Undzer Worṭ · 1947-09-26 · 37/75 (26.9.1947) · p. Seite 2

ערב סוכות תש״ח entre מרזעד« זייט 2 -aa ישוב באמיט זיר צו בארעכטיקן דעם נאמעז "עם הספר". מ׳קויפט ביכער מאסגווייז. די בעסטע בור* האנדלונגען פון נאענטן*םזרח געפינען זיך אין ירו- שלים און תל־אביב. יערער ווערטפול־דערשיגעגעס ווערק אן אוגטערשייד אין שפראר, קען אין, משר פון אייגיקע חדשים אין א״י איבערגעזעצט ווערן. פונדעסטוועגן זייגען אין א״י די ביבליאפילז 8 זעל* טעגע דערשייגונג. די סיבה איז 8ן אייגפ8כע: אלטע און זעלטענע ביכער געפינט מען נאר אין אלטע לענדער. אפילו אין הונדערט יאר ארוס וועט אפשר דער ביכער־זאמלער אויר אין א״י גישט זיין ק״ן זעלטגהייט. ציונגען מיט די ארבעטער. דאס ׳קאאפעראטיווע שותפות, וואם איז אנטשטאנען, האט געראטעוועט די אונטערגעמונג, די פרנסה און די איגוועסטי* ציעס פון די בעלי״בתים, און די עקזיסטעגץ פון די ארבעטער. דערווייא גייט אלץ גוט און ס׳איז דא 8 האפי נונג, אז דער פרווו וועט געאיבגען — זאגט אונדז אייגער פון די "תרזה" בעלי־בתים. ס׳אי׳ז געווען 8 צייט, ווען ס׳איז אונדז מיאוס געווארן ראם לעב! פון די שטעגדיקע סכסוכים מיט די ארבעטער. ניט געווען היין טאג עס זאאן נישט אגטשטיין קיין גייע פאדערוגגען און ק״ן גייע קעגגז״טיקע השרים. די שווערסטע פראגע איז די פראגע פון פראדוקטיווי* טעט. אין דאזיקז פראבלעם שטויסן זיד אן יארן- לאגג 8 סך אונטערגעמוגגעז אין ארץ ישראל, און זיי קענען גישט געפיגען קיין אייזונג.אין 8 גרוי* סער מאס הענגט דאס אפ פון וויאן פון די ארבע- טער צו דעקן די טעגלעכע פראדוקציע * גארמע. אויב די ארבעטער זייגען אבער אאיין שותפים צו דער אוגטערנעמונג, אויב די פארנאכלעסיקייט בא- דראט ז "ער איגוועסטירט געלט, אדער פארקלע* נערט ז"ער ריוח, א ז דאך ממילא גישטא קיין מו¬ רא, אז עס וועט זיין אזא פארנאכלעסיקוגג, און עס איז מער גישטא קיין ארט פאר קריטי? מצד דנץ;עליי*1*תים,״)ווייל 1לי,פאראגמווארטלעכק״ט.• איז דאר א קעגמייטיקע. -.»״<׳•׳.■■ א׳- א גרויסע שטערונג איז געווען דאס פעל! פון סטאביליטעט ־נעפיל מצד די ארבעטער. דער אד- בעטער האט מורא, טאמער קומט א צייט פון אר- בעטסלאזיק״ט אין דער בראנזשע, ווו ער ארבעט, און דעריבער זוכט ער שטעגדיק מעגלעכקייטן צו פארזיכערן זיד מיט א באשעפטיקונג, וואס זאל אים געבן א גרעסערע זיכערק״ט. ףונדערטער ארבעטער זיינען דורכגעגאנגען דורך דער דאזיקער פאבריק. אסר האבן געלערנט דאם פאר און זיר אליי ן געעפנט א ווארשטאט. אנדערע האבן יארן לאנג געלערגט דאס פאר און שפעטער זיר געעפנט א קיאסק פון סאדע וואסער, אדער אוועק צו אנדערע פאכן. ס׳איז נישטא קיין טראדיציע און קיין שטרעבוגג נאד א שטענדיקן ארבעטס־פלאץ אויף אזוי פי-, אז דער פאכמאן זאל בל״בן אויף זיין ארבעטס־ארט אין, די שלעכטע