, נאר מאנט זיין ירושה מיט זשאר אין די אויגן, מיט פייער אין קול.,♦ ווילדע נעשר״ען איז אריבער, פרעגט מען די פאר- משפטע צום טויט, אויב זי האט זיר גישט וואס צום לעצטן מאל צו ווינטשן. — איר האב, ענטפערט זי געלאסן: עטלעכע שפילקעס בעט איר! — זי איז רול פאר שרעק! — מייגען די הערן פון מאגיסטראט. — נ״ן! עגטפערט זי רואיק און קאלט: דאס איז מיין לעצטער וו יל ן און פארלאנג. מען האס עם איר צוליב געטאן... — און אצינד, קאמאנדירט דער פרעזידעגט, בינט צו! עם ג״ען צו האלעבארדגיקעס און בינדן צו מיט ציטעריקע הענט רעם רבס טאכטערם שווארצע, לאנגע צעפ צום וו"דל פון ווילדן פערד, וואם טען קען שוין קוים דערהאלטן... — מאפס א ווארע! — קאמאנדירט ווייטער דער פרעזידענט צום עולם אויפן פלאץ, און עם ווערט א גערורער. דער עולם שטעלט זיר און דריגגט זיר צו צו די ווענט פון די הייזער, און אלע הייבן אויף די הענט, רער מיט א בייטש, וועד מיט א שפיץ־רוט, וועד י טיט א טור אין דער האנט, און אלע זייגען גר״ט צו יאנן דאס ווילדע פערד, יע- דערנם אטעם איז געשטיקט, אלע פנימער פלאמען, אלע אויגן בליצן, און אין נערודער באמערקט נישט קיינער, ווי די פארמשפטע בויגט זיר שטיל אראפ און שפילעט זיר די זוים פונם קל" ד צו די פיס און שטעקס טיף, טיף אדיין די שפילקעס זיר אין לייב — עס זאל איר לייב גישט אגטפלעקט ווערן, ווען דאס פערר וועט זי שלעפן אין די גאסן... באמערקט האט עם נאד די גע־ונדניצע — די נשמח... — לאזט דאס פערד! — קאמאנדירט דערווייל ווייטער רעד פדעזידענט, און די קגעבט זייגע! העד- פון אבנעשפרונגען און מיטאמחל האטעס זיראויס־ .נעריטן. או: או־פנעריסן האט זיר אויר א געשריי פון אלע ם ילעד, א, ן עס ווייע! או! פ״פן אין דער די דעכער, פול נעפר^פט זייגען די באלקאנעז... פארן מאניסטראט שטייט א טיש, געדעקט מיט א גדין טור מיט גאלדענע פראנזן און טראלבן. ביים טיש זיצן די העדן פון מאגיסטראט, אין סא- מעטעגע קליידער אויף גאלדענע האקלען, אין סויב־ לנע היטלען מיט ווייסע פעדערן אויף ברילאגטענע קנעפן אויבן אן זיצט דער פרעזידעגט אל"ן. א פרעסיקער אדלער וו" עט אים איבערן קאפ... אן א ז״ט שטייט געבונדן א יידיש מיידל. גישט וו" ט האלטן צען קנעכט א ווילד פערד. און דער פרעזידענט הייבט זיר אויף און לייענט פארן "דישן מיידל א פסק פון פאפיר. און ער ווענרט זיר טיטן פנים צום מארק: "אט די "דין דא, די יידישע טאכטער, האט א שווערע זיגד באגאנגען; א שווערע ז׳ינד, וואס נאט אליי! ווי גרויס זיין בארמהערציקייט זאל נישט זיין, מאלט־ איר נישט געקאגט מוחל זיין... "זי האט זיר ארויסנעגגבעט פון געטא און איז ארומנענאננען, אין אוגדזער הייליקן לעצטן יום- טוב, אויף אונדזערע ר״נע גאסן... "און זי האט באפלעקט מיט אירע אומפארשעמי טעי אויגן אוגדזער הייליקע פראצעסיע; אונדזערע הייליקע בילדער, וואס מיר האבן מיט לוינ:.:ע?