Undzer Worṭ · 1947-08-01 · 29/67 (1.8.1947) · p. Seite 5

I ־ ז® FRAJTIK, 1. AUGUST 1947 _11 א!*ט ___ZAJI ה •&3Ks ווארן, איז די לופט ניישם מער קיץ לופט. דא קען שדן מער גערעדט ווערן וועגן גאזן. ציזאמען מיט דער געדיכטעניש בייט דך אויך אץ דער הדך דער צוזאמענשטעל פון די גאזן. און נעמלעך; דער שווערערער ואז - דער זדער־שטאף, טרעט פראצענטועל ציר־י־ק היג־ טערן שטייק־שטאף. ווי זעט אדם דער דאזיקער אויסטדש אין גרעטערע הויכן, קען מען הייגט צו טאג מיט זיכערקייט נישט זאגן. מען באגייט . ~ אבער קוים א פעלער מ־ט דער השערה, אז אין די העכסטע שיכטן פון דער אטמאספערע, ווו די גאזן זיינען זייער שיטער, טרעט אויר* ' פארוויגניד דער לייכטער גאז וואטערשטאף, וואט שפילט אין דער גאענט פון דער ערד איבער־ הייפט נישט קיץ שום ראל און ווערט נאר וויכטיק אויף אומוועגן אילזא מיט זיין פארביג־ דונג מיט זדער־שטאף אין וואטער, יעדגפאלס איז דאם גישט גיעשיצטע פארברעגגען פון מענטשן אויף א הויך פון איבער 10.000 מ. זייער געפערלעך, מיט דעם איז געשאפן געווארן! א נרעגעץ פארן ארייגדריגגען אין די העכערע זאגעם. צוערשט האט עם אויסגעזען זייער שרעק־ ליעך, ווען דער בעילגישער פארשער פיקארד האט פארגעשלאגן, אז דער הויכקייט־רייזגדער זאל זיך אויף זיינע פארשונגען לאזן אין א הער׳ מעטיש־אפגעשלאטיענער קאבינע און אזוי ארום באזייטיקן די שטערונגען פון די אומפרייגדלעכע אטמאספערישע באדינגונגען. אזוי האט ער דעם 27־ט'ן- מאי 1931 דערגרייכט די הויך פון 15800 מ. האבגדיק אין זיין רשות א באלאן מיט א גאז־אינהאלט פון 14000 מ3. רוסישע און אמעריקאנער פארשער האבן געמאכט ענלעכע פרווון, ביי וועליכע דעם אמעריקאנישן באלאן "עקםפלארער..11" איז געלוגגען אין יאר 1935 צו דערגרייכן,די ביז איצט גישט איבערשטיגעגע הדן פון 22500 מ. די הדך פון אזעלכע באלאגען קען מען באשטימען דורך אפטישע אדער אויך דורך עלעקטרישע מעטטוניגען פון דער ערד. איינפא־ בער איז אבער די מעטאדע פון לופט־דרוק־ מעטטונג,"וואט ווערט אמייגסטן אנגעווענדעט אין דער פריא׳קטיק. דאם געמיכט פון די לאטטג־ דע אויף דער ערד־אויבערפלאך לופט־שיכטן האלט אויף דער הדך פון ים־וואטער־שפיגל ראם גלייכגעוויכט פון א קוועקזילבער־זייל פון 760 מט. אין גרעטערע הויכקיימן האט מען צו־ ליב די שוין געשילדערטע סיבות א פיל לייב־ טערע גאז־שיכט איבער זיך, אזוי, אז דער דרוק פון די דאזיקע גאז־מאסן אנטשפרעכט נאר א קלענערער קוועקזילבער־זייל. דער צוזאמעניהאניג צווישן דער הויך פוגם קוועקזילבער־זייל, וואט אגטשפרעכט דעם . לופט־דרוק, און דער הדך איבער דער ערד איז גוט באקאנט. דער בארא־ מעטער און די הויך־מעטטערם זיינען נישט עפעס אגדערש, ווי אומגעוואנדלטע מכשירים צו מעטטן ידעם לופט־דרוק. אן איבערבליק איבער די לופט- דרוקן, וואט הערשן אדף פארשיידענע הויכקייטן גיט די פאילגנרע טאבעלעז הדך איבערן באדן אין ק־לאמעטער. 