ציו ט ן, ווי אין די נוטע צייטן. אויב דער ארבעטער איז אבער א שותף צו דער אונטערנע- מונג, שטידט דאם אים צו צו זיין ארבעטס־פלאץ. דער אקציאן־קאפיטאל פון דאזיקן שותפות־קא־ אפעראטיוו איז טויזנט פונט. א העלפט האבן אינ- וועסטירט די ארבעטער. יערער ארבעטער 200 פונט, און די אגדערע העלפט האבן אינוועסטירט די פרי- ערדיקע בעלי-בתים. די ערשטע איגהאבערשאפט איז ליקווידירט געווארן. זי איז אבער די אינהא- בערין פון איגוועגטאר און זי פא»דינגט דעם אינ- ווענטאר צו דעם נ" עם שותפותיקאאפעראטיוו. די לייטוגג געפינט זיר אין די הענט פון צוויי דירעק־ מארן, אייגער מצד די בעלי־בתים, און איינער מצד די ארבעטער. אזוי האט די פריוואטע איניציאטיוו און די אר־ בעטער געפוגען דעם נאלדענעם אינדערמיטן צו א געמיינזאמער פארשטעגדיקונג. אויב דער דאזיקער פרווו וועט נעלינגען, קאן עם מאכן אן איבערקע* רעניש אין רער "דישער אינדוסטריע. און אלע סי- ^נים זאגן עדות, אז דער פרווו וועט נעלינגען. \ אסעקוראציע־געזעלשאפט "סנה" עס איז אפגעהאלטן געווארן די אלגעמיינע פאר- זאמלונג פון דער גרעסטער ארץ ישראלדיקער אסעקוראציע־געזעלשאפט "סנה". אין 1946 איז די צאל פאליסעס געוואקסן פון 14000 אויף קנאפע 17 טויזנט. די סומע פון די אסעקוראציעס איז געשטיגן מיט א קנאפן מיליאן פונט, און האט דערגרייכט העכער 4 מיאיאן פונט אין דער העלפט פון 1947. די הכנסות האבן אין 1946' באטראפן 480.000 פונט אנטקעגן 390 טויזנט פונט אין פריערדיקן יאר. דער אקטיוו פון "סנה" א ז אריינגעלייגט אין לאנד־ ווירטשאפטלעכע* און היפאטעק־קרעדיטן און אין ווערט־פאפירן פון קאנסטרוקטיווע ישוב-אונטערנע- סונגען. "סנה" האט זיר אויר באטייליקט אין בא- וואסערן רעם נגב. פאבריקאנט אין דער נאנצער וועלט. ער פארמאגט 25 פאבריקן אין פארשיידענע לענדער, דערפון אייגיקע אין ווייטן־מזרח. אין ארץ ישראל האט ער זיר אויפגעהאלטן בלויז אייניקע טעג, 'אבער דאם איז נישט זיין ערשטער באזור. וואן־־אער וועט משמעות גריגדן אין א״י א פאבריק ,פאר מעטאל- אויםארבעטוגגען. ביכער־עקספארט און אימפארט אין א״י אין פארגאנגענעם יאח האט א״י אימפארטירט ביכער אין ווערט פון 118.261 פונט־שטערלינג און עקספארטירט אין ווערט פון 35.690 פונט. דער דעם ערשטן פחוו האט נעמאכט די גלאז-פאב- ריק "גמיש" אין ראשון?ציון. די אוגטערנעמוגג איז געווארן פארוואנדלט אין א בשותפותדיקן קא- אפעראטיוו פון די ארבעטער און די בעלי-בתים. דער אגטייל פון די ארבעטער האט בעת רעם אפ- סאר באטראפן 50 פראצ. איצט האלט! ז" ביים דערווערבן ווייטערע 25 פראצענט פון די אקציעם, א סימן אז דער פרווו איז געלונגען. און אז דער פרווו איז געאונגען זייגען נאד דא סימנים — אין דער דאזיקער פאבריק ווו ס׳זיינען תמיד נעווען אן א שיעור ארבעטער * סכסוכים, הערשט