Mannheim
Compact Memory

Undzer Worṭ · 1947-08-08 · 30/68 (8.8.1947) · p. Seite 6

Scan of the page
Image: UB Frankfurt, Visual Library (IIIF)
Journal
Undzer Worṭ
Volume
2 (1947)
Issue
30/68 (8.8.1947)
Date
1947-08-08
Page
Seite 6 (sequence 6)
Language
Yiddish, English
Belongs to
journal issue
OCR quality
67% known words query
IRI
…/7242850-7243267-7243335--546-7243124
Visual Library
page viewer of the UB Frankfurt

Mentioned entities

OCR text

8 entity mentions

4 FRAJTIK, 8. AUGUST 1947 אונרזער ווארט ZAJT 6 OValier ^flcd^enau (2 5 jor noch zajn tojt). Sztark iz gewen der gajstiker lebns-kojach fun di Jidn, wos hobn bawojnt di dajcze erd, bafruchperndik mit zejere gajstike wertn di gance menczhajt, un mit zejere sztrebungen, cu hojbn dem lebns-sztejger un brengen der weit kultur un ciwilizäcje, hobn zej farszaft rum dem dajczn folk, wos hot zej szpeter far dem mit mord bacolt. Gance bicher kenen ongeszribn wem wegn dem grojsn ajnflus fun di Jidn ojf der antwiklung fun der dajczer kultur. Niszt geholfn ober hobn cu sztiln dem germaniszn chajeszn has cu di Jidn di antdekungen fun di grojse Jidn: Paul Ehrlich, wos hot derfunden dem, Salwarsan un fun zajne patentn hot Dajczland geszept grojse materjele nucn; Einstein, wos hot geszafn di relatiwitets-teorie; Fritz Haber, wos hot ajngezen di wichtikajt fun sztiksztof in der Industrie; di tetikajt funm Jid Albert Ballin in Hamburg, wos hot ojfgebojt di welt-barimte Hamburg- Amerika linie; nit geholfn hobn di antdekungen fun dem grojsn fiziker Hertz; fun dem barimtestn talmid fun Helmholz — Goldstein, dem der Ander fun kanal-sztraln; funm grinder fun der welt-bahersznder dajczer Kaliindustrie dem Jid Alfred Frank; dem nobelprajztreger un biochemiker Willstätter; dem grojsn flancnßziolog Moritz Traube fun Breslau; funm prez. fun üzikaliszn, techniszn Reichsanstalt Emil Warburg. Nit gerechnt hot men zieh mit der deründung funm ersztn benzinautomobil funm Jid Marcus, dem elektriker un derAnder fun der elektriszer kraft-ibertrogung, dem Jid Popper Linkeus; dem konstruktor fun Zeppelinen Z. R. 3 — K. Amstein; dem derAnder fun mikrofon Emil Berliner un dem galwano-plastiker — dem Jid Moritz Jacob!. Nit wichtik zajnen far Dajczland gewen di grojse jidisze perzenlechkajtn ojfn ekonomiszn wi ojfn socjaln gebit, wi: Julius Stahl (Schlesinger), Lakser, Bamberger, Eduard Simon un Al, Al andere. Es hot aAle nit geholfn der Jid Walter Rathenau, der Jid, wos hot ojfgebojt di grojskajt fun Dajczland noch der erszter weitmilchome, der, wos hot dos farszpilte un izolirte Dajczland curikgebracht cu der felkermiszpoche, der Jid-minister fun dajcz ״Wiederaufbau“, der reter fun dajczn folk. ״Ich wil helfn Dajczland, wajl kajn anderer iz nito“, — hot er geszribn cu zajn muter. Dos iz ober far zej nit gewen wichtik. Wichtik iz gewen, az Rathenau iz a Jid un derfar hobn di pionern fun der Hitler-memszole baszlosn, az er muz sztarbn un di ojfgehecte farbrecher fun der waksnder szwarcer macht hobn cugelejgt zejere merderisze hent cu dem, weleher hot zieh mit ale chdszim ibergegebn dem widerojfboj fun Dajczland. Dos iz noch gewen mit 25 jor curik, demolt zajnen noch arojs hunderter tojznter dajcze birger ojsdrikn zejer protest kegn dem um• derhertn mord un getrojert hot noch dan, der dajczer arbeter nochn umgekumenem Jid. Ober der hydre hot men dem kop nit opgehakt un zi iz zieh cewaksn un fargiftet di weit. Un di zelbike masn, wos hobn zieh gecojgn in a protest-demonstraeje iber di gasn fun Berlin un Hamburg, zajnen a por jor szpeter gegangen mit gehojbene hent, in nomen fun mord un farnichtung kegn a werlozn un umszuldik folk, wos hot zej geszenkt azoÄl perzenlechkajtn. In ejnike por jor blojz, zajnen celejgt geworn di grenecn fun a menczlecher weit un cehuliet hobn zieh di chajisze instinktn. ... In a lewone-nacht, ojf a grojsn plac in Berlin, arum a fajer, iz gesztanen a farkiszefter ojlem mit faklen in di ojf gehojbene hent un geszmisn hot men bicher in dem brenendn Aaker, di bicher fun Walter Rathenau. Un ict .... ict zucht men im wider arojs, wider fartift men zieh in zajne werk, zuchndik an ojsweg fun der szwerer läge, in weleher Dajczland hot zieh zelbst arajngeszlajdert. Walter Rathenau gehert cu di szarfste kritiker fun der kapitalistiszer wirtszaft. (״Die neue Wirtschaft“, ״Die neue Gesellschaft“, ״Autonome Wirtschaft“). Di hojptongrifsobjektn zajnen baj im di hechere szichtn, wos hobn mit zejer planlozer wirtszaft un luksus- Lojtn berliner ״Telegraph“ hot der presekenig, Lord Rothermere, forojsgezogt, az arum 1960 wet farszwindn fun di drukerajn zejer rojsztof — di welder. Ojb di wisnszaft wet biz der cajt niszt geAnen an antszprechndn surogat, wein in a kurcer cajt farszwindn cajtungen un bicher. Ojfmerkzam zurnalistn un mechabrim! Ojb di derAnder wein niszt geAnen genug fraje cajt, kedej opcurajsn zieh fun di forszungen iber di atom-bombes, wajtszisnde raketes un bakteriologisz ge wer, ej eenen mir ale zurnalistn un szrajber, zej z^Jn zieh bacajtns iberwarfn cu produktiwerer'arbet. * » » Lojtn amerikaner ״Aufbau“ wendn zieh merere Dajczn cu Jidn, wos sztamen fun Dajczland un wojnen in Amerika mit der bite cu szikn zej szpajz un klejdung. Di zelbe bites bakumen, 10jt prese-barichtn, szwejcarisze birger. Naiwe amerikaner Jidn un niszt wejniker naiwe Szwejcer wem oft gerirt fun di untertenike briw fun di hungerike Dajczn. CAREpeklech fun Jidn Aln ojs di karge szpajz-cutejlungen fun di dozike Dajczn, wos haltn funm princip ״CARE-paketn non dent“ (sztinken niszt). Ojsnamswajz iz zieh farlofn, lojtn ״Aufbau“, folgnder fal. A Dajczer Jid, wos wojnt in Amerika, hot fun ejgener iniciatiw arojsgeszikt far an altn bakantn Dajcz a szpajz-paket. Derojf hot er bakumen fun adresat folgndn entfer: ״Ich basztetik dem derhalt fun Ajer szpajz-paket. Ich hob es baj farbrojeheriszn lebn der Art cu der tifer nojt fun'm Proletariat. Rathenau farlangt a raejonalizirte, gut planirte wirtszaft, wos darf kumen nor durch a zelbstfarwaltung fun der wirtszaft ojf kooperatiwe jesojdes. Er fodert dos ojsbildn fun Proletariat, hojbn zajn lebnsniwo, un regulirn di jerusze-gezecn. In zajne werk ״Kritik der dreifachen Revolution“, ״Mechanisierung der Seele“, ״Von kommenden Dingen“ u. a., antwiklt er zajne radikale programen fun wirtszaftlechn, socjaln, politiszn un moraliszn Charakter. Walter Rathenau iz ojeh gewen an aktiwer szriftszteler un geszribn in a re} cajtungen un wisnszaftleche monat-szriftn. Grojs iz gewen zajn ontejl in wirtszaftlechn un politiszn lebn fun Dajczland. In der erszter welt-milchome hot er organizirt Dajczlands fartejdikung. In j. 1921 hot Rathenau farnumen, in Wirth's republikaniszer regirung, dem postn fun minister far widerojfboj un in j. 1922 hot er ibergenumen di teke far ojserleche injonim, wen er iz barimt geworn durch zajn Rapalloopmach mit Rusland, adank welchn Dajczland hot zieh curik arojsgerukt ojf der internaejonaler politiszer arene. In same bren fun zajn meluchiszer arbet, dem 24. juni 1922 iz durch a merderlecher szowinistiszer hant ibergerisn geworn zajn lebns-fodem, ״bafrajendik Dajczland fun der jidiszer herszaft“. Azoj hot geendikt a mencz, welcher hot zajn impulsiw lebn, zajn werk, opgegebn a fremdn, fajntlech-gesztimtn folk un land. Ing. Stefan Schwarz. Ajch niszt gebetn un bet mer niszt cu szikn. A Jid blajbt a Jid“. Der doziker briw wet gewis qjshejln dem amerikaner bal-tojwe fun zajn humanitarizm. Mir cwejflen ober cu wet es hobn dizelbe pule baj undzere naiwe, wos gibn zieh niszt op kajn din-wecheszbn derfun, az in jectikn Dajczland herszt noch der gajst fun di nürnberger gezecn in der aktueler formulirung: ״A Jid blajbt a Jid“. In Amerike iz faran a ״Farband fun Amerikaner fun dajczer opsztamung“. Lectns hot zieh, wi ״Aufbau“ barichtet, di dozike organizaeje gewendet cu amerikaner senatorn mit an ofenem briw, in welchn zej fodem a ״gerechtn szolem“ far Dajczland. Cwiszn andern farlangen zej cu basztimen di dajcze grenecn in Europe lojtn macew fun far 1914, dem curikker fun % Sudetn-dajczn kajn tzechoslowakej, dem curikker fun ale dajcze inwesticjes, patentn, kunst-werk un handls-Aot, rojsztofn fun ojsland; es zoln rezignim fun reparaejes ale lender, wos hobn ongegrifn Dajczland (!), dos recht fun di Dajczn cu wejln a regirung lojtn ejgenem ajnzen u. a. w. A szod, wos di mechabrim funm ofenem briw hobn niszt gehat azoj Al mut, szojn ject cu fOdern dem umker fun di kolonies un dos recht curik ojfcubojen dem krigs-Aot. Demoltwolt kejner niszt gehat kajn sfejkes (wajl mir hobn zej saj wi niszt), az di dozike hern zajnen fun dem zelbn hole gesznict, wi di frijerdike brojne mojszlim fun Dajczland. (B). ,Dwa Grosze‘-szprach... In numer 28 fun ״Wiadomosci Polskie“ fun 27. 7. 47, wos derszajnt in Frankfurt, un gilt far a frajntlech-gesztimte cum hajntikn Pojln oder beser gezogt: als oAcjoz fun der pojliszer militeriszer misje, iz derszinen in an artikl, wos darf wekn dem nacjonaln instinkt baj di Polakn, wos ״geAnen“ zieh in Dajczland, az zej zoln forn kajn Pojln mithelfn bojen dos land, wos nojtikt zieh azoj sztark in arbets-hent. Ojf der 6 zajt, in der rubrik ״Na marginesie‘“ u. n. ״Szukamy Krewnych“ (mir zuchn krojwim) geAnen mir dort a ganen opsznit fun an artikl wu es redt zieh wegn di Jidn, als di ejncike, wos geAnen krojwim un frajnt in di Farejnikte Sztatn mit a lajchtkajt un gichkajt, wos iz cum mekane zajn (?!) Es forn op hojptzechlech di jidisze kaeetler. Ejner fun dem szrajbers frajnt hot zieh bamit un hot bakumen falsze dokumentn un hot gepruwt awekforn als . . . ״Kac — etowiec“ un hot zieh zogar gelozt male zajn. Er hot ober gehat dem pech . . . (do bawajzt zieh der bajsiker antisemit) un ״er hot niszt gekent dem kurs fun dolar un dem prajz fun gold un es hot zieh arojsgewizn, az er iz niszt gewen kajn jidiszer ״Kac — etowiec“. Un wajter: ״Er hot zieh umgekert in pojliszn lager, kedej wider on an ek cu wartn ojf ojswanderungsmeglechkajtn, un Jidn forn. Der foreug fun di dozike lecte europeisze MOHI-KON‘er, iz natirlech fulsztendik barechtikt! Specjel culib der umgerechter bagrenecung fun der imigraeje kajn Palestine! ... Iberikns hobn zej frajnt un krojwim in Amerike ibergenug un aAle cum farhandlen“. Der ״jidn-kener“ wajzt wajter arojs zajn bkies un wejst, az in Stuttgart ken men lajcht un far a bilikn prajz kojfn: ״a niszt genucte mume oder, in׳ a gutn cusztand noch, höbe, oder ojeh a niszt szlecht konserwirtn zejdn, farsztendlech Made in USA, wos wein gern arojshelfn un szikn an AfAdawit! . . .“ Dos ales in der hajntiker cajt, wen undzer gojrl wil, az mir zoln noch bajm hajntikn tog niszt hobn farendikt mit undzer tragedie. In der cajt wen nor klejne grupkes menczn gelingt cu geAnen far zieh a mokem menuche in di iberjamisze lender un der grester tejl fun zej drengt, on jetweder pruw fun propagande, durch ale wegn un um wegn, mit grojser lebns-gefar cu di tojern fun E. J., muz aza artikl, wos enthalt in zieh a chojzeklech antisemitiszn gift, arojsrufn fardrus un ekl un glajchcajtik a min badojern cu menczn, wos di cajt hot niszt bawizn ojscuhejln funm menczn-freseriszn chojlaas un dercu ruft es arojs dem chszad, az di dozike menczn zoln hobn a chejlek in undzer umglik . . . Jeder progresiwer klor-denkender mencz, wos hot geAlt dem taam funm hitleristiszn barbarizm un hot geetemt mit dem bunker oder wald-luft in kamf mitn blutikn sojne, wet zieh opwendn mit ekl un szpot fun dem sort menczn, wos wiln noch bajm hajntikn tog zieh ceszpiln ojf nerwn un sentimentn fun a gepajnikt un mit blut farlofenem folk! Alnfals bawajzt dos dozike artikl, az di chaje iz noch niszt wi geherik ojsdresirt. Deriber rufn mir dem h‘ redaktor fun di ״Wiadomosci Polskie“, az er zol zieh ojsgeünen a gutn hunt-dresirer als sztelfartreter un im ibergebn di mjsje fun haltn zajne mitarbeter in cojm . . . Farsztanen? . (g) WWW *־Kuri 10<zn C h. J 0 s i f u. rtla&l tnu<z men hobn... ($ra)c saure) Mazl iz zejer a gute zach. Dos bakumt men niszt far kajn gelt. Ir kent niszt arajngejn in abi-welchn klejtl ir wilt un es kojfn . . . Bichdej cu hobn mazl, muz men . . . hobn mazll Ojf jedn herele a per eie — zogt an alt jidisz wertl — un mazl baj got. Ale ken men a menczn nochgebn — flegn zogn amol zogn undzere zejdes: gelt, gold, brilantn oder diamehtn, ober niszt kajn mazl . . . Wehoraje, ir zet doch, wi ojf trit un szrit szlogt ir zieh in dem on. Ot c. b. zajnen do nacis grojse un mitele. Es zajnen ojeh faran ganc-klejne un nochszleper, oder wi men hot zej gekrojnt mitn subteln titl: nochlojfer. - Di grojse — wi mit grojse, prawet men lange procesn, formalitetn, men capt zej mamesz dos bisl blut lebedikerhejt . . . zej wem obiektn far jedn zurnalistiszn fotografn-ojg, matern zieh nebech on un lesof szikt men zej gor ojfn sztrikl oder in bestn fal, ojf lang-terminike tfiscsztrofn. Di klenste. di a. g. noebszleper,gebn zieh szojn wi es iz an ejee. Far zej ekzistirn ale meglechkajtn cu wem lojale birger fun der najem demokratisz rajeh. Dakegn di ״mitele", di wos hobn ״blojz" ojsgefirt di bafeln fun ojbn, di machn gomiszt szlecht . . . zej bakumen arbets-lager sztrofn, wu zej darfn durchmachn an Werdetcifungs-kurs, aza ״kuracje"-b'laaz, wos zol zej ojshejln fun der brojner krenk . . . . . . az men szmuest mazl . . . Wojnen zieh take azslehe 12 000 ״karpn-kep‘ inm internirungs-lager baj Darmstadt un firn ojs ale medicinisze onwajzungen, wos zajnen nojtik farn menczlechn gezunt, far der antwiklung funm kerper, fun di muskuln . . . zej danucn di zun-beder, szpacir un sportleche ibungen. Ojslendisze zurnalistn,. wos hobn zej bazucht, hobn ojf a kurcer wajle fargesn wu zef gefinen zieh ejgntlech, mejnendik, az zej hobn far zieh a min ״Riviere" oder an ander kur-ort mit an echt-europeiszn farnem ... Ansztot farszwicte, farhoreioete baj farszefdene arbetn, hobn zej gor getrofn di ״rekönwalescentn" in bod-kostjumen, brojn-opgebrente fun der zun wi c. b. in jene gute cajtn baj undz ojf der ״wilder plaze" . . . lachn, szpacim, wielen zieh un machn dem ajndruk, az zej baklogn zieh niszt sztark ojfn gojrl . ... Es feit zej niszt kajn kalorjen, wos men derkent glajeh ojfn oiserlechn ojszen, un arbetn zieh ojeh niszt iber ... Anu, darf men cu dem alem niszt hobn kajn mazl? . . Darf men zajn fun di aor-grojse? . . Es iz genug cu zajn fun di ״mitele" un men fort zieh derholn in der doziker ״sanatorje" . . . Glojbt mir, az niszt ejner fun di ״prostete" bosor-wedoms zejere, tracht zieh, Jejendik dem dozikn baricht, halwaj wolt er gewen fun di a. g. priwiligirte . . . Wolt er ojeh gearbet wen er wolt gewolt . . . Gebrent zieh ojf der zun . . . ,.Cugenumen" jedn monat 100g .... Hajnt, paketn, wos zej kenen dort arajbakumen?־ Es iz do a mojre, az nochn ״opkumen zejer sztrof", wein zej muzn .durchmachn a cwejte kuraeje, an ״entszmalcungs-kuracje" . . . Wi bawust herszt a grojser mangl in papir in Dajczland. Kimat ale cajtungen, ,zurnaln oder cajtszriftn, wos dcrszajnen in Dajczland baklogn zieh ojfn dojehek funm dozikn artikl. Men muz farklenern di form, tiraz, ale muz ajngeszrumpn wem in onblik funm papirenem hunger. Az es iz faran wejnik papir iz doch niszt szajech . . . un ojf ״sztgarc" cu bakumen dem geditldikn kegnsztand iz ojeh niszt fun di lajchte zachn . . . Wos wajzt zieh ober arojs? Az funm ״papirenem hunger“ lajdn daioke niszt di arojsgeber fun di umlegale antisemitisze un anti-amerikanisze ojsgabn, wos zajnen lectns farszprejt geworn in di nürnberger restoranen. Fun wanen-ze — wilt zieh fregn — nemen zej papir? Kajn cutejlung darojf bakumen zej doch gewis niszt, un di lirenc zejere iz doch ojsgegangen dem 8 maj 1945 . . . . . . un kajn szwarchendler zajnen zej doch ojeh niszt . .! To wi azoj? Wider mazl . . . Niszt cu zajn kajn szwarc-hendler un bakumen papir . . . cu fartejln umlegale bieter un niszt gechapt cu wem . . . A zehn artikl dos sztikele mazl! * Wegn di unt?rnerte־'dajcze kinder, iz szojn fil ger'dt geworn. Es feit zej kalorjes cu zejer antwiklung, cum gezunt un bichlal cu alem. Zej zainen szwach troc-dem, wos zej hobn szojn in zajner cajt zieh farmostn ojf ,,szwer-atletik" ibreuk^rn masiwe macejwes ojf a jidiszn beisalmim in der amerikaner zone. Men darf zej wirklech etwos beser demern. Ober di szwer-arbeter fardinen doch aeiois a lebns-mitl culage. Ot c. b. gefinen ■zieh in Köln, in der britiszer zone szojn derwaksene un niszt kajn ״kinder" wi es iz gewen in dem fal in der amerikaner zone, wos hobn zieh ojeh a nemgeton cu undzere tojte . . . lozn zej niszt cu-ru, kern um macejwes un machn bichlal skandaln. Wajzt zieh arojs, az ojeh di ״britisze" Dajczn zajnen ojeh unternert . . . wajl ״jak bida to do zyda . . ." — Afile cu tojte . . . Mejle, cu zej woltn mir di ״hungerike" zieher geszikt . . , Ober a szwer-arbeter culage kumt zej doch wi es zol niszt zajn . .1 * In Transjordanie (Ejwer Hajarden) herszt lectns a grojse nojt. Di gereteniszn zajnen szwach culib dem, wos di zun farbrent di felder un der regn hot zieh faraksznt un wil niszt kumen. Lajdn nebech di ״kenigleche Untertanen" fun Abdulla, hunger un efszer ojeh durszt. ״Hunger brecht ajzn" — zogt an alt szprichwort. Un in dem fal, hot es ojeh ״gebroden grenecn" . . . Hobn zieh take a loz-geton di ״medine-gejer" fun Eiwcr-haiarden ojf der anderer zajt cu undz arider. . . Walgern zej zieh iber di grenecn fun E. J. un kumen arajn in land kimat umgesztert. A min arabisze ״alija B" b'laaz . . . Zej trefn niszt on kajn krigs-szifn, ojsszpir-eroplanen un andere klej-maszchis, wos zol zej sztern^ oder baszisn ojfn weg. Chapt men aza einem, derklert er prost un poszet, az er zudit parnose, un azoj wi baj zej szmuest men, az baj di Jidn gefint zieh dos lerow, iz er gekumen ahercu . . 1 Men firt im niszt — dem wanderndn Beduiner — in kajn kacetn . . . men deportirt im niszt fun land. An ejncikn funt sztrof un der inien iz derlejdikt. Er meg blajbn in land . . 0 ״/ mazl/ gebeneezt iz der, wos farmogt dich. V

Text as recognised by OCR (ABBYY FineReader), without corrections. Entity mentions: TagMe (2021); their positions were matched to this text again.