0 1 5 10 20 30 50 100 הדך פוגם קוועקזילבער־זייל אין מט. 760 674 403 217 51 9.3 0,1 0,06 דער באלאן פון פיקארדן האט דך אזדארום געפונען אדףיא הויך, אין וועליכער עם הערשט גאר א צענטל פון נארמאלן לופט־דרוק. לעבנס־שטדב. פון אלדאם שלעכטס דורך דער חכמה און געפילן, וואט האבן ארויטגעשיינט פון די קינדערישע קי. ייגע אדגן. איינמאל ווען איך בין אתים פון דער שטאט אויפן וועג' צו די פעלדער. באגלייט מיט א מחנה קיגדער, האבן מיד באגעגנט אן אומבאקאנטן קליינעם יידישן יינגל. ער איז געווען בארוועם און זיין העמד איז געווען צעריסן; זיינע ברעמען - שווארץ. זיין קערפערל - אדטגעמאגערט און זייגע האר זיינען געווען געקרויזט, ווי ביי א קליין שיעפטל. ער איז געווען אויפגערעגט אוץ ם־האט אויסגעוויזן, אז ער האט געוויינט. די לעפילעך פון זיינע מאטע שווארצע אויגן זייגען געווען געשוואלן און רויט, אין קאנטראטטמיט זיין פנים, וואט איז געווען טדט־בלייך און אדם־ געצערט פון הונגער. ווי נאר ער איז צוגעקומען פנים אל פנים צו דער מחנה קינדער, איז ער געבליבן שטיין אינ־ מיטן וועג, אייננורענריק די בארוועטע פיטלעך אין שטויב וואט איז געוועו אין דעם פריען מארגן מחיה־דיק־קיל. פאר שרעק האט ער הא לב געעפנט די מאטע?יפן פון זיין שיינעם מדלי - באלד האט ער א שפרונג געטאן רעכטם אויפן טראטואר.. 'כאפט אים!- האבן 5י קינדער לעבעדיק אג־ געהויבן צו שרייען - א יידישער יינגל! כאפט דעם יידישן יינגל! איך האב געווארט, מיינענדיק, אז ער וועט אוועקלויפן.' זיין דין פנים מיט די גרויטע אויגן איז געווען שטארק דערשראקן; די ליפן בי' אים האבן געציטערט; ער איז דארט געשטאנען צווישן די געשרייען און חוזקידיק געלעכטער, פארט וו. שטאננער פראבן פון דער אטמאטפערע, וואט ער האט שפעטער אנאליזירט, גאכן לאנדן, אין זיין לא־ באראטאריע. ער האט 1פעטטגעשטעלט, אז דער צוזאמענשטעל פון די דאזיקע נאזן אייז נאך וויייטגייענד ענלעך צו די *ערד־נאעיגטע. אז עט האנדלט זיך אלזא נאך וועגן לופט, וואט' האט אבער ארויטגעוויזן א שוואכערע געדיכטקיייט. אין די שפעטערדיקע יארן איז די הויך־גרענעץ פון די באלאנען אלץ י געשט-גן. בארימט איז פאר אלעמען געווארן, דער פלי פון טירינג־בער־ סאן איין יאר 1901, וועמענם ריזגבאלאן מטן אינהאלט פון 8400 מ3 איז געטראגן געווארן ביז א הדך פון 10.800 מ. זייער פלי האט 'געדינט בלויז צו ודטנשאפטלעכע פארשינגען, אבער פאר זיך איז עם געווען גלייכצייטיק א הדב־ קיימס־וועלט־רעקארד. דער אמעריקאנער' קאפי- מאן גריי האט אפילו אין יאר 1927 איבערגע־ שטיגן די דאזיקע גרענעץ, אבער ער האט פאר זיין דערפאלג באצאלט טיטן' לעבן. עם האט זיך ארויסגעודזן, נעמלעך, אז אויף דער הייך פון 13000 מ. וואט איז דורך גריי דערגרייבט גע־ הילונג. ודיל ווען מען וואלט אפילו אין די פריערדיקע יארהונדערדער 1געהאט די נדטוועג־ דיקע פיזיקא/יישע מכשירים דערצו, וואט בילדן הייגט צו טאג א זעלבטטפארשטענדלעכקייט, וואלטן דאך נאך אויטגעפעלט מעגלעכקייטן אפצורייטן זיך מיט די דאזיקע אינסטרומענטן פון דער ערד־אויבערפלאך י און אריינדריגגען אין העכערע ראיאנען. די פארשוגג פון דער ערדי־ שער אטמאספערע איז אזוי אדום ענג פארבוגדן מימן אויפקומען פון פלי־־וועזן, וואט איז נישט נאר אוגטערשטיצט געווארן צוליב 7וויסנשאפט־ לעכע טעמים, נאר אויך צו-יב טטראטעגישע. און ווירקלעך, דער פראנצויז גיייליסאק, וואט איז בארימט געווארן דורך דעם, אויף זיין נאמען גערופיענעם, גאז־־געזעץ, איז געווען דער ערשטער פארשער, וואט האט אויטגענוצט דאם פלי־וועזן, דערפונדן דורך זיינע לאנדטלייט, יצום פארשן די אטמאטפערע. ער איז ארויפגעשטיגן דעם 16 טעפטעמבער 1804 אויף דער ,פאר די דע־ מאלטיקע פארהעלטענישן אומגעהערטער הדך פון כמעט 7000 מ., נעמענדיק דארט אויבן;ופט־ 9 מאיר נרינש5אן-:-•— נחמו, ■נחמו, עמי... גענוג שדן געאבלט, גענוג שוין צו מרויערן בענוג שדן געבראכן די הענט... ׳ ם־איז אמת! בלויז.