איצט ממש אן אידיליע. דער דאזיקער ב"- שפי- האט אננעלאקט אנרערע אוגטערגעמוגגען. זייט צוו" וואכן איז די פאבריק פאר האלץ-אויס- ארבעטונגען און מעבל־פראדוקציע "תרזה" אויר געווארן א בשותפותדיקער קאאפעראטיוו פון די ארבעטער מיט די פריערדיקע בעלי-בתים. מ׳זאגט, אז אויר די נרויסע טעקסטי- - פאבריק "-ורזיה" זא- פארוואנד-ט ווערן אין אזא קאאפעראטיוו. ס׳איז נישטא ק״ן ספק, אז דער דאזיקער פרווו, אויב ער וועט זיר א״ננעבן, וועט זיין א ברכה פאר דער יידישער אינדוסטריע.די בע-י-בתים פון "תרזה" -מש-, האבן נעווא-ט ש-יסן זייער פאבריק גאר די פי-ע נישט-נע-וננענע פרווון צו דענו-ידן די בא- נאך די בלוטיקע פראוואקאציעם די מורא, אז די ב-וטיקע צו^אמענשטויסן צווישן אראבער און יידן זא-ן זיר פארשארפן, <האט זיר צום נ-יק ארויסגעוויזן פאר אן אומזיסטע. ביים אראבישן צד האט גובר ג(נווען דער פאטריאטיזם און דער שב- הישר. די צעהיצטע געמיטער פון ביידע צדדים האבן אבגעשמ^ט דאס פייער, ולאס איז פארן אראבישן צד געווען נישט וו״ניקער נע- פער-ער ווי פארן "דישן. רעאגירגדיק אויפן רוף פוגם הויר״קאמיסאר צו ש-ום צווישן א-ע אייגוווינער, שרייבט "הצופה", אז די פאראנטווארט-עכע עסקנים פון ביידע פע-- קער, "דן און אראבער, האבן דערק-ערט, אז ז" ווי-ן ש-ום. עס איז אבער ק-אר, אז די פראווא־ קאטארישע ב-וטיקע 'ארויסטריט ן פון אראבישע באנדעס ווערן אנגעפירט און רעזשיסירט דורך פאראינטערעסירטע קרייזן. דער יידישעריישוב האט דאס רעכט צו באשיצן זיין אייגן -עבן. און די פרא- קטיק האט באוויזן, אז ער קעז זיר נישט פאר-אזן אויף אנדערע, נאר ער מוז זיר א-יין באשיצן. "משמר", "דברי', "הבוקר", און א-ע איבעריקע צ״טוננען טרעטן שארף ארויס קענן די הפקר--״ט פון דער יידישער נאם, וואס -אזן אין נאנג ז״ערע מעסערס קענן אראבער. אזא פא- ווי דאס דער- שטעכן אן אראבער אין צענטרום פון ת--אביב איז א מיאוס פארברעכן. ראם דאזיקע גאסן־פעבל שטעכט אריין א מעסער אין רוקן פון "דישן ישוב, און זיי מוזן,אויסגערוימט וו ער ן פון אוגדזער סביבה. די גאגצע ארץ ישרא- פרעסע דריקט אוים רעם טיפסטן באדויערן צוציבן אומשו-דיקן טויט פון דער אראבישער פרוי מיט אירע קיגדער אין פרדס אבו־אבן, וואס איז געשען צו-יב אומפארזיכטיקייט פון אייגענע הגנה־מיטגלירער. "פא-עסט״ן-פאסט" פארעפנט-עבט א -ייט-אר- טיק- אונטערן נאמען "דער רוף צום ש-וס". די צייטונג זעט א דערמוטיקונג אינם פאקט, אז די אראבישע און יידישע מאסן האבן זיר שארף ארויס־ געזאגט קעגן די רציחות און נקמה־־אקטן, און די פירער פון ביידע פע-קער האבן געווירקט כדי צו בארואיקן ראם -אנר. "ראס איז א גע-עגנה״ט פאר אראבער און יידן — זאגט די צייטונג — פאר א גיימיינזאמע טעטיקייט. אויס -יבע צום -אנד וואס פאראייניקט ז יי קענעז ז יי שאפן זאכן, וו אס זייגען גישט דערגרייכבאר אויפן פא-יטישן באדן". גענום צו זען די אויספירוגג פון "פינאראס-האב- צייט,.׳ ביי דער באנ-״טונג פון פ-יטן-מוזיק: זע-טן האט א פוב-יקום געהאט אזא הנאה פון מאצארטס ן הייטערקייט. די עקספערימענטן פון ד״ר -עווי, ווע-כער ארבעט צוזאמען מיטן באקאנטן דעקארא־ טאר הע-מאר -ערסקי ביים שאפן א סאריאנעטן־ פי-ם,דופן ארויס גרוים פאראיגטערעסירוגג. דאס פאד- -עווי--ערסקי ווע-ן נאר אויפן געביט פון מאריאנעטן- קונסט פי-,פי- דערנר״כן. קונסט ארן לןינסטל^ר דעם אוסישקין־פרייז האבן היי-יאר באקומען דער דיכטער יעקב פיכמן, פאר זיין בור "שירת ביא-יק", און קאפיטאן הרב ד״ר יעקב -יפשיץ, פאר זיין בור איבער דער יידישער בריגאדע. דער פרייז בא- טרעפט געוויינ^ער הוגדערט פונט, אבער ה״-יאר איז ער פארדאפ-ט געווארן. ווי דער פארזיצנדער פון זשורי, פראפ. ד״ר יוסף ק-ויזנער, האט מודיע געווען, זייגען צום קאנקורס צוגעשיקט נעווארן 15 ביכעד. 2000־טער תלמיד אין מקוד! ישראל אין דער -אנרווידטשאפט-עכער שו-ע "טקוה ישראל׳ איז פארגעקומען דער פ״ער-עכער סיום פון שו--יאר, אויף ווע-בן דער דירעקטאר א. קרא- וזע.האט מודיע געווען, אז ה״-יאד האט די שו-ע ארויסגעלאזט דעם צוו" טויזנטסטן אבסא-ווענט נאר דער ערשטער ווע-ט-מ-חמה. 30 היי״יאריקע אבסא-ווענטן ג״ען אין זייערע ע-טערנס ווירט- שאפטן, און 30 בי-דן א ג״עם ווירטשאפט-עכן ישוב. מיליאנערן אין א״י פון די יידישע מילאנערן אין א״י ווערט וויי־ ניק דערמאנט אין דער פרעסע. דא דיגט מען נישט צום עג- הזהב, און עס וועט אויר ק״גמא- גישט ווערן קיין פ-וטאקראטיע אין ארץ ישראל דער בא¬ זור פונם יידיש-הא-ענדישן מי-יאנער וואן--ער אין א״י האט בליז דערפאר ארויסגערופן א נעוויסע אויפמערקזאמקייט, וו"- דער אינדוסטריע-ער ווי- ווארש״נ-ער אויפבויען אין -אנד א ג״ע מעטא-- איגדוסטריע. וואן--ער איז דער גרעסטער מעטא-- פירונג דאס אויפהעצן די אראבישע מאסן. דע- ריבער וועט איצט די טעטיקייט פון דער "הנגה" ג״ן אין דער ריכטונג פון באשטראפן די אויספי- רער פון רויב און מארד, ז" און זייערע מיט- הע-פער. די "הנגה" מיינט צו טרעפן די רויבער־באנדעס און אויסצומיידן אנדערע אויסברוכן און נעש-ענן. עס איז אין א-נעמ״ן באקאנט, ווער עס זיינען די קרייזן און די מעגטשן, וואס שטייען הינטער די מערדער־באנדעס, און ווער עם איז פאראנט- ווארטלעך פאר די רציחות. אונדזער אויפנאבע איז ז" צו באשטראפן, פארמיידגדיק נ-״כצ״טיק מאסגהאפטע סכסוכים. מיר האבן אויר אנ׳אינער-עכע אויפגאבע: מיר מוזן אננעמעז מיט-ען, אז יידישע אומפאראנט* ווארט-עכע יוגנע מענטש ן זא-ן נישט אר״נפא-ן אין דער נעץ, וואס די פירער פון אוגדזערע שונ¬ אים שפרייטן אויס פאר ז". זא- זיר דער ישוב גישט -אזן אריינצייען אין די פראוואקאציעס פון די העצער. די יידישע נעזע-שאפט ווערט אויפנעפאדערט נישט צו -אזן זיר פאנגען אין דער נעץ פון די, וואס צעב-אזן מהומות אין לאגד. זי ווערט אוים־ נעפאדערט זיר צו פירן מוטיק און פאראנטווארט־ -ער, אונטערווארפנדיק זיר דער דיסציפלן פון די שוץ־אינסטיטוציעם, וואס היטן אפ די ח פון "דישן ישוב. שלום אפענזיווע דער דאזיקער אויסדרוק איז אונדז באקאנט פון די מ-חמה-יאדן. די שלם־אפעגזיוועס זיינען געווען א טייל פון גערוון־קריג, וואס האט זיר געפירט צווישן די.פע-קעד, וואס האבן זיך נעש-אנן. די לעצטע טעג פ'ירט זיר אויר ביי אוגדז א ש-ום- אפעגזיווע. מיט א וואר צוריק זיינען נאר נעווען די געמיטער שטארק אויפגעקאכט. אראבער און יידן האבן זיר נעש-אנן און געשטאכן אויף די נרעגעצן פון ת-- אביב. איצט איז שטיל און מענטש! זיצן און דערצ״לן זיר מעשות וו עגן די אריענטאלישע אידיליע־צע־ רעמאניעם, וואס קומען פאר אין די גרענעץ־געביטן פון תל־אביב. עם קוטען,אהין אגגעזעענע אראבער, שעכטן א שעפס און קאכן קאווע אלס סימן פון שלום און שלווה ציוישן ביירע פעלקער. אלטע וויי־ בער צעגייען זיר פון תעגוג, וואס אנשטאט מענטש! שעכט,מע; א-־צט שעפסן, כדי ז ייעד בלוט זאל מכפר זיין. אויפן בלוט פון די דערמארדעטע. סיווערט אלץ צוריק אין ארדגוגג. אבער צי טאקע — אלץ?" 25־טער ארויסלאז פון "הדסה" ־ שוועסטער די ״הדסה" - שולע פאר מעדיצינישע שוועסטער אין ירושלים האט געפייערט דעם <2-טן ארויסלאז פון געענדיקטע שילעריגס. צווישן פובליקום האט מען נעזען דעם אמערי־ קאנישן קאגסול, דעם האלענדישן קאנסול, דעם ירושלימער קר״ז-קאמיסאר ד״ר בערגמאן, און א גרופע אמעריקאנער געסט. די 30 געענדיקטע שוועס־ טער זייגען דערשינען אץ זאל אין ווייסע קיטלען און ארומגעריגנלט די באלויכטענע סקולפטור פון הענריעטע סאלד ז״ל. גאכן שפילן באכ׳ס פרעלו- דיום און פוגע האט מען געלייעגט די קאפיטלער תהילים קכ״ד און קכ״ו. דער דירעקטאר פון "הד¬ סה" ד״ר יאסקע האט אגגעהויבן זיין רערע מיט א הזכרה נאר די אומגעקומעגע יידן אין היטלער־ אייראפע, וועלכע דער גאגצער עולם האט אויסגע־ הערט שטייעגדיק. צווישן די באגריסוגנס־דעפעשן איז אויר אנגע- קומען א דעפעשע פון די קפריסין־לאגערן. צוזאמען האט די שולע שוין ארויסגלאזט 480 שוועסטער די צערעמאגיע האט ^זיר געעגדיקט מיטן געזאגג פון "התקוה". פלאנצוגגם־עקספערימענטן אין נגב ד־י עקספערימעגטן צו פלאנצן אין גנב א חאק- טוס אן דערגער, וואס זאל דינען אלם פיטער פאר בהמות, האבן געהאט אן אויסגעצייכגטן דעה- פאלג. אין א״י ווו די פיטער־פראגע איז אז אני־ געווייטיקט פראבלעם, וועט די דאזיקע דערגרייכונג האבן א קאלאסאלע באדייטוגג. די קאקטוס־פרוכט ווערט אין ארץ ישראל אויר באגוצט אלס שפייז, וואם ווערט נערן פארביטן סיטן טאנאטאנעם פרישטיק פון א״ער-שפ״ז און קאווע. ל״דער דויערט דער קאקטוס-סעזאן אין א״י בלויז 2—3 וואכן אין מאגאט יולי. מאריאנעטן,בינע אין א״י צום ערשטן מאל זייט דער מלחמה#ענדע האט ווידער אנגעהויבן צו ארבעטן דאס א״ידיקע מאד- יאגעטן־טעאטער. די האלץ*פיגור״טרופע פון ד״ר לעווי, האט זיר ז"עד שיין אגטוויקלט. ס׳איז געווען א ג״סטיקער v M .L 4» Mt < ifUr'K י . \ די בלוטיקע צוזאמעגשטויסן צווישן אראבער און יידן האבן זיר, ווי באקאנט, אנגעהויבן נאר דעם מערדערישן אנפאל פון אג׳אראבישער באנדע אויפן קאפע "גן־האוואי" אין תל-אביב, און זיינעז זיר צעוואקסן וואס אמאל שטארקער, דראעגדיק אנצו- נעמען א געפערלעכן כאראקטער, אנהויב פאריקע וואר האבן זיר די אומרוען צום גליק אפגעשטעלט. גורם נעווען דערצו האבן די געוואלדיקע אנשטרעג- גונגען פון די פאראנטווארטלעכע אנפירנדיקע קר״זן פון ביידע פעלקער, וועלכע האבן מיט אלע כוחות בארואיגט די צעהיצטע געמיטער פון ב״דע לאגערן און נישט געלאזט, אז די בלוטיקע פרא- וואקאציע זאל זיר צעפלאקערן. צענדליקער ארא־ בישע נכבדים פון יפו זיינען אראפגעקומען אין די יידישע קווארטאלן׳ פון תל-אביב, וואס גרענעצן זיר טיט יפו, און האבן געשאכטן שעפסן, נע- טרונקען קאווע,און געשלאסן א שלום־אפמאר צוויש! אראבער און יידן. דערקלערונג פון י הגנת״ . "הגנה" האט פארעפנטלעכט פאלגנדע דערקלע־ דונג: מיד דערוויסן זיר פון גלויבנסווירדיקע קוועלן, אז עקסטרעמע. אראבישע מנהיגים האבן אנגע- הויבןמיט סטראשונקעס לגבי די מדינות פוזאוג״א, אין פאל פון א גינסטיקער אינטערגאציאנאלער אגטש״דונג לטובת יידן. די דאזיקע סטראשונקעם זייגען ארויסגעזאגט געווארן סיי אויף דער אלגע־ מיינער פארזאמלונג פון די פאר״־ניקטע פעלקער, ס" פאר דער אויספארשוגגס־ קאמיסיע פון אוג״א. די עקסטרעמע אראבישע מנהיגים ווייסן, אז די ארץ־ישראל׳דיקע אראבער זיינען נישט גענויגט איבערצו׳חזר׳ן די מהומות פון 39—1936 און זיי ווילן נישט קיין בלוטיקע סכסוכים. דעריבער זייגען די עקסטרעמע אראבישע מנהי¬ גים צופרידן פון יעדן פאל פון רויב און מארד, וואס עס באגייען רויבער־באגדעם אויפן קרימינעלן בארן. די מעשים פון די ראזיקע באנדעם שאפן אין לאנד א הפקר־לאגע, העלפן אנצורייצן די אינסטינקט! צווישן די אראבישע מאסן. די לאגע וואס אגטשטייט א דאגק דער פארשפרייטונג פון רויב, מארד און געשלעגן אין די געמישטע ישובים, העלפט, לויט זייער סיינוגג, צו דער פארשפרייטונג פון א טעראר־אטמאספערע■ צווישן די אראבער. די אראבישע מארר־טאטן אין קאפע גן־האוואי און די געשלעגן אין די געמישטע קווארטאלן, שט"-׳ עז אויף דער גרענעץ צווישן קרימינעלע פארברעכנס און פאליטישע אוואנטורעס. די פאליטיק פון דער "הגנה" שטרעבט אויסצו- מיידן מעשים, וואם פארלייכטערן ד ער אראבישער דאס קאאפטראטיווט ווטזן אין א״י רער ישוב נאך די יידיש־אראבישע צחאמטגשטויסן I