אנג און קעסל־פויקן איבעך די גאסן געטראגן... "מיט אירע פארשאלטענע אויערן האט זי אייננע־ זאפט דאס געזאנג פון אונדזערע ווייס־נעקל״דטיע, אומשולדיקע קינדער און דאס קלאפן פון הייליקע פויקן... און וועד ווייסט, צי האט דער טייוול, דער אומריינער טייוול, וואס האט אויף• זיר געגומען די געשטאלט פון דער יידישער טאכטער, פון פאר- שאלטעגעסירבס טאכטער, זיר נישט ציו נ עד ירט און נישט באפלעקט אונדזער ריינקייט? "וואם האט ער געוואלט, דער טייוול אין דער שיינער געשטאלט?^ווארום לייקענעז קעז איר נ שט — שיין איז זי, שיין, ווי נאד א טי׳,ו: יק ע ן, זי מאכן, — זעט די חוצפהישטדאלנדיקע אויגן פון און אזוי ר״דגדיק, שטופט ער זי מיט רחמנות פון הימל ארויס. ב) די ערשטע מתנה פליט עס־אזוי דאס ארעמע נשמהלע, נידעריק איבער דער לעבעדיקער וועלט, און זוכט מתנות פאר די צדיקים אין גן־עדן. און עם פליט ארום און' אדום, איבער ■דערפער און שטעט, ווו נאר א שטיקל ישוב, — צווישן ברענענדיקע שטראלן אי״ן די גרעסטע היצן; אין רעגן״צ״ט — צווישן טראפן און וואסער־נאדלען; סוף זומער — צווישן זיל* בערנעם שפינוועבס, וואם הענגט אין דער לופט, וויגטער־צ״ט צווישן די שנייעאער, וואס פאלז פון דער הייר... און קוקט, און קוקט, און קוקט זיר די אויגן אוים... ווו זי דערזעט א "ד, פליט זי האסטיק צו און קוקט אים אין די אויגן אר״ן — צי גייט ער גישט מקדש־השם זיין? ווו עם לייכט זיר ביינאכט דורר א שפאלט פון א לאדן, — זי איז דא און קוקט אריין, צי וואקסן נישט אין דער שטילער שטוב נאטם שמעקנדיקע בלימעלער — באהאלטענע מעשים טובים? ליידער!... מערסטנטיילם שפריננט זי אפ פון אוינן און פענצטער, דערשראקן און פארצי־ טערט... און אז עם נ״ען ווייטער פארביי זמנים און יארן, פאלט זי כמעט אין א מרה־שחורה אדיין. פון שטעט זייגען שוין בית־עלמיגס געווארן, בית־עלמיגס האט מען שוין אויף פעלדער צעאקערט; וועלרער האט מען אויסנעהאקט, פון שטייגער ביי וואסערן איז זאמד נעווארן, ט״כן האבן דאם נעלענער געביטן, טויזנטער שטערן ז״גען אראפנעפאלן, מיליאגען נשמהלער זייגען ארויפגעפלוינן, — און זיין ליבער נאמען האט זיר אן איר גישט דערמאנט“, און ק״1 אויסטערליש נוטס און שיינם האט'זי גישט נע- פוגען... טראכט זי ביי זיר: ״די וועלט איז אזוי ארעם, די מענטש! — אזוי מיטלמעסיק און גרוי אויף דער גשמה, און די מעשים ז״ערע זי^נען אזוי קליין... ווי קומט צו זיי״אויסטעדליש"? אויף א״ביק בין איר נע- וגד אוןיפארשטויסן!,,... גאר ווי זי טראכט אזוי, שלאנט איר א רויטע פלאם אין די אויגן אדיין, אין מיטן דער פינצטע- רעד, שווערער נאכט א רויטע