Undzer Worṭ · 1947-08-15 · 31/69 (15.8.1947) · p. Seite 3

זייט 3 אונדזער ווארט פרייטיק, 15 אויגוסט 1947 פאעם.פדן נעפילן . ך-" יי" (וועגן ה. לייוויקס בוך "אין טרעבלינקע בין אייך נישט געווען“) פ. ליבערמאן די מערטער שרייען אין דער ווים?«־, און מערן אין דער וויסט פארשלונגען — צו האט נישט מיין ווארט אויך אוטזיסט געחלוטט, אז עם האט געזונגען. (לייוויק) אץ.זיין ליד גיט דער דיכטער איבער אלע צרות און עינויים, מאם ער האט איבערגעלעבט אין זיין הארץ טיט אלע זיינע רמ״ח אברים, געווען אין גהיגום צו״זאמען מיט זיין פאלק,* באדארפט האב איך טיט אייך צוזאמען שטארבן, נאר איך האב קיץ בה נישט געהאט דארויף, און איצטער טו איך אלץ נאר צו פארפארבן די צאפלענישן פון טיץ ווארם און פון טיין גוף. מען טרעפט עם קוים ביי אנדערע דיכטער, מאס זאלן אזויפיל קלאגן איבער די צרות פון זיי״ער פא; ק. מען קען יאים נאר פארגלייכן מיט ירמיהו הנביא. לייוויק איז דער היינטיקער מקונן פון יידישן פא; ק. זיין בוך לידער איז אן איכה און גלייב־ צייטיק א קהלת פון דער היינטיקער צייט. •לייוויק געפינט אוים די שטארקסטע ווער־ טער, כדי^ווי אמבולטסטן מאכן רעם צער און צארן זיינעם. און ראך איז נאך אין זיין;יד דא פיל נישט דערזאגטע ווערטער, אזעלכע שטוטע ווערטער פון צער, מאם קענען זיך נישט בא־ קליידן אץ לבוש פון" א מענטשלעכער שפראך! מאם דער קרבן האט ביים לעצטן ווארג געזען, קען קיינער היינט פאר קיינעם נישט דערציילן אזעלכע יסוויים און עינויים פון שבעה מדורי גהינום. וואם מיר זיינען דורכגעגאנגען, וואלט אפילו דאנטע מיט זיין רייכער פאנטאזיע נישט אימשטאנד געווען צו שילדערן: עם ו וערן שטום די זינגער אויף דער ערד, אפשר מעלן זיי אין שטוטקייט ערשט ווערן דערהערט? דער קרבן, זעט מען, גייט לייוויקן נאך, ווי א שאטן דורך אלע זיינע לידער. ווען גישט, וואם ער באמערקט אויפן שער־בלאט «אץ טרעבלינקע בין איך נישט געוועך, קען מען האבן די מיינוגג אז לייוויק איז דורכנעגאנגען דייטרעבלינקע און מיידאנעןק-גהינומים, ווו ער האט איינגעזאפט אין זיך די ליידן פון מיליאנען. מיט רעכט קען מען זיין בוך לידער אגרופן מים דעם נאמען; ווי ער טיטולירט איינם פון זייגע לידער ז «ראם ליד פון קרבן". איבער דער פערזאן פון ארטור זיגלבוים געפינען מיר אין דער הבריק פון זאוועק "אמך דער מאך - א ווערטפולער ארטיקל פון ד״ר מ. לובלינער אין דערציונג־פראנן 1א מין סך־הכל פון דער דערציערישער ׳ארבעט אין בעלזן) די יארצייטן פון אוגרזערע מנהיגים, ווערט דערמ״אנט אין ארטיקלען פון א ספעציעלן ווערט פון מבינים. א םעריע בילרער מיט געשמאק סארטירטע און אויסגעפארטיקטע, ניבן דעם זשורנאל א יום־טובידיקן - א יוביליי־חן. דאם זיינען ביל־ דער פון דער באפרייאונג ביז צום אפטראגםפארטירן די עולים קיץ א״י. אין דער רובריק פאר ליטעראטור געפיצען מיר מל ך ראוויטשעס א קריטיק איבער שלום אשים דערשינענע דריי ביכער, ווו ראוויטש זאגט דאם, מאם מיר אלע ווייסן, ער קען אים אבער און ווייס ווי אזוי עם "אים" צו זאגן... א. ש. יורים אונדזער אלטער פריינט דריקט אוים זיין ווייטיק אין דער א״י רובריק. אין אר־ טיקל "צווישן צוויי מיל־רעדער", וועגן דער פארברעכערישער טעראריסטן־באמעגונג אין א״י, מאם איז מחריב דעס״שיינעם בנין און העלפט מי״ט דער ענגלישער אימפעריע אין זייער "ארבעט". לם איז קורץ געזאגט, א זשורנאל אין דעם פארנעם, מאס קען עווענטועל פארגליכן ווערן אין א געווי״סער מאם מיט עפ;ם פאר חורבן־ ריקם. הלואי ווייטער נישט ערגער. לעבן באקומט א פארעם פון בעל כרחך אתה חי נישטא דער לעבנם־לוסט אין מענטש נאר "פארבליבן איז ער, ווייל דער סדר מוז אנגיין אן שטער אמך דער ערד". ער פילט אן "עקל צום לעבן, אבער גלייבצייטיק פילט ער זיך געבונדן מיטן לעבן, פון וועלכן ער קען נישט אנטלויפן. ער מיז ומימער ציען די קייט פון טאטע מאמע און דורותריקע זיידעם. 4 לייוויק פילט זיךשטארק?זולדיק פאר זיין פאלק, פאר זייגע שטארבנדע ברידער אין איי ראפע. מאם בשעת זיי קומען אום מיט מיתות- משוגות, זיצט ,ער אין אמעריקע. אין הארצן נעטט די חרפה קלאגן טאפל, מען אויף מיין פענצטער גיט דער טאג א זונג, און מען מיין טיש בלענדט אויף טיט טעסער־גאפל, און מען מיין האלח פארזוכט רעם טעם פון א שלונג. ער קען מיט גארנישט בארעכטיקן זיין שולד פון לעבן 0 t נישט צער און צארן חעלפן צו דעיטרינקען אין זייער שטורעטדיקער טיף מיין שולד פון זיי. ווי מען ניט נאר אן עפן או ף זיין בוך לי־ דער; הערט זיך ב״אלד זיין פארענטפערן זיך, ווי פון א שיועד באשולדיקטן. און פיל לידער וויו" מעט ער זיין שולד און עם זעט אוים, ווי ער מיל זיך דמיך זיינע לידער באהעפטן מיט די שטארבנדע ברידער: אין טרעבלינקע בין איך גישט געווען, אויך נישט אץ מיידאנעק — אבער איך שטיי אויף זייער שמעל. איז אבער, אז יעדער ארטיקל איז דורכגעדרונגען מיט "אן ערנסמקייט און פאראנטווארטלעכקייט. לאמיר נעמען דעם נומער 21 "און בלעטערן; ד״ר מארק דווארזשעצקי עפנט דעם נומער מיט אפגעהאקטע קורצע געדאנקען פון מאנו־ מעגטאלן ווערט. ווערטער, מאם זיינען מחויב זיך איינצוקריצן אין זכרו ן פץ יעדן יידן גלייך ווי די צען געבאט פון די לוחות. > דאן קומט לייוויק, מיט אייניקע לירער אלם מתנה פאר "אונדזער שטימע", מאם באצירן און דערגענצן זיין תוכן. א •ינער פון ד״י רעדאקטארן דוד ראזענטא; מאבט א סך־הכל פון צוויי י״אר "אונדז״ער שטימע", ווו ער אנאליזירט דעם ווערט פון דער "בריק צו דער גרויםער יידישער וועלט“, מאם איז פארווארפן געווארן מיט דעך בעלזענער צייטשריפט - און טיט "רעכט ציטירט ער א פראנצויזיש שפריכווארט מאם זאגט; "מען גאט לעשט אמם. איז עם זיכער" כדי" ניי צו שרייבך -מייל די אויפגאבע האבן זיי כשלימות דעו" פילט. ווייטער קומען א סעריע ארטיקלען פון אל־ געמיינעם יידישן היסטארישן ווערט פון יעקב לעשטשינסקי, פאאול טר״עפמאן, ,.אמך די חורבות“ פון מאיר בער גוטמאן אן אביעקטיווץ אפשאצונג אין א שטימונג פון אזעלכע מייטיקלעכע גרויליקע שעה׳ ן אז דער יאוש אזוי גרויס, אז לייוויק איז ממש "מקנא,דעם קדוש מערער ווי דעם גבור". ער זעט קיץ שום תכלית נישט אין דעם קאמך פון גולם; אן א זין, אויסזיכמלאז אויף א נצחון אין דעם מעלט־ים פון רשעות." אזא אפיקורסישע קהלת־רעזיגגאציע ווי בר־ כוכבא טענהיט: פרייהייט איז נישט ווערט קיץ שפיי: און מולנו העצט: מקדש־־השם איז; נישט כדאי, די הענט פון תליון מיט הכנעה דארף טען גלעטן. שרייט יעצט דער, מאם האט אמאל גע־ חלומט מעגן גאולה דורך״דעם כוח פון" גולם, מאם מעט "צענויפקלאמערן אין פויסטן אייזערנע און שלאגן מיט רציחה איבער קעפ" און היינט זעט ער" רעם גולם א פאהאושטן, א רעזיגנירטן! און צו ריק מערס דער גולם פארזונקען אין שלאף צו ריק א שליידער גיט זיין גוף מיט א קראך. 3 ׳ לייומקם נאכמלחמה דיקע וועלט זעט ווייט ניט אמם צו זיין העל און זוניק. דער מענטש פון מארגן, דער נאבמלחמהדיקער, שטייט^ןמי־ טער אינם בלוטיקן שאט ן פון נעכטן.^ , ווי זאלסטו אויסזען מאן פון מארגן? וויי זאל איך מאלן דיין געשטאלט? די פארב, וואם טראגט דיין ליכט פארבארגן, ווי בלוט אויף מייגע ברעמען פאלט. א י-ישרדיקע וועלט זעט זיך אים אמם צו זיין אן אמסגעטראכטע, א קינדישעז . אויף וווגדן פון חרובער וועלט, א קינדישע וועלט טראבט איך אויס — ׳ מ־ט קינדישע ווייסע געצעלטן. די יוגנט אן אנטוישטע. א אפנענארטע האט פארלמרן דעם גלויבן און האפ״ענונג און ד״^ם די א-עציקע צייטשריפט אויףדער ענגלישער זאנע, מאם נעמט ארום אלע פארטייען און ש״אטירוננען. עם א ז דער ארגאן פון אמתן קבוץ- גליות, ווו עם ברענגען צ״ם אויסדרוק און עם שפיגלען זיך אפי אלע ליכטן און -שאמנם פון יידישן ש״ה־ל״עבן אין גלות דייטשלאנד אין סאמע צעגטער פון קאצעט־לעבן. דער לאגער שטייט זיי רארט פאר די אויגן, ווי דער ווייסער קיטל, וואס דער חתן מוט אן אין טאג פון זיין חתינה כדי צו געדענקען, אז דאס לעב״ן ענדיקט זיך אמאל. און אפשר האט דאם טאקע געווירקט, אז די מענטשן זאלן זיך קל״אמערן ארום איין פייערל, מאם האט ווירקלעך ארויסגעוויזן, אז מיט געאיינ״יקטע" כוחות קען מען קומען צו "ע פ ע ם". און די צייטשריפט זייערע "אונדזער שטימע", ארויסגעגעבן אין זשורנאל־פארם איז דערוואקסן צו א מדרגה, וואם א ז מקנא צו זיין. אין די 21 נומערן מאם זיינען ארוים אויף דער ליכמיקער שיין, געפינ״ען מיר ארטיקלען און ארבעטן פון אלע געביטן פון טאג־טעגלעכן לעבן נישט אויסגעשלאסן די פאפולערע מיסנשאפט און ערנסמע טע״אטער און "לימעראטור^קריטיק. איך מיי ם נישט, ווי די מענטשן האבן בא יומזן ארויסצוגעבן פון זיך אזא מאקסימום? א פאקט דורבן גאנצן בוך "אין טרעבלינקע בין איך יישט נעוועך גייען דורך דרי׳ הויפט־מאטיוון r אנטמשוגג, יאוש און זיין שולד פאר די קדושים. באמש דא און דארט הערן זיך מענער פון הא- פענונג. אבער זיי זיינען נישט זיכערע. זיי זע- ען אמם "ווי לייוויק אליין גלויבט נישט שטארק אין זיינע ווערטער. עם איז מער ביי אים א תפילה, א פארלאנג אין דער לעצטער שעה פון אומקום צו פארבינדן זיך מיט דער האפענונג פון נצח. גאנץ פשוט, די האפענונג א ז ב י אים אן אבסטראקטע, א ומזיע פון וועלן פארוועבן זיך אינם וועלט־קאםמאם פון אין סוף. אבער פאקטיש האט לייוו׳ ק "געזען, ווי דאס יי״דישע פאלק שטא״רבט. ער זעט ווי אלע יידן אין דער וועלט, פון זיין געבורטם־שטעטל יעהומען ביז ניו־יארק שטייען אין דער דיי אין טרעבלינקע אלס״פארצייכנטע קאנרידאטן צום אומקום. עם מוז אבער גענומען מערן אין אכט, אז דאס אוש־״בוך איז געשריבן געווארן אין די גרוי־ לעכסטע צייטן פארן יידישן פאלק - אין די יארן 1945־1942 אין א צייט מען אונדזער פאלק מערט אויסגעקוילעט און די וועלט קוקט דך נישט אום, צו דעם וויי פון אונדזערע קולות די גאנצע וועלט בלייבטישטום. אזא צייט קען ביים גרעסטן אפטימיסט ארויסרופן שרעק און פארצומיפלונג. ל״יוויק וו ל מיט זיין ליד, אין וועלכן ער פארוועבט דעם צער פון דער יידישער אומה - אויפרייסן די טירן פון דער פארמאכטער ווע;מ אד דערציילן זיי די יסורים פון זיין קרבנותידיק םאלק^י׳זיץ^ז׳ נשמה רייסט זיך מעברי לים אהערצו צו זיינע• שמארבנדע ברירער און צוזאמען מיט זיי אומ־ קומען. זיין רוף אבער דערהערט קיינער נישט. זיין געשריי צו ד״ער מעלט כליי:ט א קול קורא כמדבר. די מעלט א־ז שמום צום יידישן צער און וויי. און אט קומט דער סך־הכל פון זיין אנטוישונג "אויב איינער האט א צודיטן מען געליבט-איז דאם געווען אלץ נעכטן, נעכטן" און היינט א ז די וועלם גרויזאם אוז ווילד. לייוויק מיל שמן אין זיין פארביטערמקייט אינגאנצן אויפהערן צו שרייבן: "דאם ליד פון קרבן איך ווייס נישט וועד עם דארך“ שטיקן אים די ווערטער און דייסן זיך פון אים נאך־ שטארקער אתים און ווערטער "אויסגעלאבטע, אפגענארטע, נישט דערהערטע, וואם.קדושים האבן ארמסגעיאגט אין דער לעצטער אנגסט־ מיגוט" שרייען "מיט געוואלט ארוים פון זיינע שירים. לייוויקם מיף־פילנד הארץ קען נישט רוען אין אזא עת צרה לישראל. דער שטורעמיהאט געריסן ^ון מייךשפוב רעם דאך און קולות האבן געשריען:'די רואך, די מאך! און בקולי קולות רייסן דך פון אים די פיץ און ליידן ארוים. פץ "גולם" ביז "אין טרעבלינקע בין איך נישט געוועך איז א מיחק פון צומי ווייטע תקופות, מאם זיינען אין קעגנזאץ אייגע צו דער י אנדערער. די ווירקלעכקייט פון טרעבלינקע האט צעשטערט די אילוזיעם פון גולם, אז עם איז געקומען א צייט ווען א מענטש, א צווייטנם צער דערפילט געברודערט און געשוועסטערט. און היינט? די גלייכגילטיקייט פץ דער וועלט .צום יידישן חורבן. דאם שמוסע צושווייגן צו די ברענענדע אוימגם "און מען די שרידי הטבח האבן / אנגעקלאפט פון טיר צו פיר: , y. נוטע טענטשן פון שטיבער, ניט א ווינקל און רו אויך טיר. האט די מעלט זיך פארריגלט פעסטער און מיט צוגעגרייטע שטיינער, אלע שוועלן און טירן באוואבט. און פון אלע זייטן שרייט מען, אז די יידן שמערן די רו און גליק פון דע ר -וועלט. און אץ די טעג. ווען עם רוען שוץ די וואפן, שטייען מיר נאך אלץ דערשיטערטע און גאפן און זעען נאך אלץ אויף אונדזערע שוועלן און ווענט אייערע נאצישע. קץ־הענט. דער יידנהאם ליגט כמעט ביי יעדן פאר־ ב$רגן אין הארץ "אפילו מען דער היטלער איז שמן נישטא. איז דער נבוכדנצישער חיה־מענמש באך סיי־וו״י דא". שטיי.איך און איך ווארט, גרויסע וועלט, אויף דיין קאמאנדע: יידךקאפ אץ גאדקאמער אריץ. "אין טרעבלינקע בין איך נישט געוועך איז דער ערשטער ציטער, דער ערשטער אויסדרוק פון גרויל און שוידער, מיט וועלכן דער דיכטער האט רעאגירט אויף דער הייסער מינוט, בעת עם זיינען צו אים נאר וואם געהאט אנגעקומען די דערשיטערנדע ידיעות" פון די טויטן־לאגערן אין אייראפע. אין דער צייט מען'פון די ד$זיקע בלוט־פארגליווערנרע בשורות איז ביי יעדן אנדערן יידן ווו ער זאל נישט זיין, ממש אפגענומען געווארן דאם״לשץ, האט ער, דער דיכמער, גע- פונע״ן ביי־ רך אזוי פיל נייסטיקע שטארקייט און אויםדרוקם־קראפט ארויסצוברענגען דעם גרוילעכן צער פון אן אומת, וואם ווערט אויפן חיהשסמן אופן אומנעבראכט אויף די אמנן פון דער נאג־ צער ציוויליזירטער וועלט.' נאך די דיכטער, מאם האבן געלעבט אין די לאגערן גופא און געשילרערט זייער אייגענעם אומקום, איז לייוויק דער ערשטער און בולטם־ טער אויסדריקער פון דער דאזיקער טיפסטער יידישער טראגעדיע. רער טאג פון אפצאל איז נאך ניט געקדמען ם ו ן ה. ל י י ו ו י ק דער טאג פון אפצאל איז נאך ניט געקומען. וויי. נאך אלץ ניט? ניין, נאך אלץ ניט. די קברים האבן מיר אומזיםט צענומען, אומזיסט צגע״פנטעיי. אומזיסט גערופן, אז הרוגים־ב-ינער זאלן ווידער מערן גופ ן. דער מאג פון אפצא״ל איז נאך ניט געקומען. דער טאג פון אפצאל איז נאך ניט געקומען. וויי, נאך אלץ ניט? ניין. נאך אלץ ניט. מיט קופעם שמייגער, צי מיט קראנצן בלומען, פארדעקט צוריק דעם הרוג-קיץ שום חילוק. דעם מערדער קאסט נאך אלץ רציחה ביליק. דער טאג פון אפצאל איז נאך ניט. געקומען. דער טאג פון אפצאל איז גאך ניט געקומען. וויי, נאך אלץ ניט? נאך אלץ ניט. דאס מארט, אויב סיליגט נאך צוגעפרארן צו דיין גומען און קען דיין אייגענעם געשטאמל ניט בארירן, ניט ריים עם - זאל עם ליגן.זאל עם פרירן. דער מאג פץאפצאל א ז ג אך ניט געקומען. דער מאג פון אפצאל איז נאך ניט געקומען. וויי, נאך אלץ ניט? - ניין, נאך אלץ ניט. אפילו ער דער נביא. מעג נאך שמוטען, ניט רייסן זיך צום קמאל צוס״געגארטן, ער מעג נאך עלנט זיין ער מעג נאך ווארטן. דער טאג פון אפצאל איז נאך ניט געקומען. ביבליאגראפיע[ע גאטיצן ח. ג־ד