Undzer Worṭ · 1947-08-22 · 32/70 (22.8.1947) · p. Seite 3

l- .V \ / ■ן זייט 3 אונרזער וואר׳ט ׳ פרייטיק 22 אויגוסט 1947. וריר II געז אתיסנעגעבן וועח איז געדרוקטע שורות. אויר 8 בילד איז 8 מוסטער, וואס ציט זיר איבער 8 באשטימטן שטח; די אומגעהויערע צאל פון העלע* רע אדער טונקעלערע, גרויע פונקטן, פון וועאכע ער באשטייט קען גלייכפאלם אויסנעדריקט ווערן אין שורות ("צייט־שותת") און קען פאתוענדעט ווערן צום רעגוליח 8 דראטלאזע ■טראג־כוואליע: 8 העלער פונקט צ״ב ווערט 8 כוואליע־בארג, 8 שווארצער — 8 כוואליע־טאל. ווען מיר וויאן זייער שגעל איבערשיקן 8 ביאר ראן מוזן די כוואליע־־ בערג און כוואליע־טאלן זיך נאכאגאגדער יאגן אין שגעלסטן טעמפא. ווילן מיר איצט ווידער אומוואנדלען די דראט* לאזע כוואליעם אין 8 ביצר מוזן מיר איינשטעלן . די "איינלער" מיט זייער שטארקערער אדער שווא- כערער העלקייט לויטן ריכטיקן מוסטער. צו רעם צוועק דארפן מיר האבן 8 פעדער, וואס איז איט* שטאגד צו שרייבן אין איין 25־סטל פון 8 <םע- קונדע 400 שורות צו 15 צט. — אלזא אנדערט* האלבן קילאמעטער אין 8 סעקונדע! די דאזיקע פע- דער מוז קענען פארצייבענען די פיינסטע ש8טי- רוגגען, ציען שטריכן פו! 8 צענטל מילימעטער די גרעב אויף רעם גענוי באשטימטן ארט, קייגמאל גישט ארויסרוקן זיר פון 8 שורה' און דאס ג8גצע קונסט־שטיק איבערחזרן אלע 25*סטל פון 8 סע- קונדע! אויסערדעם פאדערט זיר 8 טיגט, וואס ווערט ווידער בלאסער און"ווייגיקער ווי 8 25־0טל פון 8 סעקוגדע, כדי איין בילד זאל גישט פארפלעקן ראם אנדערע. ראם אלץ קען די קאטאדן*שטראלן*רער. 8 רעד- היצטע קאטאדע שיסט ארויס עלעקטראנען דורד א קלייגער עפענונג אויף דער אנאדע, ווי 8 ווא* מער-שטראם פון 8 גומענעם שיצויר; מיר קעגען רעם דאזיקן שטראל ריכטן אויף 8 זייער קל״געם פוגקט אויף דער ברייטער גלאז־וואנט פון דער רעד, און מיד קענען רעגולירן די צא? פון די אתים* שיסגדע עלעקטראנען אין יעדן באליביקן ברוכטייל פון 8 סעקונדע אזוי, 8ז דער כוואליע*בארג, וואס באדיידט 8 העלן פוגקט, רופט ארוים 8 גרויסן שלל פון עלעקטראגען און דער כוואליע־־טאל, וואס ווייזט א טוגקעלן פונקט, פאויאורזאכט דאם צודרייען דעם "עלעקטראגען־קראן" אויף 8 געוויסער רגע — אפגעזען נאטירלעד פון צווישן־שאטירונגען. מיד פירן אלזא דעם שטראל לעגגאוים דער אוי« בערשטער שורה, מיד שפריגגען איבער טיט 8 צו* געדרייטן "קראן" צום אגהויב פון דער צווייטעך שורה און אזוי ווייטער. דאס'אלץ קומט פאר אויף אן אייגפאכן און רעגולירבארן אופן, ווען מען לאזט ארייגשטראמען די נויטווענדיקע וואלטאזש־שטאר* קייט אין 8 האלבן טוץ מעטאל־שטיקלער אין 8 לופטלאזער גלעזערעגער רעד. (המשר קומט) אייגריכטונג, וואס ארבעט סיט די עלעקטראנען: רעם קאטאדן - שטראלן - אסצילאגראף. ווען עס פליסט דורר אן עלעקטרישער שטראם, א גאז ארעד 8 פליסיקייט, רופט מען די מעטאל־פלאטע, וואס שיקט אדיין דעם שטראם, די אנאדע און די פלא- טע, וואם געפיגט זיר ביים ארויסגאנג פון שטראם — קאטאדע. אין א גלעזערנער רעד, וואס איז אג- געפילט מיט זייער ווייגיק לופט, שיקט ארויס״די קאטאדע א שטראל פון עלעקטראנען, דעם קאטאדן* שטראל. בויט מען איין ווייטערדיקע מעטאל־פלאטן( אזוי, אז עס באקומט זיר אן עלעקטריש פעלד קווער איבערן קאטאדן* שטראל, דאן קען מען דעם שטראל אפקערעווען אין א זייט; און באוועגט זיר דאס עלעקטרישע פעלד הין און הער, פאלגט דער קאטארן־שטראל די דאזיקע באוועגונגען גאר. די קאטאדן־רער איז די גשמה פון דעם טעלעוויזיע־ אפגעמער. . 8 טעלעוויזיע־בילד ווערט טראנסמיטירט אזויוו א שטריקעריי באשטייט פון א סכום אייגלער, וואס געפיגען זיר אויפן ריכטיקן פלאץ, פוגקט אזוי באשטייט 8 בילד פון טונקעלע און הע- לע פוגקטן. 8 שטריק־מוסטער ציט זיר איבער 8 געוויסן שטח און אגווייזוגגען אים צו באשאפן קע- .(פון ד דריי טראנפמיסימס פון ב.ב.צ.) וויזי־ע ווארט פאטאס — ליכט). מעטאלן, וואם ווייזן ארויס די דאזיקע אייגגשאפט, זייגען ס׳תב אזויגע ווי קאליום און צעזיום, זיי זייגען עמפינדלער אויף לופט און מוזן געהאלטן ווערן אין לופטלאזע גלע־ זערנע באהעלטעגישן. ווען די עלעקטראנען שטרא* מען ארויס נעמעז זיי מיט מיט זיר די נעגאטיווע עלעקטרישע לאדוגג און לאזן איבער דאם מעטאל מיט דער פאזיטיווער לאדוגג. אינם דאזיקן פרא- צעס האבן מיד צו טאן מיט אן ארט ביגד־גליד צווישן ליכט און שטראם־־עגדערונגען, עפעס ווי 8 גרוגטלייגגדע וויסגשאפטלעכע מעגלעכקייט.־ 8 שווארץ־ווייס בילד (וועמעגם פארשיידעגע טיילן עם שטראלן אויס ליכט' פון פארשיידנארטיקער שטארקייט) צו פארוואגדלען אין א דיי עלעקטרי* שע צייכגס, וואס דארף זיין דער יסוד פון דער טעלעוויזיע. דאס ליכט רעגולירט די אויסטיילונג פון די עלעקטראגען, וואס לאזן זיר פאדוועגד^צום רעגולירן עלעקטרישע סימנים. כדי אומצווואנדלען די עלעקטרישע צייכנס ווי* דער אין 8 בילד דארפן מיד האבן אן אגדערע (סאנעט) מאני לייב צום גויאישן פאעט א מרש פון שעקספיר, פון פאסטוכער און ריטער, - אז ווויל און ווויל איז דיר, דו גויאישער פאעט! די ערד איז דיינע ווז דיין פעמער חזיר טרעטז ( זי גיט אים פימער־גראז און גיט דיין מוזע פימעד. , . דו זיץ נאד ווי דער דראסל אויף דיין.צווייג און צוויטער,־־ און דיר וועט ענטפערן פון אלע רוימען, העט: פון פעלד די זאטע זעט, די רחבות פון די שטעט, . דיפולע שלוה פון פארווארצלטע געמיטער. און דא בין איך, א^<יט־געדארםמער, א פאעט ביי יידן, געוואקסן טיטן ווילד־גראז אויף ניט אוגחער ערד, פון זיידעם מידע וואגלער טיט פארשמויבטע בערד, וואס נערן זיך אויף שטויב פון ספרים און יארידן. און זינגען זיגג איך אדן* א פרעמדער וועלט די טרערן פון וואגלער אין א מדבר אונטער פרעמדע שמערן. ג עלעקטראנען און עלעקפזרישע פעלדער די דערפיגדונג פון טעלעוויזיע איז אייגע פון י די פילע פאלגן פון דער אגטדעקוגג פונם עלעקט־ ראן. דער עלעקטראן איז א שטיקעלע, געגאטיוו געלאדענע עלעקטריע, עס האט 8 באשטימטע עלעק* טרישע לאדונג, וו אס איז ביי 8לע עלעקטראנען נלייר און באזיצט א זייער קליינע מאסע — בלויז 8 צווייטויזנטסטל פון דער מאסע פוגם וואסער* שטאף־אטאם. זייענדיק עלעקטריש געלאדן, ווערט דער עלעקט* ראן באווירקט אינעווייגיק פוגם עלעקטרישן פעלד, פון פארשיידענע כוחות, אפהעגגיקע פון דער שטארקייט פוגם געגעבעגעם פעלד. אבער ראם פארשנעלערן זיר פון דער באוועגוגג פון 8 קערפער אוגטער דעם איינפלוס פון 8 קראפט איז אפהעג* גיק פון זיין מאסע, און ווייל די מאסע פוגם עלעק* טראן איז ז" ער קליין, ווערט ער אויסערגעווייגלער שנעל צוגעאיילט. מען קען אן שום טי באוועגן 8 באל צוו״ מאל אין 8 סעקוגדע הין און צוריק; אבער עם איז ג8נע אוממעגלער צו באוועגז 8 שווערן אייזערגעם מכשיר גאר לערר'צום דאזיקן טעטפא; עס דויערט צו לאנג ביז ער באקומט די גויטיקע שגעלקייט, דאז צו טארמאזירן די בא* וועגונג און צו לייטן זי אין דער קעגגזעצלעכער ריכטונג. דער זייער לייכטער עלעקטראן רעאגירט אבער, אין פאל ווען ער א ז פריי און נישט געבונדן צו זיין טאטעריע, אויד די ״באפעלן" פון 8 בייטג* דיקער זיר עלעקטרישער קראפט. יערער אטאם אגטהאלט עלעקטראנען (וואסער* שטאף בלויז איינעם), וועלכע מ׳קען אויף פאר* שיידענע אופגים דערפירן צום פארלאזן רעם אטאם. א יי גער פון די דאזיקע אופנים איז דאס דערהיצן א מעטאל. יערער ראדיא־לאמפ, וואם לאזט ארויס אדער געמט אויף דראטלאזע כוואליעם אין ראדיא ארעד טעלעוויזיע*אפאראט, אגטהאלט א דראט, וואם ווערט דורר עלעקטרישן שטראם געהאלטן אין גליעגדן צושטאנד. דער דאזיקער דראט שיקט אתים עלעקטראנעין, ווייל ער איז הייס און נישט דערפאר וואס ער איז עלעקטריש געלאדן. אויר פון א רויט־גליעגדיקן אייזערגעם פ״ער-האקן שיסן עלעקטראגען. חוץ רעם עקזיסטירט נאר א מיטל צו באפרייען עלעקטראגען: דורר ליכט. ווען עם פאלט דאס ליכט אויף באשטימטע מעטאלן גיבן זיי אפ עלעקטרא* . נען. וואס שטארקער עם איז ראס ליכט אלץ מער עלעקטראגען שיפן ארויס. דער דאזיקער פראצעם ווערט גערופן פאטא עלעקטרישער (פון גריכישן אויב נישט נאך העכער ד ע ר צ יי ל י נ ג) ne •ל און דער רבי ענטפערט ווייטער, אויף מאלאתסיש לשון: וואסיל! —וואס פארא וואסיל און וואם ווילסטו, וואסיל? —האלץ, זאגט דער פארשטעלפ^ער וואסיל, האב איר צו פארקויפן! זייער בי,ליק...בחצי*ח גם׳״הא-לץ! און גישט ווארטנדיק אויף א תשובה, געמט עד זיר אין שטוב אריין. דער ליטוואק גנבעט זיר אויר אריין און, ביים גרויען ליכט פון פרימארגן, זעט ער אן ארעמע שטוב, צעבראכן, ארעם כלי־בית... אין בעט לינט א קראגקע יידעגע, פאתו׳קלט מיט שמאטעס, און זי זאגט מיט א ביטער קול: — קויפן? מיט וואם זאל איר קויפן? ווו האב איר, ארעמע אלמנה, געלט? — איר וועל דיר בארגן! עגטפערט דער פאר* שטעלטער וואסיל, אינגאנצן זעקם גראשן! — פונוואגען ויעל איר דיר באצאלן? קרעכצט די ארעמע יידעגע. — נאריש מענטש— מוסרט זי דער רבי,— זע, דו ביזט אן ארעמע קראנקע יידעגע און איר געטרוי דיר דאם ביסל האלץ, איר בין בטוח, אז דו וועסט באצאלן; און דו האסט אזא שטארקן גרויסן נאט, און געטרויסט אים נישט... און האסט אויף אים אויף נארישע זעקס גראשן פארן ביסל האלץ ק" ן בטחון גישט! —און ווער וועט מיר איינהייצן? — קרעכצט די אלמנה—איר האב רען כוח אויפצושטיין? מיין זון איז אויף דער ארבעט געבליבן. —איר וועל דיר איינהייצן אויר־—זאגט דער רבי. און ארייגלייגנדיק דאס האלץ אין או י וו ן, האט דער רבי, קרעכצגדיק, געזאגט פון סליחות רעם ערשטן פזמון... און אז ער האט אונטערגעצונדן, און ראם האלץ האט פריילער געברענט, האט ער געזאגט, שוין 8*- ביסל לוסטיקער, פון די סליחות רעם צווייטן פזמון. רעם דריטן פזמון האט ער געזאגט, ווען עס האט זיר אויסגעברענט און ער האט די בלער פארמאכט... דער ליטוואק וואס האט דאס אלץ געזען, איז שוין געבליבן א נעמיראווער חסיד. און שפעטער, אויב א חסיד האט אמאל רעד- ציילט, אז דער נעמיראווער הייבט זיר אויר, סלי- חות־צייט, יעדן פרימארגן און פליט אתיר אין הי* מל אריין, פלעגט שוין דער ליטוואק גישט לאכן, נאר צוגעבן שטילערהייט: — אויב גישט נאר העכער 1. פון דער קעשענע, פון דער סיעמיענגע שטארט א¬ תים אן עק פון אגראבן שטריק... פון אפויערשן שטריק! דער רבי גייט ארויס; דער ליטוואק— נארי דורכגייענדיק, טרעט אפ דער רבי אין קיר, בויגט זיר איין, פון אונטעראבעט נעמט ער א* תים א האק, פארלייגט זי אוגטערן פאס און גייט ,אתים פון שטוב. דער ליטוואק ציטערט, נאר ער טרעט גישט אפ. א שטילער, יטים־נוראימדיקער פחד וויגט זיר .איבער די טוגקעלע גאסן. אפט רייסט זיר אתים 8 געשר" פון סליחות פון ערגעץ א מנין, אדער א קראנקער קרעכץ פון ערגעץ א פענצטער... דער רבי האלט זיר אלץ אין די זייטן פון די גאסן, אין די שאטנם פון •דיי הייזער... פון איין הויז צום אג* דערן שווימט ער אתים און דער ליטוואק נאר! א ים... און דער ליטוואק הערט, ווי זיין אייגן הארץ* קלאפן מישט זיר צוזאמען טיטן קול פון רבינס שווערע טריט; אבער גיין גייט ער,און קומט צוזא* מען מיטן רבין אוים דער שטאט אתים. היגטער דער שטאט שטייט א וועלדל. דער רבי, זאל לעבן, נעמט זיר אין אין וועלדל אריין. ער מאכט א דרייסיק־פערציק טריט און שטעלט זיר אפ ביי א ביימל און דער ליטוואק ווערט נבהל ומשתומם,זעעגדיק, ווי דער רבי געטט ארוים פון פאם די האץ} און שלאגט אין ביימל אריין. ער זעט, ווי דער רבי האקט און האקט,ער הערט ווי דאס ביימל קרעכצט און קגאקט. און דאם ביימל פאלט. און דער רבי שפאלט עס אויף ליפעס... די ליפעס— אויף דינע שייטלער;און ער מאכט זיר 8 ביגטל האלץ,נעטט עס אתם מיטן שטריק פון קע- שעגע, ער ווארפט דאס ביגטל ה אלץ איבער די פלייצעם, שטעקט צוריק אדיין די האק אין פאס, לאזט זיר אתים פון וואלד .און גייט צוריק אין שטאט אריין. אין א היגטערגעסל שטעלט ער זיר אפ ביי אן ארעם, האלב־איינגעבראכן הייזל און קלאפט אן אין פעגצטערל. * — ווער איז? פרעגט מען דערשראקן פון שטוב ארוים. דער ליטוואק דערקעגט,8ז עם איז 8 קול פון א יידענע, פון א קראגקער יידענע. — יא I עגמפערט דער רבי אויף פויעריש לשון. — קטא יא? פרעגט מען ווייטער פון שטוב. לערנט ער זיר אויסגווייגיק 8 נאנצע מסבתא! איר געדענק שוין גישט, חולין צו נדרים! פארטאג הערט ער, ווי מען קלאפט צו סליחות. דער רבי א ז שוין נישט געשלאפן א צייט, ער הערט אים שוין אפשר א גאנצע שעה קרעכצן. ווער עם האט געהערט רעם געמיראווער קרעכצן, ווייס, וויפל צער פאר כל ישראל, וויפל ׳סורים עס האט געשטעקט אין זיין יעדן קרעכץ... די גשמה פלעגט אויסגיין, הערגריק דאסקרעכצן! אליטוואק האט דאר אבער אן אייזערן הארץ, הערט ער צו און ליגט זיר ווייטער! דעררבי ליגטזיר אויר:דעררבי, זאל לעבן, אויפן בעט, דער ליטוואק אוגטערן בעט. דערנאר הערט דער ליטוואק, ווידיבעטן אין הויז הויבן אן סקריפען... ווי די בני־בית כאפן זיר אתים פון די בעטן, ווי מען מורמלט 8 יידיש ווארט, מען גיסט וואסער אויף די נעגל, עס קלאפן אויף און צו די טירן... דערגאר א ז דער עולם ארוים פון שטוב, עס ווערט ווייטער שטיל און פינצטער, דורבן לאדן שייגט קו*ם אריין א קליין ביסל ליכט פון דער לבנה... מודה האט ער געווען, דער ליטוואק, אז ווען ער אז נעבליבן אייגער אל" ן מיט דעם רבין, איז אים באפאלן אן אימה. די הויט איז שוין אים אויפגעלאפן פאר שרעק. די ווארצלען פון די פאות האבן אים עשטאכן אין די שלייפן ווי די נאדלען. 8 קלייגיקייט: טיטן רבין, און סליחות-צ״ט, פארטאג, אל" ן אין שטוב!... ׳8 ליטוואק איז דאר אבער אייגגעשפארט, צי* טערט ער ווי א פיש "'אין •וואסער און ליגט. — ענדלער, שטייט דער רבי, זאל ל עב ן, אויר... פריער טוט ער וואס א "ד רארף טאן... דערגאד גייט ער צו צו דער קליידער־אלמער און געמט א* רויס א פעקל... עס באווייזן זיד פויערשע קל"- דער : לייוונטענע פלודערן, גרויסע שטיוול, 8 סיערמיענגע, 8 גרוים פוטערן היטל מיט אברייטן לאנגן לעדערנעם פאס, אויסגעשלאגן טיט מעשעגע נעגעלעד. דער רבי פוט עס אן... ( א ח ס י ד י ש ע און דער נעמיראווער פלעגט סליחות־צייט יעדן פרימארגן נעלם ווערן, פארשוויגדן! טען פלעגט אים גישט זען אין ערנעץ: גישט אין שול, נישט אין ביידע בתי־מדרשים, נישט ביי א מנין, און איגדערהיים אוודאי גישט. די שטוב איז געשטאגען אפן. ווער עס האט געוואלט, איז אריין און אתיסגעגאנגען; געגנבעט ביים רבי ן האט מען גישט,אבער ק" ן לעבעדיק באשעפעגיש איז אין שטוב גישט געווען. ׳• ווו קען זיין דער רבי? ווו זאל ער זיין, מן־הסתם אין היטל! ווייגיק געשעפטן האט דער רבי פאר ימים־נוראים צו פארזארגן? יידעלער, קיין עיז״הרע, דארפן פרנסה, שלום, געזוגט,נוטע שידוכים, ווילן גוט און פרום זיין, און די זינד זיינען דאר גתים, און דער שטן מיטזיינע טויזנט אויגן קוקט פון איין עק וועלט ביז דער צווייטער און ער ז עט און פאר* קלאגט, און מסרט... און— ווער זאל העלפן, אז גישט דער רבי? אזוי האט דער עולם נעטראכט. , איינמאל איז אבער געקומען א ליטוואק, לאכט ער! איר קענט דאר די ליטוואקעס: פון מוםר*ספ* תם האלטן זיי ווייניק, דערפאר שטאפן זיי זיר אן מיט ש״ם ופוסקים. ווייזט דער ליטוואק 8 בפירושע גמרא — די אויגן שטעכט ער אויס. אפילו משה רביגו, 11״ ז ט ער, האט ביים לעבן גישט געקעגט ארויף אויפן ה י מל. גאר געהאלטן זיר צען טפחים אוגטערן הימל! נו, גיי שפאר זיר מיט א ליטוואק! — ווו דען קומט אחין דער רבי? — מיין דאגה! עגטפערט ער און ציט מיט די אקסל, און תור כדי דבור(וואס א ליטוואק קען!) איז ער זיר מישב. צו דערגיין די זאר. נאר רעם זעלבן פארגאכט, באלד נאר מעריב, גגבעט זיר דער ליטוואק צום רבין אין חדר אריין, ל" גט זיר אוגטערן רבינס בעט, און ל י גט. ער מוז אפווארטן די נאכט און זען, ווו דער רבי קומט אה י ן, וואס ער טוט סליחות־צייט> אן אנדערער וואלט אפשר אייגגעדרעמלט און פארשלאפן די צייט; א ליטוואק טוט זיך אן עצה; *