Undzer Worṭ · 1947-08-15 · 31/69 (15.8.1947) · p. Seite 4

פרייטיק 15 אויגופט J347 ווא־1 אונרז;!י זייט 4 אליסטאק' אין וועמענם לעב! אין די נעטאם האט סיי־ווי קיין ווערט נישט געהאט. א דעמאנסטראציע פון יידיש! גייסט און "דישן שטאלץ, וואם טויכן־אויף ביים שווע? פון נהיגום אוגטערן שאטן פון טויט. וואם פאר א קידוש השם וואלט דאס געוועז, ווען יידן״וואלטן זיר געלאזט פירן, אן מינדעסטן ווי־ דערשטאנד, צום ש^לאכט־הויז? עפעס) אזעלכעס "האבן די יידן אין ביאליסטא־ קער געטא, צוגלייר מיט זייערע אומיליקס־חברים פון ווארשעווער געטא געמוזט טראבטן, ווען זיי האבן זיר געשטעלט קעגן די נאצים און מיט מע־ סעדם אין די הענט ז יי צוריקנעשלאגן. פארוואס זיר?אזן אויסקוילען? זאלן כאטש איי- ניקע רוצחים באצאלן טיט זייערע לעבנס פאר די, רציחות! זאל אויר ז יי ע ר בלוט פארגאסן ווערן! _ די לעבן - געבליבענע ברידער אונרזערע וועלן מיט שטאלץ קעגען דערציילן און אויפקלערן זייערע קיג־ רעד, אז דאס געטא איז נישט" נעווען קיין איינפאכע פאסטקע, אין ווע?בעד די יידן זיינען אריינגעטריבן געווארן, ניין! זי איז נאד פארוואנדלט געווארן אין א שלאכט־פעלד, ווו דער ייד אומבאוואפגט און אן דער מינדעסטער האפנונג צו קרינן הילף פון דרויסן, האט זיר נעשטעלט קענן נאצי און איים געזאנט "דו וו עם ט אונדז ניט הרגענען אומבאשטראפט!' 'אויר ד "י ן לעב! שט״ט אין קאן!" -^*ון הונדערטער רוצחים ז״נען טאקע נעפאלן טויט. בלוט פאר בלוט! נקמה אן אזעלכע נרו י ז אטע באנדיטן, פארקער- פערט אין זיר די גרעסטע נערעכטיקייט. זיי האבן דערמיט באוויזן די גרעסטע גבורה פאר דער יידישער געשיכטע. ז יי האבן געטאן דאס זעלבע, וואס זייערע בדי- דער אין ווארשע האבן נעטאן. ווארשע, די שטאט פון פרץ, דינעזאן, נאמבערג, אנסקי; די שטאט פון שענסטע און ליכטיקסטע גייסטער; די שטאט פון יידישער טראדיציע און לויטערסטן קוואל פון פראנרעם וועט זיר ניט קאנען באקלאגן, אז זי איז געבליבן די אייגציקע אויפן פראנט פון נקטה.;. י ׳: אויר איר ייננערעת ביאליסטאקער ברודער האט טיט יידישן 'שטאלץ און טיט מתנגד׳ישער פאר- ביסנקייט ארייננעשטעקט א מעסער אין רוקן דעם שונא, וועלכער האטנעשענרעט זייגע שוועסטעראון טעכטער, וועלכער הו$ט פאראומרייגיקט זיינע טיי־ ערסטע און הייליקסטע. נישט ווייגיק ה״ליק דארף זיין פאר אונדז דער אומקום פון אונדזערע יידישע פירער, ווי טשער־ ניאקאוו פון ווארשע און אגדערע, וועלכע זיינען באגאננעז זעלבסטמארד, כדי גישט אויסצופיח די באפעלן פון נעסטאפא און די וואס זיינען באגאגגען זעלבסטמארד אוים פראטעסט צו דער שווייגנדי־ קער וועלט, ווי ארטור זיגעלבוים און די א?