Undzer Worṭ · 1947-08-29 · 33/71 (29.8.1947) · p. Seite 4

פרייטיר! 29 אויגוסט 1947 אונחער ווארט זייט 4 דער־ארבעט איז דא פאראן פאר די יינגלער וואם לערגען 8 פאר. און איינמאל א חודש איז א גרויסער יום*טוב פאר די קינדער — א קינא ווערט געוויזן. מאדאם ווידאן, אייגע פון די אנגעזעעגסטע יידי׳טע פרויען אין עגיפטן, וואס געוזערט צו דער באקאג" טער יידישער. רייכער פאמיליע ווידאז, איז די פרע* זידענטין. און דערביי דארף מען נעדענקען, אז יידישע סא־ ציאלע ארבעט אין עגיפטען איז ערשט עטלעכע יאר אלט. די עגיפטער האבן ראם גאר ניט פאר די גייגציק פראצענט פון דער נויטליידגדער באפעלקערוגג פו! עגיפטן. אין דער יידישער שולע אין אייגער פון די גרוי־געפארבטע געביודעס נע- פינט זיר די יידישע שולע. 310 קינדער אערגען דא. וועז איר בין ארייגגעקומען האנין מיד די קינדער, אין די שווארצע קליידלער, באגריסט מיט א "בתר־־ הבא׳/ די לערערין, א יוגג מ״דל מיט אן אינטעלי־ נענט געחכט, האט געבעטען די קינדער פאר מיר זינגען א העברעאיש ליד. די שווארצע־יידישע אויגען פון די משהלער און שלמהלער און שרהלעד און אלעגראלער (א סר יידישע קינדער ביי די ספרדים טראגען דעם שפאנישען נאמען אלעגרא, וואם איז טייטש: פרייר, ס׳הייסט: פריידע, ווי ביי אוגדז אין אייראפע) האבן זיר צעזונגען אויפן קול — און שיי- נע שטימעלער האבן זיי, א מחיה• ויעז איר האב נע- בעט ן די דירעקטארין פון דער שולע, אז זי ז אל מיר דערלויבן צו מאכן א פאטאגראפיע פון ליי קינדער אינדרויסן, איז ביי די קיגדער געווארן א שמחה ווען די לערערין האט זיי געהייסן ארויסג״ן. איבער די בענק איז מען געשפרונגען, נעטאנצט, געקלאפט מיט די הענטעלער און אויף זייערע ברוינע אל י וו- פנימ׳לער מיט די שווארצע האר האט זיר צעגאסן א לעבעדיקייט, א פרייר, א יום־טוב׳דיקייט. די קינדער אין די אנדערע קלאסן האבן אראפ* נעקוקט פון די פענצטער פון דער הריר און מקנא געווען די קיגדער, וואס ז יי האט אזא גליק פאסירט וואס זיי ווערן אי פאטאגראפירט, אי האבן 18 אי* בעררייס פון לערנען. \ דער ייד מיט קאקא־קאלא און 8 חוש פאר איראגיע אט אזוי האב איר נעוואנדערט איבער רעם געטא און באזוכט די שולן, די בתי־מדרשים, די קליני"- קעס און די ארימע יידישע הייזקעלער. די היץ איז נעווען ניט צום דערטראגן. און פאר די הייזער אין שאטן זיינען נעזעסן אדער געלענן יידן און יידישע פרויען און געדרעמלט אין דער נאכמיטאג־היץ. אן אראבער אויף אן אייזעלע איז דורכגעריטן. אן עגיפטיש יינגל האט נעשלעפט צוו" שווארצע מא- גערע בהמות מיט הויקערם. געזאלצעגע ארץ־ישראל ניסלער ווערן אויםגעשריגן,און גרויסע גריגע אר- בוז ן ווערן צעשניטן אויף פעגעצלער. קאלטע געטראנקען מיט מאדנע קאלירן און נאר מאדערגע געשרייען ווערן פארקויפט." איר שטעל סיר אפ ביי א יידיש געוועלבל וואס פארקויפט — שטעלט אייר פאר! — קאקא־קאל״א! דער ייד גיסט מיר אז 8 קאקא־קאלא און זאגט צו מיר "לחיים!". דער ייד צעשסייכלט זיר."אויפן קאפ טראנט ער א ווייס קאפעלע מיט 8 בלויען מנן- דוד און אויסגענייטע ווערטער: "מי כעמר ישראל" (ווער איז צו דיר נעגליכן, פאלק ישראל). רעד ייד האט געמוזט האבן א חוש פאר הומאר און איראניע. טאקע, מי כעמר ישראל? רא אין דער געטא פו; קאירא״ו א מאדנע פאלק יידן — זיי קעגען נאר לאכן... קומען מאטעריאל דורר דער לשכה'גלילית. די אג* דערע באקומען דאס מאטעריאל מיט פאסט פון דער לשכה המרכזית. בברכת גאולת הארץ הלשכה המרכזית'של הקרן קימת לישראל בגרמניה, מעלדונג פון קק״ל די לשכה גלילית ב׳פרגקוניה מאכט באקאנט דאס אין אלע ועדות של קק״ל אין ראיאן פראנקען זיינען פאגאגדערגעשיקט •געווארן לשנה טובה קארטלער ׳ווי אויר טעלעגראמעס, ארויסגעגעבעגע פון דער. לשכה מרכזית אין מינכען צו ווייטערדיקער פא- נאנרערשפרייטונג. דער פרייז פון יעדן קארל איז 2 מארק.. די לאנערן; אנסבאד בליידארן, אייכשטאדט יע- גער קאסערנע, אייכשטאדט אגעקס, האף, וויגדס־ ד! יי ם, פירט, וועלן (צוליב טעכנישע שוועריקייטן) די קארטלער, טעלעגראמעס דערהאלטן דירעקט פון סינכען. עס זיינען פאנאנדערגעשיקט געווארן כולי עליה. דער פרייז 10 רמ.י וועלכע דארפן (לויטן באשלום פון צענטראלן ועד עליה אין מיגכען אויפנעקלעבט ווערן אויף יעדן שאלון עליה. די ועדות עליה ווערן געבעטן צו נעמען רעם באשלוס אין אכט). דער פרייז פון 1 בוים (מפעל הנצחה) איז אין פאשטענדיקוגג מיטן דירעקטאריום אין ירושלים רעדוצירט געווארן אויף 200 רמ.י אלע ועדות אין ראיאן ווערן געבעטן צו פארשטענריקן די לשכה גלילית אק באמבערג וועגן לויף פון דער אקציע. די ועדות, וועלכע האבן גאר קיין מאטעריאלן דערהאלטן ווערן געבעטן אונדז צו פארשטענדיקן. לשכה גלילית ב׳פרגקוגיה במברג דיי ט ע נעט-א אין קאירא פין י. האני ג — האט ארייינגעקוקט אין א משניות און האלב* נעדרימלט פון דער גרו*םער היץ, כאטש אין שול איז $אטנדיק און קיל. דער פרעזידענט פון דער שול, ר, לוי טאנטאו, וועלכער איז א הויכער באאמטער אין דער מאסערי־ באנק, האט מיר ארומגעפירט און מיר נעוויזן די נאגצע נעביידע מיט די פארשיידענע זאלן. איין פליגל פון דערשול איז א קליניק. ווי באקאנט ליידן מענטשן אין די מזרח־לענדעד זייער פיל פון אויגן־ קראגקהייטן. "טראכאמע" איז איינע פון די פאר- שפרייטסטע קראנקהייטן. צעגרליקער טויזנטער אראבער ווערן יעדעס יאר געבוירן בליגד, אדער מיט שוואכע אויגען וואס וו ער ן אויסגעלאשן יונגערהייט. אין ארץ ישראל, למשל, א ז געווען פונקט אזוי שלעכט מיט "טראכאמע" ווי אין עגיפטען, אבער היינט, א דאנק דער יידישער וויסנשאפט, זיינען טראכאמע־־פאלן זייער זעלטן. און אראבער זיינען נע- היילט נעווארן פ ונקט ווי יידן. ׳־ די יידישע קהילה אין קאירא האט עפעס נעלערנט פון דער ׳'ארבעט פון יידישע דאקטוירים אין ארץ ישראל. כאטש איר טרעפט אויר טריט און שריט בלינדע אראבער און עגיפטער איז אבער די צאל פון יידישע בל י נרע, איבערהויפט בלינדע קינדער, פיל- פיל ווייניקער ווי עס איז נעווען מיט עטלעכע יאר צוריק, און דאס איז א דאגק רעם דאזיקן קליגיק, וואס איז נעעפנט געווארן אין דעם נעטא. עטלעכע יידישע אוינן-ספעציאליסטן באהאגד־ לען רא יעדע וואר הונדערטער קראגקע, וואם ליידן פון "טראכאמע", און די געפערלעכע קראנקהייט ווערט ביסלעכווייז אויסנעראטן. אין דעם בית־המדרש מיט גרויסע ססרים־־שענק לערנען 700 יידן תלמוד און דער פרעזידעגט האט מיר דערקלערט, אז עס זיינען פאראן 14 קלאסן פון תלמוד־שטודיום, ווידער לכבוד דעם "יד חזקה" פון רמב״ם. דער קאמונאלער צעגטער אין געט$ די וויכטיקסטע אינסטיטוציע, וואם איר האב בא- זוכט אין געטא, איז דער קאמונאלער צענטער. די דאזיקע אינסטיטוציע איז באמת פון אומגעהויערן ווערט. דא ווערן קראנקע געהיילט פריי און מעדיצי- גען וו ער ן ארויסגעגעבן פריי. יעדע פאמיליע פון נעטא איז רא פארשריבן. ווי אין יעדן ארימען קווארטאל איבער דער וועלט איז טובערקולאז רא די הערשנדע קראגקהייט. דער קא- מונאלער צענטער באמיט זיר צו היילן די קראנקע ניט בלויז מיט מעריצי! און רענטגען־שטראלן, נאר אייר מיטן נעבן נוטע עסן די קינדער. צוויימאל״א וואר ווערן דא ארויסגעגעבן 600 מאלצייטן. ס׳פאר- שטייט זיר אבער, אז ראם איז ניט ג־ענונ. אפילו 10,000 מאלצייטן 8 וואר וו אלט ן ניט גענוג געווען — ווייל דאס וואלט נאר אלץ נעווען אויסנעמאכט איין מאלצ״ט 8 וואר פאר יערן פון די 10,000 יידן, וואס האבן כמעט ניט קיין מענטשלער עסן. אבער בעסער ווי גארנישט איז ראם זיכער און אלם אגהויב פון סאציאלער ארבעט איז עס פון גרעסטן ווערט. רא וועד ן ארימע יידישע קיגדער דערצויגן אין עלעסענטארער היגיענע. רא זיינען פאראן בערער. מוטערס ווערט געגעבן מעדיציגישע הילף און אוג- טערשטיצונג. אפילו אן עלעמענטארע שול פון לע- 2. איר דארפט רי ארבעט אזוי ארגאניזירן, אז די גאנצע יי ר יש ע באפעלקערונג זאל זיין אונטערן אייגדרוק פון מפעל, איינארדנען פאלקם־פארזאט־ לוגנען, אתיסלאזן לאזוגנען אין די עפנטלעכע לא- ק אל ן ואון אויף די ה יי ז ער, תפז די באפעלקערונג צום אקטיוון באטייליקן זיר אין מפעל ההנצחה. דער פרייז פון א בוים צום מפעל ההנצחה בא- טרעפט 250 מארק (צוו" הונדערט און פופציק) דארויף ווערט ארויסגעגעבן א צייטוו״ליקער אשור, דעם וועט איר באקומען אין די נאענטסטע טעג, גאכן אייגצאלן ראם נעלט אין דער לשכה* המר¬ כזית, וועט יערער שפענדער באקומען א קיגסטלער אויסנעפירטן אשור; מוסטערן פון אשור וועט איר באקומען צוזאמען טיטן מאטעריאל.• דער צ״ט- ווייליקער אשור דארף ווערן אויסגעפילט אין צוו" עקזעמפלארן (דייטלער געץ5ריבן) אייגעם באקומט דער שפעגדער און רעם צווייטן דארפט איר אי־־ בערשיקן אין דער לשכה המרכזית, בכדי מיר זאלן קענען ארייגשיקן אייר רעם אריגינאל אשור. מיר באמערקז אייר דערביי, אז 1 בוים קען ניט געפלאגצט ווערן אויפן נאמען פון עטלעכע פערזאן, נאר אויפן נאמען פון 1 פערזאן. מיטן אדורכפירן פון מפעל דארפט איר שוין אג- הויבן און זארנן, אז דער מפעל זאל אתרר מיט דערפאלג. איר דארפט אונדז לויפנד מעלדן וועגן פארלויף פון מפעל. די געזאמלטע סכומים און די צייטווייליקע אשו- רים ירא רפט איר אזוי שנעל ווי סעגלער איבער־ שיקן צו אונדז. די ועדות, וועלכע געהערן צו די גלילים פראנק- פורט, שטוטנארט, באמבערג און רעגעגסבורג בא¬ מיר גייען אר״ן אין א צווייטער שול. דאס א ז די שול פון ר׳ מאיר בעל-הגס. די שול איז א טויזנט יאר אלט. וועגן איר האב איר נעהערט פון מיין באגלייטער, א באקאנטער ^עגיפטישער ייד אין קאירא, א מאדנע לענענדע, וואס איז פארשריבן געווארן אין פנקס. די שול איז"לאגגע יארן נעווען דער פחד פון די יידן אין רעם געטא. שדים און פייזע רוחות פלעגן קומעז צו חצות און אויב א ייד איז געבליבן בייגאכט אל״ן אין שול, האט מען אים אינדערפרי געפונען א טויטן, אבער א״נמאל איז געקומען א "ד פון ארץ ישראל, וועלכער,האט געזאגט, אז ער הייסט ר׳ מאיר, כאטש מען'היאט אים געווארנט, אז ער זאל ניט דאווענען בייגאכט, איז. ער דאר איבערגעבליבן אין דער פינצטער און א גאנצע נאכט האט זיר געהערט א ביטער געוויין און א ראגגלעניש פון דער שול. פארטאג, ווען די זוז איז אויפגענאנגען, האט מען נעזען ווי ר׳ מאיר איז מיט א זאק אויף די פלייצעם אתים פון שול און איז נעלם געווארן. און באלד האט זיר פאר- שפרייט א קלאנג, אז ראם איז ניט געווען ק" ן אנדערער ווי טאקע ר׳ מאיר בעל־הנס. זינט דעמאלט איז.קיינער מער אין שול ניט געשטארבן און "דן שלאפן דארט ביינאכט. אזוי דערציילט די פאלקס־ לעגענדע. י 14 שולן אין דער געט^לכבוד רעם "יד חזקה" פערצן שולן זייגעז פאראן אין דער געטא פון קאירא, קל" נע און גרויסע, אלטע און נ" ע, קליינע בית המדרשלער און גרויסע מאדערנע געביידעס וואס זיינען אי א סינאגאגע, אי א קליניק. די צאל "פערצן" איז לכבוד דעם גרעסטן יידן וואם האט נעלעבט, געלערנט, געראוונט און געהיילט קראג־ קע, און רא געשריבן זייגע אומשטערבלעכע ספרים, וועלכע זיינעז גאר היינט דער שטאלץ פון דער "די- שער רעליניעזער און פילאזאפישער ליטעראטור. דאס איז צום אגדענק פון נרעסטן זון' פון דער קאירא־נעטא — רב* משה בן מימון, דער רמב״ם, זצ״ל, וועלכער האט געשריבן זיין "יד חזקה" (י״ד — פערצן). קאירער "דן זיינען, נאטירלער ז"ער שטאלץ מיט־דעם וואס צווישן ז" האט געוווינט און געלעבט דער נרעסטער "דישער פילאזאף און דאקטער פון מיטלאלטער — די קרו י ן פון דער תורה, וואם זיין ליכט באש״נט נאר היינט די טונקעלע, האלב־חרובע געסלער און שטיבער ניט בלויז פון קאירא-נעטא, נאר איבער דער גאנצער וועלט, ווו יידן דערמאנען זיין גרויסן נאמען. ר׳ שמעון בן יוחאים בית־המדרש די גרעסטע שול, וואם איר ׳ האב באזוכט, א ז דאם בית־המדרש פון ר׳ שמעון בן יוחאי דאם איז א כמעט נ״ע געביידע, געבויט טיט עט- לעכע יאר צוריק פאר דער מלחמה. איר האב נע- טראפן דארט עטלעכע "דן אין תיטע פעזעס און אין וו" טע לאנגע מאנטלען, ווי ז" לערנען א בלאט גמרא מיט א מאדערנעם אריענטאלישן ניגון. די גמרא, וואס א ז געלעגן אפן, איז נעווען נדרים. אן אלטיטשקער "ד מיט א געל־זיידן קאפעלע און א לאנגן כאלאט — וואם איז אמאל געווען ווייס, אבער היינט איז זיין לאגגע בארד פיל, פיל ווייסער לויטן באשלוס פון דער ערשטער לאנדעס-קאג- פערענץ פון קרן הקימת לישראל אין דייטשלאנד, טרעטן מיר צו מיטן פארעפנטלעכן פון דעם חוזר, צו דער גרויסער קק״ל־אקציע, אנשליסנדיק זיר אזוי אתם אין רעם מפעל, וועלכער ווערט ארורב־ געפירט צווישן אלע יידן פון דער נאגצער וועלט. עס קען ניט זיין"׳ק"; בעסערער דענקמאל פאר די געפאלענע "דן אין צייט פון צוו״טן וועלט־קריג, ווי א לעבעדיקער בוים געפלאנצט אין ארץ ישראל אויפן נאסען פון אומגעקומענעם. ראם איז דער א״גציקער אופן. אז זייער אנרענק זאל נישט פאר- געסן ווערן, בפרט אין די טעג, ווען עס ווערט דע- צידירט דער גורל פון פאלק. אין רעם מפעל דארפן אנטייל נעמען אלע אן אויסנאם יידן אין ר״טשלאנד. עם קען.גיט זיין קיין אגדערער אופן פון אויסדרוק פון אונדזערע געפילן, עס קעז אויר ניט זיין ק״ן אנדער ארט, ווו מיר זאלן קעגען אויפהאלטן אויף תרות* רעם אגדעגק פון קדושה און גבורה פון די, פון וועלכע עס איז אפילו א מצבה ניט נעבלי-ן. 1. גלייר נאכן באקומען רעם חוזר, דארף צונוים־ גערופן ווערן א זיצוגג פון דער ועדה מקומית פון קק״ל און אגגענומען וועד ן פראקטישע רעזאלוציעם אגטשפרעכנדע צו די לאקאלע באדינגו^גען, וועלכע גאראגטירן דעם דערפאלג פון מפעל. מיר לייגן פאר, אין יעדן ארט זאלן ארגאניזירט ווערן פארלעד, וועלכע זאלן באזוכן יעד^ משפחה ביי איר״אין שטוב, אויפקלערן יעדן איינעם די בא- דייטונג פון מפעל. צום דורכפירן רעם מפעל דארפן ווערן צוגעצויגן די אנגעזעעגסטע מענטשן פון אייער וווינארט. אין א ה״סן גאכמיטאג, ווען דאס רייכע קאירא רוט נאכן עסן (צווישן 1 און 4 זיינען אלע גע- שעפטן אין שטאט געשלאסן), בין איר געגאנגען מיט א באקאגטן צו באזוכן די "תשע געטא. מיר זייגען געפארן, פארשטייט זיר, ווייל ג״ן איז געווען אוממענלער, און איר האב געוואלט,האבן גענוג כוח אתמצובלאנדזשען אין די גאסן און נעם- לעך פון דער געטא. אויף אראביש הייסט די געטא: ׳ "הארעט על יאהוד" (דער קווארטאל פון די יידן). די געטא ליגט, ווי אלע געטאס אין דער וועלט, אין דער ארעמסטער געגנט. די זון האט געברענט סיט א טרוקענעם, אוט־ ברחמנותדיקן פייער. רא, אין די ענגע, צעדרייטע, ניט ברוקירטע געסלער, ווו ק״ן טראפן ריינע לופט קומט ניט צו א גאנץ יאר, וווינען א יבער צען טויזנט עגיפטישע "דן, ספרדים. ק״ן אראבער טארן דא ניט וווינען. אבער בייטאג זעט איר דא אראבער מיט מעלאנען אויף|די י!עפ, ארעד רייטנדיק אויף אז אייזעלע" אין די געסלזזר, ביי די עקן פון דעם געטא, זעט איר יירישע געוועלבער און קל״טלער, וואס" פאר- קויפן זאלץ, עסיק און בוימל, און בעקער״ען וואס באקן עגיפטיש ברויט, אזעלכע ריקע, טונקעלע פלעצלער, ווי גראבע מצות. אומעטום איבער א יידיש נעוועלב, צי ער פאר- קויפט בוימוואלעגע קליידלער אדער ער פארריכט אלטע שיר, זעט איר העברעאישע געמען פון איי* גענטימער. גאנץ אפט זעט איר א הייזקעלע, ווייס־געשטריכן מיט א פרימיטיוו־געמאלטער וואנט ב״ם אר״נ־ גאנג: מוטער רחלס קבר, צ״כענונגען פון א שיף, אדער א באן. ז" זעען אוים ווי א קינד וואלט ז" געווען געצייכנט מיט בונטע פארבן, — נעל. רויט, בלוי און גרין. אוגטער אן אויפשריפט: ברוכים הבאים! אדער: מזל טוב! אדער: ירושלים עיר הקודש. דאם, דער־ קלערט מיר מיין באגל״טער, איז א באווייז, אז דער בעל הבית פון דעם הויז איז עולה געווען ק" ן ארץ ישראל, און ראם' האט ער אזוי באצירט זיין הייזקעלע, אז די גאנצע וועלט זאל וויסן, אז ער איז געווען אין זיין ה״ליק לאגד און אז ער האפט ווידער צו פארן אהין מיט דער באן אדער מיט דער שיף. דאס איז א מנהג וואם איר האב אויר געזען ביי אראבער. אויב אן אראבער איז עולה רגל ק" ן מעקא, מאלט ער אויף א מין אידעאגראף (אין בילדערישער שריפט).פון זיין רייזע ביים אר״ג- גאגג צו זיין הויז. ביי א סר מוזולמענער אין אינדיע האב איר אפילו געזען, אז ז" פא רב ן זיר די האר אח די בארד אוץ- רויט־געל, אויב ז" זיינען געווען אין מעקא, וו"ל זייער נביא מאהאמעד האט נע- .האט א תיטע בארד... * * * . דער ריח און געשטאנק איז אומדערטרעגלער. שמוץ און אפפאל ל יגן אין בערגלעח און איזיגאנצע בערג, אין גריבער, אין די צעקרימטע געסלער. צען טויזנט יידן וווינען רא. אין די גאסן וואלגערן זיר קינדער פאתוארלאזטע, ניט־געוואשענע און ניט־געקעמטע, מיט ראכיטישע דינע פיסלער און הענמלער אין שמאטעס פון וועלכע מען ז עט אתים די לייבער צעפרעסענע פון אומפלייט. ז" שפילן זיר ניט. ז" זעען אויס ווי אלטע יידן און "דינעס. נאר ווען ז" זעען א פרעמדן, א יידן פון אויסלאנד, שמייכלען ז״ערע אויגן מיט אן אלטן שמייכל און!n שטרעקן אויס זייערע דיגע הענט־ לער — גאר א נרבה. אזא וויסטע ארעמקייט און י שמוץ האב איר געזען נאר אין אינדיע. איר בין אריינגעגאגנען אין עטלעכע הייזער, ווו ס׳איז פיגצטער ווי אין קבר. דא קומט א שטראל פון דער זח צומאל ניט צו, דאס גאגצע יאר ניט. אין שטיבל ברענט אן אייל־לעמפל — דאס איז אויר די גאגצע קיר, און א פאר טעפלער שטייען אויף דער ערד. אויף א שמוציקן טאפטשאן ליגט דער מאן י~ קראנק. אדער פארשלאפן אדער הוג- געריק. אין דרויסן פאר דער טיר זיצט די פתי טיט א קינד אין שמאטעס און פארעט זיר עפעס ביי א ל״ריקז טאפ. •' פון דער הו י ר קומען געשר״ען און געוואלדן. ארעמע ווייבער, וואס ווויגען אויפן אויבערשטן שטאק, קרינן זיר. ז" בלייבן שטיל און קוקז אראפ ווען" ז" זעען אוגדז. קינרער און וו״בער ריננלען. אוגדז אדום. הענט שטרעקן זיר. נעבעטן, געווייגעז, ■פארחלשטע פנימער גאפן אויף אונדז. א פאר¬ שעמטער, ווי דאם וואלט געווען מ יי ן חרפה, ניב איר דער דארער פרוי א פאר פיאסטער זי זאל דאס צעטיילן די איבעריקע. * * 1k מיר ג״ען אריין אין שול: צען "דן זיצן ארוס טיש און זאגן תהילים. עטלעכע פון ז" זייגען בליגד און אלט און שעפטשען עפעס אויף אויסגווייגיק. א צוויי־דריי יידן, ניט געקוקט אויף זייערע צערי- מענע אלטע מלבושים מיט תיטע פעזעם, האבן דאר ש״נע פאטריאכאלע בערר און וואלטן געקאנט גע- מאלט וועד ן פון רעמבראגדט — עכט״ביבלישע טיפן. אזוי האבן געמוזט אויסזען אונדזערע אבות אבותינו. ביים פענצטער זיצט אן עלטערעד, דיקער "ד אין א ווייסן כאלאט מיט א זילבער־אויסגעניי־ טער קאפעלע: דאס איז דער רייכער "ד, וועלכער צאלט די עשרה בטלנים צו דר" אדער פינף פיאם־ טער א נאכמיטאג ז" זאלז זאגן מיט אים תהילים. מפעל ההנצחה 54