פלאם. « ' זי קוקט זיר אום — פון א הויר פעגצטערי שלאנט די פלאם... גזלנים זיינען א גביר באפאלן, גזלנים מיט מאס- קעם אויף די פגימער. אייגער האלט א ברעגענדיקן שטורקאץ אין דער האנט און ל״בט; א צוו"- טעה-. שט" ט ביים נבירם ברוסט מיט^בל^צגריק מעסער און חזרט אים'‘אלץ איגאיעעם'- ‘איבער! "רירסטו דיר, "ד, איז דיין סוף! גייט דיר די שפיץ פון מעסער פון יעגער זייט רוקן ארויס!,,... און די רעשט עפנט קאסטנס און שרענק און רויבט. און דער "ד שטייט ביים מעסער און קוקט נע- לאסן צו... קיין ברעם איבער זיינע קלארע אויגן, ק״ן האר פון< זיין ווייסער בארד ביז צו די לענדן רירט דר נישט... נישט זיין זאך... "נאט האט געגעבן, נאט האט גענומען, — טראכט ער^— נע- לויבט איז״זיין הייליקער גאמען!׳, "מיט רעם ווערט מען נישט געבוירן און דאס ניט מען גישט מיט אין קבר אר״ן,/ — שעפטשען ז" נע בלאסע ליפן. און ער קוקט גאנץ רואיק צו ווי מען עפנט די לעצטע שופלאד פון דעה לעצטער קאמאדע און ווי מען שלעפט ארויס זעקלער מיט גאלד און ז ילבער, זעקלער מיט צירונג און אלערליי טייערע כלים, — און ער שווייגט... און אפשר איז ער ז" נאר מפקיר! נאר פלוצלינג, אז די גזלנים טרעפן צום לעצטן באר״עלטעגיש און ציע: ארויס א קליין זעקעלע, דאס לעצטע, דאס באהאלטגסטע, — פארנעסט ער זיר, ציטערט ער אויף, צעפלאמען זיר אים די אוינן, ציט ער אויס צום וו ער ן, די רעכטע האנט, וו יל א געשריי טון: "רירט נישט!" נאר אויפן ארט פון א נעשריי שפריצט ארויס א רויטער שטראל פון רויבערריקן בלוט — דאס מעסער האט זיינם געטאן... עם איז דאס בלוט פ,ן הארץ״און שפריצט אויפן ז עקל ארויף! ער פאלט און געשווינד רייסן די גזלנים אויף דאם ז עקל — דא וועט זיין דאס בעסטע, דאס טייערסטע! זיי האבן אבער א ביטערן טעות געהאט; אוט־ זיסט בלוט פארגאסן — גישט קיין זילבער^, גישט קיין גאלד און נישט קייין צירוגג איז אין זעקל נעווען; גארנישט פנן רעם, וואס איז טייער און האט א ווערט אויף ד עד דאזיקער וועלט! עם איז געווען אביסל ערד, ארץ־ישראל־ערד• אין קבר אדיין, און ראם האט דער גביר געוואלט ראטעווען פאר פדעמ- דע הענט און אוינן און מיט זיין בלוט באשפריצט... בא פ ט די נשמה א פארבלוטיקטן שטויב פון אדץ- ישראל־ערד און מעלדעט זיך דערמיט ביי דער פור- טקע אי! הימל... די ערשטע מתנה אין אננעגומען געווארן. ג) די צווייטע מתנה — געדענק, האט דער מלאר צוגערופן,־ פאר- מאכנדיק היגטער איר די פורטקע פון היטל: גאר צוו" מתנות! — נאט וועט העלפן! — האפט די נשמה און פליט פריילער צוריק אראפ. די פרייר האט מיט דער צייט אבער אויפגעהערט. עם גייען ווייטער אוועק יאח, און זי זעט גישט קיין אויסטערליש שי*נס... און עם באפאלן זי צו- ריק די טרויעריק^ געדאנקען: