Undzer Worṭ · 1947-08-29 · 33/71 (29.8.1947) · p. Seite 5

אונרזער ווארט / זייט 5 פרייטיק, 29 אויגוסט 1947 (דעפלעקסן) ♦♦♦ י. ראטשטיין יעקב מאגון. העלדן פון דער ווילבער פארטיזאנער־באוועגונג (צום 4־טן יארצייט פון דמם אנהויב פון דער ליקווידאציע פון ווילגער געטא) זעגן טעלעגראף־סלופעס. נישט וויסנדיק, אז די סלופעס זיינען פארמינירט &יז אימע טיט זיינע חברים צעריסן געווארן אויף שטיקער. איצט ליגן ב יי דע ברירער אין רודניצק^ר וואלד. ווי ליכטיקע מעטעארן מעלן שייגען די העלדישע מילגער קעמפער. יערער פארטיזאנער האט זיר אויף זיין אופן פארשריבן אין נ־ישט גלייכן קאמף פון קליינע גרופעם, שמאר־באמאפנטע, קעגן די אין אי,יזן און שטאל פארפאנצערטע בעסטיעס. צו קע- גען רען פארגעסן ווערן די נעמען פון חגן מגיד', דעם שעף פון די אויסשפירער פון דעם אטריאד "די נקמה נעמער", סראליק דעם א״שישקער, ניו- סע ליובאצקי," ראובן ראביגאוויטש, ליאווע לעווין, טעווקע גאלפערן, בערל שערעשניעווסקי, איציק קא- וואלסקי און הוגדערטער, הונדערטער אנדערע. זייער קאמף איז גישט געווען קיין אומזיסטער, דאס איז געווען איין קליין רינגעלע אינם אלגעמיי־ נעם באפרייאוגגם־קאמף. לאמיר אויפשטעלן א מא- נומענט פאר די באקאנטע און אומבאקאנטע קעט־ פער, מאם ליגן איצט אין די נאראטשער און דוד- גיצקער"וועלדער. ער ע ז ייעד א נד ענק! מיין מוטער (צו דער5־טער יארצייט פון דער אוינוסט־אקציע^אין לעמבערג). 1942,אייבער פון די טרויעריקע טעג פון דעו* גוט באקאנטער "אויגוסט־אקציע" אין לעמבערג, ווען מען האט פופציק טויזנט אונדזערע ברידער נע- שלעפט צום טויט. איר גערענק גוט יענעם טאג. מאמע, ויעז איר האב זיר צוריקגעקערט פון דער ארבעט אין דער פוסטערהיים — און דיר שוין מער נישט נעטראפן... און מען איר האב זיר שפעטער א פארווירטער געוואלגערט איבער די געםלעך,אין נע- טא און אויף יעדן שריט געטראפן בלוט און שטרא־ מען טרערן, אין די אויגן פון יערער דורכגייער — א נרענעצלאזן ווייטיק און א טעמפע■ פארצוויים־ לונג... די בלויקייט פון הימל איז געהאנגען איבער מיין הייסן קאפ אין יענעם טאג פון 14־טן אוינו^ט. די זון האט אומברחמגותדיק געברעגט דעם קער- פער, אזוי ווי אומברחמנותדיק עס האבן געברענט די ווונדן, באקומענע פון די געסטאפא־בייטשן. די פייגל האבן געצוויטשערט אין די הויכקייטן, ווי זיר געראטעוועט דורר די קאנאליזאציע־רערן. זאל- בעצווייט זייגע! זיי געבליבן פון דער גאנצער מש־ פחה. '/ דאניע ווערט דער דריטער נרופן־קאמאנדיר אין רעם אטריאד "פארן נצחון". דאס נעפיל פון נקמה האט״אים איגגאגצן באהערשט. סוף דעצעמבער 1943 גייט ער מיט זיין נרופע אוועק אין דארף, דערוויסנדיק זיר, אז דארט גראסירט א וויכטיקער אגענט פון דער געסטאפא. ביים באלאנערן דאם הויז פון געסטאפא־אגענט, פאלט א שאם און דער קאמאנדיר דאניע״איז א שוועד פארווונדעטער נע- בראכט געווארן צו דער באזע, ווו■ ער איז אויס־ נעגאנגען צוליבן גרויסן בלוט־פארלוסט. אין יעגעם טאג איז געקומען אויף דער באזע אימע, ער האט זיר אומנעקערט פון דער נאראטשער פושטשע, ווו ער האט אין שפיץ פון זייגע 60 מאן נעפירט א שלאבט מיט די ווייסע פאליאקן. ער איז געשטאנען איבערן קבר פון זיין ברודער, אננעשפארט אן זיין ב י קם און זייגע ה״סע טרערן זיינען נעפאלן אויף דעם פריש־פארשאטענעם קבר. אין א פאר טעג ארוס איז אימע מיט א גרופע פארטיזאנער אוועק אויף א שאם", כדי אונטעד- א בריוו צו ג. גראש שוין 5 יאר, ווי דו ביזט נישטא, מאמע! איצט אין פרעכטיקן זוגיקן אויגוסט־טאג ווערט לאגגע שווערע 5 יאר. 5 יאר ליידן און אומאויפהערלעכן נע־ונד— 5 יתומדיקע א״נזאמע יארן...אן אומבא־ פ׳לעקטער נלאזור־הימל העננט איבער רעד צעד.יצ- טער מיט זון פארפל״צטער ערד דאם צוויטשערן פון די פיינעלער פילט אן די לופט, מי ז יי מאלט ן מעלן באוויר ן רעד וועלט, אז די פרייהייט איז בלויז ז יי- ער פריווילעניע... און איר זעץ זיר, מאמע, און מעל דיר אנשרייבן א בריוו. א בד י מ פון דער מעלט צו יענער וועלט, פון א לעבנדן זוז צו דער אומנעבראבטער מוטער. דו ביזט שוין א גייסט, מאמע, איר ווייס, דו שוועבסט אדום מיד. איר ווייס — וואכסט אדום מיד. איר ווייס, אז דיין מוטער־ לעבע האנט האט נעפירט מיין פארמאטערטן קעד- פער איבערן גאנצן גהיגום פון די געסטאפא־תליגים. איר נערעגק גוט יענעם טאג, דעם 14*טן אוינוסט אויסזינגענדיק: "א שאד צו שטארבן אין אזא פרעכטיקן טאג"... מען איר ה יי ב היינט אויף מיין קאפ צום הימל, נעמט מיר ארום א טרויער און א פארצווייפלונג. די זון באשטראלט ווידער די ערד און די פיעל זיג- גען מייטעון פריילער". _נאר צייטנווייז באמייזט זיר פאר די אויגן א קאשמארנער מיראזש ווי א לענטע פון א שטומען פילם. און אויף דער״דאזיקער פארב- לאזער לענטע זע איר טויזגטער הרוגים און לעבע- דיקערהייט פארפייגיקטע מענטשן, א\ן פלוצים בא- קומט דער פילם קלאננען און פארבן. און פלוצים הער איר הימל־רייסנדע געשרייען פון מוטערס, וועמען מען האט ר׳ קינדער פון די ברוסטן אוועק׳* געריסן. געשרייען פון מענער, וועמען מען האט פון די פרויען צעשיידט. קרעכצן פון קראגקע זקנים... אוממענטשלעכעס יאמערן פון געפייגיקטע... דאס מ א יען אומשולדיקע געמארדעטע נפשעלער, פון יידישע קיגדער...' די לעגטע ציט זיר ווייטער פאר מיינע פארמאטערטע אויגן און איר זע מייסע פלעקן פון קיגדערישע מוחלער, מאס שפריצן ביים קלאפן זיי אין דער מויער... און איר זע די דויט- ק יי ט פון בלוט, מאס פליסט שטראמענמייז אין די קאנאל־אפגוסן... און מיט פארצמייפלונג קוק איר אויפן ריינעם בלויען ה י מל. אגדערע קוקן און שמייכלען ליבלער מיט הנאה. איר קוק און מיין, "טרערן פון אנמאכט פאלן שטיל^אויפן פאפיר און צעשמירן די טינט. און הייגט, אין אזא זעלטענעם און הערלעפן זוניקן אוינוסט־טאג, שריינ איר צו דיר, מאמע, אין די עולמות העליונים. א בריוו צו דיר• און צום טאטן, צום ברודער און צו דער פדוי, א בריוו צו אלע די, מאס זייגען אין יענע פרעכטיקע זוניקע טעג נעגאננען שוצלאזע אין די בד״ט-צעעפג- טע מיילער פון די נישט זאט־ווערנדע קרעמאטאר- יע־אויוונם. איר שרייב רעם בר י מ טיט בלוט, מאס איז אזוי רויט ווי, בלוי עס איז געווען רעד היטל אין יענעם טאג, מען מען האט אייר אוועקנעגומען פון מיד. היינט ביזטו א גייסט און שוועבסט אדום מיד, איר זע דיין אומשולדיק פארמוטשעטע גשמה אין פארביקן ^שמעטערלינג, מאס פלאטערט אדום די בלומען... איר זע זי אין h דורכזיכטיקע טראפנס פונם פרימארנן־טוי... דו באווייזט זיר מיד אין חלום און דו וועקסט מיר צום אויפקום, מען דו בא- רירסט מיינע פארכרענטע ליפן טיטן ערשטן שטראל. איר ווייס, מאמע, אז אזוי האט עס געמוזט זיין! איר ווייס, אז איר אלע האט טיט אייעד טויט באצאלט פארן רעכט אויף אונדזער גע־־וגעדיק, אייגזאם־יתומדיקן לעבן. איר ווייס עס, בלויז איין זאר ווייס איר גישט, מאמע. ווו איז געמען די נע- שיכטלעכע גערעכטיקייט אין יענעם זוניקן אוינוסט- טאג וח1ן דער טויט איז געשטאנען אזוי גאעגט און — נאט אזוי ווייט? ... שופד! דו רופסט ווידער יידן צו תשובה? דו, מאס ביסט דעמאלט געלעגן א פארשטעקטער אין שול, אין ארון קודש און ^ונעהערט ווי טויזנטער יידן האבן אין זיינע צעעפגטע טירן, כליפענדיק טיט די לעצטע כוחות, ארייגנעשטאמלט זייערע לעצטע ווערטער פון ווידוי, מען נאר טעג פון שוי- דערלעכע ענויים איז נעפאלן דער באפעל "אלע צום בית הקברות"? דו שפאסט, טרייבסט קא- טאוועס? דו רופסט צו תשובה האלב־לעבעדיקע מתים, האלב־־טויטע מענטשן? איז נאר זייער זינך נישט פארגעבן נעווארן? איר הער זיר צו צום פארדעמפטן קול פונם חזן, מאס בעט תחנונים אין דער פינצטערער גאכט: "וסלחת לעווניגו כי רב הוא". מי רויט עס זאלן נישט געווען זיין דיינע זינד, יידישע עדה, מוזז זיי שוין זיין מייסער פון בלענדנדן שניי... און דו רעדסט אלץ מעגן זינד? און דו מאכסט אלץ ריין חשבון הנפש?... "נחפשה דר- כינו וגחקורה!" האבן ",זיי" שוין כאטש איינמאל געפרוווט מאכן זייער חשבון הנפש? זיינען מיד טאקע בפירוש אויסדערמיילט בלויז צום אייביקן ליידן? אודזער בלוט און פלייש שוועבט צווישן לענדער און ימים, ווילדע כוואליעם בושעווען און ווארפן דערמיט, ווי טייוולאנים טיט א באל. ביז ווי לאנג נאר? , הא, איר שוויינט? איר מילט נישט רעדן, ארעד איר האט נישט קיין דבורים? מיד זיינען מיינע העגט פון קלאפן אין טיש, צעבלוטיקט מיינע ליפן פון כסדרדיקן פארבייסן ן וו. ־< י עם מילט זיר רו, א ביסעלע רו, האב איר עס נאר נישט פארדינט? מיין פארמאטערטע נשמה בלאנדזשעט, זוכט א תיקון פאר זינד, מאס איר האב קיינמאל נ יש ט נע- זינדיקט, פאר פארברעכנס, מאס איר בין קיינמאל נישט באגאנגען. און זיגדיקע נשמות, גיין — טייוולאנים, פראווען זייער שדים־טאנץ ארוס דער וועלט, איבערלאזנדיק אויף יעדן בערגל און טאל א שפור פון זייערע טייוולאנישע קלאען. טאנצט בייזע רוחות, כל זמן כוח איז נאד דא. טאנצט שנעלער, האסטיקער, מייל עם הערט זיר שוין א קול פון א שופר, מאס זאנט אז, אז עס קומען מעני, גרויסע, פארכטיקע. צאלן מעט מען דארפן פאר״ אלע ז ינד, בגלוי ובסתר, בדעת ובמר- מה און פאר אלע' רשעות. אראפפאלן מעט דער שלייער פון אלע אידעאלאגישע באצירונגען און ראן מעט איר בלייבן נאקעט, אזעלכע ווי איר ז יי ט. לאנגזאם פאלז אייערע בלעטער. עם פאלט אראם א בלאט נאר א בלאט און איר בלייבט אלץ נאקע- טער. דער שניי מעט אראפפאלן און פארשווינדן — און איר מעט ביי א יי ער גאקעטקייט בלייבן. און אזוי זייגען פארכטיקע טעג געקומען און אוועק. און מיט זיי דורות, געקומען און אוועק... ...און פארכטיקע טעג האבן אנגערוקט... קיין ציטער מיט- אן אבד, ק יי ן טרער פון אן אויג... בלייב־ פארגליווערט מי דער קאלטער שטיין, מאם האט זיר דארט פארוואלגערט האלב איינגעזוגקען אין דער ערד און איז רעד איינציקער זכר פון הייזל, ווו די האסט געמוינט, ווו דו האסט די ליכטיקע שיין דערזען, ווו די מאמע האט דיר געוויגט, געפיעשטשעט און ווו דער טאטע האט דיר אין די שבתדיקע נאכמיטאגן די סדרה פון דער מאר פארהערט... היינט טראגט זיד־-פון דארט נישט מער דאס קול פונם שופר. הייגט הערט מען מער גישט נחום רעם רויטנ<£ הייזעריקלעכע שטימע און זיין קלאפן אין די פעגצטער פאר האלבער נאכט: "שטייט אוי־ף צו ע־בו־דת ה־בו־־רא!" ... נאר מאס האבן געזונטע, ברייטפלייציקע גויים אפגערייניקט די חורבות פונם "דישן פערטל, מאם האט דיר אמאל נעצוינן פוגם מארק ביז צום מרחץ און בלויז אינמיטן ז״נען י פארבליבן, ווי שטומע עדי ראיה פון גרעגעצלאזן פ״ן און ׳סורים שטארנדע צום הימל, די הויכע שול־ווענט. א, ווענט!... מען יערער אייעד ציגל זאל באקו- מען א צונג און אגהויבן רעדן, וואלטן זיי דען געקענט אויסדערצ״לן אלעס, מאס .ז" האבן צו- נעזען. מען יערער טפח ערד פון אונטער דעם אויפ־ געריסענעם דיל מאלט באקומען לשון, מאלט ער דען געקענט אויסרעכענען, מיפל עמערס בלוט און טרערן ער האט אין זיר אייגנעזאפט. ...שטיל איז היינט ארום אייר, עס הערט זיר קיין שארן*. בלויז זעלטן שטערט אייעד רו א פאר- בלאנדזשעטער פויגל,וואס פליט אדיין רו דר די אפענע פענצטער־לעכער צווישן אייערע טויטע ווענט. א, מענט! עס מילט זיר צופאלן צו אייר, צולייגן דעם מידן קאפ צו אייערע קאלטע, גאקעטע צינל און בעטן מחילה. זייט מיר מוהל, מאם אין א מא- מענט פון סכנה האב איר זיר געלאזט פארטראנן פון גורל אזוי מייט פון אייר און האב אייר פאר- לאזן. אייר און אלע מאס זיינען מיד אזוי ט״ער און נאענט געמען. פארלאזן, בדי מער קיינמאל ניט צו זען... זייט מיר מוחל... דאס קול פון שופר הערט גישט אויף צו הילכן אין מייגע אויערן. מי מאנאטאן און פארשעמט קלינגט עס היינט. די געדיכטע, העל־גרינע צוויינן פון דער טאפאליע, מאס וואקסט קעגנאיבער מיין פענצטער מערן אלץ שיטערער און שיטעדער. די נריגקייט פון די בלע- טער גייט פאמעלער איבער אין א וועלקנדיקער געלקייט און אט "טראגט שוין א מילד מיגטל אפ- געריסענע, פארגעלטע בלעטער איבערן רויטן דעכל פוגם גידעריקן שכנותריקן הייזל, פון וואנען זיי פאלן הויפנווייז אויף דער ערה ערשט נישט לאנג האט אין די פרלמארגנם זייער פרישער ריח אגנע־ פילט מיין צימער און היינט טרעט איר אויף ז", שפרייזנדיק איבערן גערטנדל. מיין אויג קוקט מיט א מין פארדרוס אויף זייער געלקייט, מאם ליגט מי א סכר אויסנעשפרייט אויף דער שווארץ־גרויער ערד. עם באטראכט די מרה־־שחורהדיקע שווארצ־ קייט פון ז" ער באלעבאסטע, דער טאפאליע, מאם שטייט ווי א פארשעמטע מיט אנטבלויזטע צמייגן. צוריקגעשמועסט, איז זי גאר מקנא צו זיין,־ די טאפאליע. ווי לאגג בל״בט זי רען א נאקעטע און פאריתומטע? עם קומט דער שניי און עס פאר- שווינדט דער שניי, און איר גרינע קרוין יבליט ווי- דער אויף מאיעסטעטיש, כדי מיר, בשר ודם, זאלן מידער קענעז זוכז שוץ אין איר פראכטפולן שאמן. און מיה... אונדזערע בלעטער, מאס פאלן אייגמאל אראפ קערן זיר מער נישט צוריק. א טאג איז אוועק און פארשווונדן אין דער ווייטער אומעגה לעכער אייביקייט. * * * נישט בלויז דער בוים דערמאנט מיר אין רעם, אז ס׳איז אלול. הייגט אינדערפרי האט מיר אויפ־ געוועקט פון שלאף א מחיהדיק־קיל ווינטל, מאם האט ארייננעבלאזן דורבן אפענעם פעגצטער, דער- טראננדיק צו מייגע אויערן אפגעהאקטע טענער פון י א שופר. יא, א שברים, מאס האט אפגעהילכט אין מייגע אויערן, אזוי ווי אמאל די שברים פון בעל־תוקע אין קל" ז ל. און פאר מייגע אויגן האט זיר אוועקגעשטעלט דער אלול פון אונדזער קל"-. נעם שטעטעלע. איר זע איצט גישט די דעכער פון די דייטשע הייזער, מאס ווארפן זיר תמיד אין די אוינן מיט זייער רויטקייט. איר קוק אויף ז", און זען זע איר די שינרל־דעכער און די איינגעבויגענע מענט פון די אלטע יידישע ליימענע הייזלער. צווישן זיי שטייען רא און דארט צעמארפן די קל ייזל ער און בתי־מדרשים, פון וועלכע עם טראנט זיר דאם קול פונם שופר. אלול... מ׳דארף זיר אביסל באזינען, תשובה טאן, באפן א קרושה וברכו, הערן שופר בלאזן, זיין אויף קבר אבות... ניט אבי מאס, ס׳קומען פארכטיקע טעג. א פינצטערע כמארע האט פארשטעלט דעם בלוי- עז הימל פארן ווילנער "דישן ישוב מיטן ערשטן ארייגטריט פון די דייטשן דעם 41־24.6. מיט א סיסטעמאטישער פיגקטלעכקייט האבן זיי אנגע־ . הויבן פארניכטן איינעם פוי! די גרעסטע יידישע ישובים-אין מזרח אייראפע. ווילנע, ירושלים דליטא, די עיר ואם בישראל, מאס האט געשמט אויף דער גאנצער "דישער מעלט טיט אירע קולטורעלע איג- סטיטוציעם און נרויסע גאונים או! האט נעהאט היגטער זיר אזא רייכע, שייגע פארגאנגענהייט, איז פארוואנדלט געווארן אין חורבות און אש. . דעם 6.9-41 האט מען די ״דן צונויפגעטריבן און - פארשלאסן אין נעטא. דורר די צוו" יאר, מאס דאס געטא האט עקזיסטירט איז מיט די״אקציעם און פראוואקאציעס פארגיכטעט געווארן דער נרע- סטער ■טייל פון דער ווילגער יידישער באפעלקע- דונג. ביי די דאזיקע באדינגונגען האט זיר אין געטא נעשאפן א קרייז (פ. ם. א.), מאם איז באשטאנען פון אלע פארטייען מיטן צמעק צו שטעלן אן אק- מימן ווידערשטאנה דעם 1.9-43 איז דער געטא נעווארן ארומנע- ריננלט און ס׳האט זיר אגגעהויבן זיין פולע ליקווי- דאקיע. צוליב די באדינגונגען, מאם האבן זיר נע- שאפן אין געטא, האבן די מיטנלידער פון דער פאריאייגיקטער פארטיזאנער־ארנאניזאציע, מעלכע איז געווען טעטיק פון דער ערשטער צייט פון דער עקזיסטענץ פון געטא, גישט נעקענט אנהויבן דעם קאמף און זיינען געווען געצוווגנען צו קאנצענט- רירן זיר אין די ארומיקע מעלדעה t די מילנער פארטיזאנער האבן זיר אין אלגעמיין קאגצענטרירט אין צוו" באזעם: ביי דער אזערע נאראטש און אין דער רודניצקער פושטשע. בא- זונדערע יידישע אטריאדן ז״נען נעווען: "די נקמה נעמער" און "פארן נצחון". דער קאמאנדיר פון דער ערשטער נרופע איז געווען אבא קאוונער, א נוטעו* ארנאניזאטאר און אן איבערגענעבענער ביז גאר; עס איז ניט געווען קיין איין אפעראציע אדער אננריף אין וועלכן ער זאל זיר ניט האבן באטיי- ליקט. דער צמייטער אטריאדן־קאמאנדיר א ז נע- מען שמואל קאפלינסקי. זיין גרופע איז געקרוינט געווארן מיטן נאמען "פארן נצחון". דער שטאב פון די ביידע גרופעס (איבער צוו" הונדערט קעמפער) איז געווען א נעמייגזאמער. פאר די ערשטע דר" חדשים פון זייער קאמף האבן די צוו" יידישע נרו- פעם זיר באזארגט מיט נעווער און האבן באלד דערפירט צו דר" באן־קאטאסטראפעם, פארניכטג־ די ק א גרויסע צאל דייטשן מיליטער און אמוניציע. אויר ז״נען אויפנעריסן געווארן אין רעם ערשטן קאמפם־פעריאד די דר" בריקן ביי זשעגאדין און נעבן דראנוטשי. מיטן דערווערבן מער געווער, ז״נען אלץ מער עשע- לאנען ארוגטערגעלאזן געווארן. דער קעמפער יצחק רודניצקי האט אויף זיין רעכעננגג צוועלף עשעלא- גען, ער האט זיר אויר באטייליקט מיט נאר פיר חברים אין אויפרייסן די עלעקטרא־סטאגציע אין סוועגציאן. די זעלבע. גרופע האט גענומען אין נע- פאגגענשאפט פיר היטלעריסטן און האט באפרייט דעם פארטיזאנער סעמיאנאוו פון סווענציאנער שפיטאל. מיט ליכטיקע אותיות האט זיר פארשריבן אין דער געשיכטע פון דער ווילנ«ר פארטיזאנער־ באווענונג דער געטא קעמפער חיים לאזאר. אין א קאמף מיט ד״טשע מאטא־אפט״לונגע! אויפן לועג ווילנע—נראדגע דערשיסט ער פון ז״ן קוילג־ מארפער דר" אפיצערן, די איבעריקע פופצן מערן פארניכטעט דורר זייגע חברים. דעם 23-ט ן אפריל 1944 ביי א באן־דימערסיע רייסט זיר אומגעריכט אויף א מיגע, אפרייסנדיק אים זיין רעכטע האנט־ 2ל8ר. אין קאמף מיטן בלוטיקן שונא האבן אויר אן אקטיוון אנטייל נענומען מיידלער פון ווילגע. זעלרע טרענער האט זיר 18 מאל דורכגעריסן דודר דיי- טשע גארניזאנען און שטאבן און מיט וויכטיקע דאקומעגטן נעקומען קיין ווילנע . זי איז נעמען פארבינדערין צוו יש ן פארטיזאנער־שטאב און רעד אונטערערדישער באווענונג אין שטאט. צורייק אין מאלד פלעגט זעלדע גיישט זיין ־־טיט ליידיקע הענט. זי פלענט ארויסראטעווען פון די לאגערן מענט^ן און ברעננען,ז" אין זיכערע ערטער. פיר מאל האט זי זיר נעפונען ביים שונא אין די העגט, אבער אדאגק איר קאלטבלוטיקייט און פעסטער האלטוגג, האט זיר איר אלע פיר מאל אייגגעגעבן ארויסצורייסן זיר פון די באנדיטישע נעגל און דורב־ פירן בשלמות די ארויפנעל״נטע אויף אי׳יר אויפ- גאבן. ניט ווינציקער העלדישע טאטן האבן ארויס־ געוויזן אין קאמף די פארטיזאגקע דינה נרינוואלד און רייזל קארטשאק. עס איז אויר כראי עס זאלן דערמאנט מערן און פארא״ביקט מערן די צוו" ברידער דאניע און אימע לובאצקי — די זין פון דעם באקאגטן ווילנער לע¬ רער לובאצקי. בעת די קאמפן אין געטא איז דאגיע ארייגגעפאלן אין נ^פאננעגשאפט צו די דייטשן. צען סעג האבן אים די בעסטיעס געפייניקט אין דער געסטאפא. צו די עלטערן איז רערגאננען זיין פאר- צווייפלטער געשריי: "שיקט מיד סם"! די עלטערן האבן געזוכט מיט אלע מענן אן עצה ווי צו רא- טעווען זייער זון.* אבער אין צווישנצייט געליננט זיר דאגיען צו באפרייען, ער אנטלויפט אויפן מעג צו דער תל י ה.,בעת רעד אלגעמ״נער ליקווידאציע פון געטא רייסט זיר ראניע דורג^ין וואלר, ווו ער טרעפט זיר מיט זיין ברודער אימען, מאס האט