ע אוג- טערערדישע קעמפערס, — אבער נאר הייליקער פאר אונדז זיינען די טויזגטער העלדן אונדזערע, וועלכע קעמפנדיק אין געטא א שטשון־טויט, זיינען נישט געשטארבן אליין, נאר אוי1 דעם שונא טיט זיר מיטגעשלעפט. עם הערט נישט אויף צו עגבערן אייעד טוח די פראגע, ווו האט זיר גענומען אזויפיל כוח און אזוי־ פי? מוט און העלדישק״ט צו אט די פארהונגערטע יידישע מענער או! פרויען? / נישט אנדערש, ז יי האבן געקעמפט טיטן כוח פון אונדזער פא?ק, פון אונדזער נעשיכטע, פון אונרזער אייביקייט. נישט פאר זיר האבן ז יי געקעמפט. ז יי האבן נע- וווסט, אז ז יי זיינען פאר׳משפט, אז דער מעכטיקער שונא וועט ז יי סוף־בל־סוף בייקומען און אומברעג־ גען איי נעם נאכן צווייטן. זיי האבן געקעמפט פאר אונדז, פארן "דישן נאטען, פארן "דישן כבוד! אין די ם?אמען פון געטא האבן ז" נעזען וויזיעס פון יידישע1־ ווידערגעבורט. זיי האבן געזען יענע "דן, וואס האבן זיר געראטעוועט צום?עבן אין פארשיידענע?ענדער, זיי האב! פאר זיר געזען די יירישע קיבוצים פון ארבע פינות העו?ם," וואס געמען אויף טיט אויסגעשטרעקטע ארעמס די נע- ראטעוועטע פון היט?ער־גהינום. (המ׳ער זייט 8) מען ברענגט צו קבריעראל די ביאליסטאקער העלרן?§§!ו II טשינגיס־כאנען, וואנדא?ן, טיטוסעס, נעראנען און וועמען נאד ט׳קען נאר אויסזוכן אין דער געשיכטע, האבן ז" פארנעזעצט זייער?עבן אין נעטא,נע- פירט געשעפטן, ארויסנענעבן א צייטונג, געבראכט קינדער אויף דער ווע?ט, געפראוועט חתונות און אפי?ו טעאטער געשפי?ט. אויר דא האבן ז" ארויס* געוויזן זייערע דורות־א?טע ענערגיע, אויף א טי- נוט ניט פאר?ירנדיק די האפנונג. ווער ווייס? אפ¬ שר האבן ז" ביי זיר געטראכט, אז דווקא דאס, וואס רייטש?אנד האט זיר פארמאסט! א ש?עפ צו טאן די מעגטש?עכע ווע?ט ווייט־ווייט היגטערן טיט?- א?טער, וועט גורם זיין צו עפעם פארקערטעם: — גאר אזא ביטערער און פינצטערער דערפארונג וועט די וועלט גרייט וו עד ן צו מאכן א קפיצת הדרר אין א נ"ייעד תקופה אריין און אזא שפרונג וועט קענען מיטאמא? אריינברענגען אזא ענדערונג, אזא פרישן אטעם אין דער ווע?ט, וואס וועט איגגאגצן פאר- טרייבן דעם מינדעסטן ש?עכטן ריח, וואס דייטש־־?אנדם מיאוסע ברוטא?יטעט וו עט?אזן נאר זיר. אט אזוי האבן ז" געוויס געטראכט, וויי? אגדערש ווא?טן ז" נישט נעווען שטארק צו בויען א?עבן אין געטא. דאס הארץ אין א צעבראכענעם מענטש, אין דעם בינט? הויט און בייגער, האט אין די?עצטע קאנווולסיעס' זיר געריסן צום?עבן, איינגעזאפט אין זיר דעם אנזאג פון פרי?יננ, געווא?ט אין ז" אר״גנעטען דעם ב?ויען היט?, די טויזנטער שטערן, די?יכטיקע?בנה, רעם אנזאג פון א נ״עם לעבן^ וואס דארף אט, אט אויפניין אומעטום, אין יעדן?אנד, אין יערער שטאט. אט די איבערגע?אדנק״ט פון האפנונג האט זי- כער גורם געווען דערצו, אז נישט קוקגדיק אויף רעם, וואם דער באנלייט־מאטיוו פון זייערע נעכט פ?עגן זיין די אפטע אפק?אננען פון שיסעד", די כסדרדיקע אב?אוועס, האבן ז", אט די הונגעריקע נשמות, די פארפייניקטע און צעביסענע?"בער, צייטנוו״ז גישט געפי?ט רעם הוננעד, די הארטקייט פון די ברעטער, אויף ווע?כע ז" זיינען געאעגן, ניט געשפירט דעם ריח פון די מתים, טיט וועלכע ז" זיינען נעש?אפן, נאר עפעס נישט ק? א דע געדאנקען, זיסע פאנטאזיעס האבן זיר נעפ?אנטערט אין ז"- ערע קעפ. 'אין די קראנקע: מוחות פון יעדן מענטש, אץ‘ ווע?כן עם איז נאר געב?יבן א פונק פון?עבן, נ״ט- די חורבות פון ביאליסטאקער געמא , . ' 4^ ,; ■fli א\יף א נ"?עבן, א?עבן׳ פון נוטע דערמאנונגען או! האלוצינאצי-עס און פריליננריקער בענקשאפט. א?עבן פו? טיט שטרעבונגען און האפענונגען. ס׳האט זיר זיי אזוי נעוואצט פארוועבן אין ז"- ערע ח?ומות, אבער ס׳האט נישט געהא?פן: אין א געוויסן פינצטערן פרימארגן האט זיר פ?וצ?ינג אי- בערנעריסן דער גא?דענער פאריס פון זייערע זיסע טרוימען, זייערע אי?וזיעס האבן זיר צערונען — ס׳האט זיר אנגעהויבן די?יקווידאציע פון געטא. פון אייראפע און פון אגדערע ערטער זלערטראנט זיר צו אונדז די פארשטיקטע שטיטע פון ביאלים־ טאקער געטא, וואס דערציי?ט אין די בלוט־איינגע־ וו"קטע ווערטער: "מ׳?יקווידירט אונדז, אבער מיר ווע?ן זיר נישט?אזן, מיד וויעלן קעמפן קעגן די בעסטיעס! "נעמט פאר אוגרז נקמה! טאנט! רופט! דער* ציי?ט דער ווע?ט וועגן די פארפייגיקטע קערפערם פון אייערע ברידער!"?ויט א?ע סטנים, ק?ארע און אומקלארע איז דאס געווען א פאר?וירענער קאמף, וויי? ווי קען א היי- פע?ע יידן, ארומגעריגג?ט טיט אייזערענע פארקא- נעם און עלעקטריזירעע דראטן, זיר שטע?ן קעגן טויזנטער ביז די ציין באוואפנטע רוצחים, הארצ־?אזע כו?יגאגעס און אוממענטש?עכע סאדיסטן? ס׳איז געווען א פאר?וירענער קאמף, וויי? נישט ק״ן גלייכער, אבער דער קאטף איז, ווייזט אויס, יא ווערט געווען, אדער אפשר נאנץ נויטיק געווען. גויטיק געוועז, ווי קיין זאר אויף דער ווע?ט, אפי-?ו, ווי דאם?עב ן גופא קען זיין! ס׳איז נעווען א דעטאגסטדאציע פון מענטשן, רעווא?וציאנערן שטייגער פארטריבן דעם אויטא- קראטישן ועד־הקה? און נעשאפן א מוסטערהאם־ טע דעטאקראטישע קה?ה, וואס ווא?ט פארבליבן אין דער געשיכטע אויף דורות. איז דאר די העברעאישע באוועגונג אין ביא-?יסטאק געווען ב?ויז א ט"? פון דער תרבות־בא־ וועגונג אין גאנץ פוי?ן, אבער אז ביא?יסטאק האט געגרינדעט א העברעא־ישע גימנאזיע, האבן גראד ■באלעבאטישע יידן, נישט ק״ן ראדיקא?ע העברע־־ איםטן,נאר טענטשן טיט אינטעלינענץ. און אויסער- געוויינלעכער ענערגיע, איר אוועקגעשטע?ט אויף אזא פעסטער מדרגה, אז זי האט ארויסגערופן די גרעסטע באווונדערוגג ביי היימישע און ביי געסט פון ^אענט און וו" ט טיט איר פרעכטיקן בנין, ג?ענצגדיקן מעטר און, דער עיקר, טיט אירע 800 ת?טידים. ד,ר t־v אויף זי״־אב; גאם פון די ביא/יסטאקער קדושים אויר די יידיש^באווענוגג אין ביא?יסטאק איז דאר נעווען ב?ויז א ט"? פון דער באווענונג אין פוי?ן און אין דער גאנצער ווע?ט. אבער, נישט רעכנענדיק ווי?נע, ווע?כע האט נע- האט גאנץ אנדערע סיבות פאר איר הויכער אנט- וויק?וננ פון ״ריש — האט ק״ן שום אנרערע שטאט, חוץ ביא?יםטאק, נישט באוויזן צו דער- הא?טן, ביי די שווערסטע צייטן, £ פארצווייגטע. יידישע שו?־געץ און נאר טיט א גיסנאזיע דערצו. אין דעם הארץ פון דער יידישער ארעמקייט, אין צענטער פון דער גרויסער נויט, אין רבי׳ם נעם?, איז אויסגעוואקסן א קינדערהיים, פוגוואנען ס׳פ?עגן ארויסזינגען איבער 500 יידישע ארבעטער־קינדער, ווע?כע מ׳האט געבי?דעט און דערצויגן צום?עבן פון ארבעט און קאמף, — צום?עבן, ווע?כער פ?עגט אזוי שיין באזונגען ווערן דח־ד די קיגדער א?יין: "צום?עבן, ווו א?ע מעגטשן זייגען ברידער". האט זיר ביא?יסטאק געירויסט טיט איר ש?ום ע?יכם־ביב?יאטעק, ווע?כע האט פארמאגט די נדע- סטע זאט?ונג פון יידישע ביכער אין פוי?ן. און בעת מ׳רעדט וועגן די. דערגרייכוננען פון ביא?יםטאק אויפן אינרוםטריע?ן געביט,.?אזט זיר רען אפ?ייקענען דער פאקט, אז די יידישע אי- בערגעשפאגטע ענערגיע האט די פאבריק־נעץ פארשפרייט אין אן אומנעהויערער מאס און פיא- געריש אויסגעטראטן א וועג פאר איר טעקסטי?־ אויסארבעטוגג אין פארווארפנסטע ווינקע?ער אויף דער ווע?ט, אנהויבנדיק פון טיפן רוס?אנד און עג־ דיקגדיק טיט כינע, מאנדזשוריע א. א. וו. האט דאר די ביא?יסטאקער אינדוסטריע אין די שווערסטע קריזיס־יארן און קעגז רי שווארצע נבי¬ אות פון דאטא?סטיקן פיגאנץ־טיניסטער גראבסקי, ווע?כער האט פארויסגעזאנט רעם ניכן אונטערגאנג פון דער ביא?יםטאקער אי^דוסטריע — אינטענסיוו געארבעט, נעקעמפט עקשגותדיק טיט דער שווערער צייט און דרייסט געשפרייזט אטפן וועג פון איר אנטוויק?ונג, אייגשאפנדיק א?ץ מערער מאשינעח און וואס־אמא? ווייטער נ״ע אוים?ענרישע אפגע- מערס. אזוי האט ביא?יסטאק גע?עבט און געווירקט, ווארעמענדיק און טו?יענדיק אדום זיר די גאנצע זעכציק טויזגט יידן,?אגיש־דענקענריקן יידן, טיט א ברייט, ווארעם הארץ צו דער גאנצער "די- שער ווע?ט און צו א?ץ, וואס אטעמט טיט "דיש און יידישקייט. * * * ביז... ביז די דייטשע מעכטיקע, שטא?ענע פויגצען האבן דראענד נענוטען דוגערן, צודעקנד־ק אינגאנצן די פוי?ישע הימ?ען. גישט?אנג האט נעדויערט ביז ז" האבן פאר- כאפט די פוי?ישע שטעט און גאר נישט?אנג האט נעדויערט ביז ז" זייגען צוגעטראטן צו דער פיזי- שער פארטי?יקונג פון די יידן. דאם פארשפארן 1500יידישע טענער און פרויע! אין דער גרויסער שו? אין ביא?יםטאק און אונטער־ צינדן ז"?עבעדיקערה״ט, דער אריינקוועטשן ז יי אין די עגנע פיר ווענט פון נעטא, איז געמען דער טראגישער אריינפיר אין דער תקופה פון כסדר- ריקע און שטייגגדיקע יסורים. אבער גישט געקוקט אויף די א?ע פייגונגען און אוממענטש?עכע צרות, ווע?כע האבן אין זייער, גרוים און פארנעם איבערגעשטינן א?ע אםא?יקע ווי א פרעכטיקער אקארד פון א ווונדערבארער אומפארגעם?עכער מע?אדיע, הי?כט אפ אין אוגדזע־ רע אויערן דער נאמען. ביא?יםטאק! "דישע ביא־?יסטאק! פוג ־1גען נעמט זיר עם די ברידער?עכע צוגע־ בונדנקייט, דער'געווא?טיקער סענטימענט, ווע?כע דיינע?אנדם?ייט באזיצן אין באצוג צו דיר? עם איז נישט נאר דער געפי? פון?אקא?ן פאט- ריאטיזם, וואם צעניסט זיר טיט ווארעמקייט אין הארצן ביי יערן מענטשן, ווען ער רערט וועגן ץ״ן היים־שטאט. V- עם א ז א געפי? פון רעספעקט, ווע?כע די שטאט האט אזוי ער?ער פארדינט פאר איר באזונדערן כאראקטער־שטריר — אוטגעוויינ?עכע געשפאנט־ קייט פון מענטש?עכער ענערגיע, געווא?טיקן דראנג צו עקספאנסיע אויף יעדן נעביט, ס" אויפן קו?טו־ רע?ן, איגדוסטריע?ן א. ד. ג?. עם איז א נעוויסע?יבע און יראת־הכבוד פאר אירע פראמינעגטע מענטש!, ווע?כע זי האט ארוים־ געגעבן אויף דער ווע?ט. האט דאר ק״ן איין שטאט גישט פארמאגט אזא פערזענ?עכקייט ווי א ד״ר כאזאנאוויטש, וואם האט טיט זייגע צען פינגער אוועקנע?ייגט אן איי- ביקן פונדאמענט פאר א ביב?יאטעק אין ארץ- ישרא?, אויפשטורמריק די יידישע ווע?ט טיט זיין איבערמענטש?עכער ענערגיע און אינטע?יגענץ. א ז דאר אין די ביא?יסטאקער געס?ער געבוירן און געהאדעוועט געווארן דער הויכער גייסט, ד״ר?ודוויק זאמענהאף, י וואס האט טיט א נביא׳ישן ב?יק געקוקט איבער די פע?קער און מדינות. נע- שאפן פאר דער גאנצער מענטשהייט איין שפראר — עספעראנטא, ווע?כע האט טיט א רעווא?וציא־ נערן שטורעם אדורכגעבראכן א?ע ווע?ט־קארדאנען און דערווארבן אנהענגערם אין די ץקיאער?עכע הויפן און אין די שטיב?ער פון האראפאשגע אר- בעטער. איז דאר די ווינע?ע פון דער ציון־באוועגונג פארן מזרח־״דנטום א?אגגע צ״ט געשטאנען אין ביא-?יסטאק, אין דעם הויז פון ר׳שמוא? מאהי?עווער, יעגעם גרויסן גאון, וו אם האט טיט א כאראקטע־ ריסטישער דרייסטקייט זיר דערש?אגן צום גרויפן יידישן מאגנאט, באראן ראטשי?ד, געווונען אים פארן גרויסךאידעא? און־ נע^אפן א באדן פון אר- בעט פאר טו׳יזנטער פיאנערן ז^ין?אנד פון יידישע האפנונגען און שטרעבונגען. האט דאר ט. מ. דא?יצקי, א זון פון א ביא?י־ סטאקער שוחט, טיט א 6 צענד?יק יאר צוריק נע- שפינט אין ביא?יסטאק זיינע שענסטע העברעאישע דיכטונגען, וואס האבן אים געשטע?ט אין איין רייע טיט די גרעסטע יידישע דיכטער. האט דאר צטח, דער העברעאישער?ערער פון ביא?יםטאק זיר דערווארבן א'ווע?טנאטען,א?ס נריג- דער און פירער פון דער "הבימה" אין טאסקווע. און היינט נאר גראבט אין די טיפענישן פון ארץ- ישרא?־באדן, אונטער די א?טע, פארצ״טיקע חור- בות, רער אמא?יקער ביאקיפטאקער ייננערמאג* טשיק, ארכעא?אג פון העברעאישן אוניווערייטעט, ד״ר?יפע סוקעניק; געפינט ארוים פרעכטיקע אוצ¬ רות, שר״בט וועגן ז" ביכער און?ייענט?עקציעס אין די גרעסטע צענטע״ס פין רעד ווע?ט. דער באקאנטער רוסיש־ יידישער דיכטער און דראטאטורג אסיפ רימאוו; דער געניא?ער פארשער, היטטאריקער און שריפטשטע?ער, אברהם־ש^וא? הערשבערג; דער באנאבטער זשורנאליסט, פובלי¬ ציסט. מוזיקער, איבערזעצער פון קרילאוון, קא- ראלעגקאן, פארפאסער פון די ביבלישע געזאנגען, פסח קאפלאן; דער איבערזעצער פון שפיגאזאן אין העברעאיש, ר״ד שמעון ראווידאוויטש; איינער פון די אטמערסטן געלייענטע שרייבער, דיכטער סע- גאלאוויטש; רייצע בורשטיין, שפעטער, די וועלט* באריטטע פרימאדאנע פון שיקאנער אפערע — ראזא ראיסא — אט די א?ע האבן דאר פארבראכט ז" ער יוגנט אין ביאליסטאק, ווו ז" האבן באקומען ז" ער דערציונג און עלעמענטארע בילדונג. מ׳וואלט געקענט אויסציילן צענדליקער יידישע ביאליסטא־ קער נעמען, וועלכע האבן געגלאנצט, ווי שטערנס אויפן האריזאגט פון דער געשיכטע, אבער נישט דא איז נעוו״גלער דער ארט; ס׳פארשטייט זיר, אז אין א גרעסערן ווערק, ספעציע? געווידמעט ב א- ליסטאק, לאזט זיר די דערטאנטע רשימה פון די גדולים פארצענפאכן. און מערקווירדיק, ווען די ערשטע אונטערערדישע דונערס פון רער רום ישער רעוואלוציע האבן די וועלט אויפגעטר״סלט, איז דווקא אין ביאליסטאק נעשטאנען די קאווארלע, אויף וועלכע ס׳איז נע- שטידט געווארן פון פאלקם־צער און צארן, יענער מעכטיקער כוח, וועלכער האט שפעטער די גרויסע רוסלעגרישע אימפעריע צעשמעטערט אין אש און שטויב. און ס׳איז כאראקטעריסטיש, אז דער כוח פון ביאליסטאק איז גראד נישט באשטאנען אין די אויסטע^לישקייטן, נאר דווקא אין אירע נארמאלע דערש^נוננען. די 00 טויזגט יידן האבן געלעבט ב-לל, ס" גייסטיק און ס" מאטעריעל, אזוי ווי יי פ האבן געלעבט אלע איבעריקע יידן אין פוילן. און יאר האט ביאליסטאק. די ערשטע און די אייגציקע ביים סוף פון רער דייטשער אקופאציע, אויף איר