חרוב געווארענע מדערן און קומעגם געטראפן... בלויז ווענט... א ריח פון געטמאליעטע קערפערס. און קברים פון ליבטטע, וואט טיפאלק האט פארמאגט, נאר גענוג שדן זיך פייניקן, קרעכצן און יאמערן, גענוג שוץ געזיפצט און געקלאגט!... / , גענוג קרעמאטאריעס דערמאנען! נאדקאמערן, י י י .־ גענוג*שדן טרעבלינקע!׳•..׳*. ■פאנאר » : ז׳ י , ׳ ’ גענוג ׳שדן מיט נעגל און ציין זיך צו קלאמערן באודינען דעם חורבן... דעם צער. איר שטעלט בעטער אויף איצט א דענקמא; אן אייביקן די התשים... זיי... די מיליאגען - אין בויען, אץ שאפן געפיגען א טרייטט, באודיזן דער וועלט, וואט מיר קענען. אין לאגד פון די זיידעם פאר אונדזערע אייניקלעך ביים אקער, ביים טראקטאר... אויף וואך! און ודפל פאבריקן אידט שאפן ט־זיין ווייניק נאך, ודיל צו טאן האבן מיד נאך א סך. איר פרעגט נישט ״ווי אזוי״... און ״מיט וואט״?.. צו ״דורך וואנעך? איר שטורעמט דורך וואנען איר, ווילט!... אץ איין האנט נעמט רידלען. אין דער צודיטער נאגאנען... אזוי נאר וועט איר קומען צום ציל... דער קליינער יינגל עם איז שוועד צו דעייציילי די דאזיקע קליי־ געלייגט שלאפן אץ שאטן פון די בוימעיןבעת נע מעשה - זי איז אזוי פשוט. ווען איך בין די עלטערע יינגלעך האבן מיך ארומגערינגרט געווען יונג, פלעג איך אין פרילינג און זומער־ און האבן מיך געבעטן זיי דערציילן מעשיות. צייט צוזאמעננעמען די קינדער פון אונדזער גאט איך האב באפרידיקט זייער באגער און ריידנדיק און מאכן מיט זיי א שפאציר איבער די פעלדער אווי מוגטעי ווי זיי אליין. און אפטמאל, ניט גע־ און וועלדער. איך האב געהאט גרוים פארגעגיגן קוקט וואט א יונגער* מענטש י איז'ביי זיך אזוי צו זיין באפריינדעט מיט די דאזיקע קלייגע זיכער איון אזוי שטאלץ מיט די פאר ברעקלעך חברה, וואט זייבען געווען לוטטיק ווי די פייגע׳.עך. וועלט־חכמה, וואט יער פארמאגט,'האב איך דך די קינדער זייגען געווען שטארק צופרידן צן געפילט ווי א 'צוואנציק־יאריק קינד אויף אן פארלאזן די שטויביקע, . ענגע גאסן פןן ף^י אסיפה פון חכמים. שטאט. זייערע מוטערם האבן זיי מיטגעגעבן איבערן קאפ איז אויטגעשפרייט א בלויער שטיקער ברויט, בעת איך האב פאר זיי געבראכט שלייער פון דעם פרילינגם־הימל און פאר אונדז נאשערייען און האב אנגעפילטא גרויסע פלאש ליגט דער טיפער וואלד אין זיין קלו גער שוויי־ מיט עפל־קוואם, און איך, ווי א פאסטוך, בין געוודיקייט. צייטנודיז קומט א מילר ווינטל, געגאנגען גאך מייגע זארגלאזע, קליינע?עמע־ שעפטשעט אין רעגט אויף די שמעקענדיקע , לעך. זיינען מיר דורכגעגאנגען דורך דער שמאט, שאמנם פון וואלר; און ווירער אמאל ג? עט דורך די פעלדער. אויף דעם וועג צו דעם גירי־ אונת די מילדע שטילקייט מי ט א מוטערלעכער נעם וואלד, וואט איז געווען שיין און צערטלעך צערטלעכקייט. ווייטע וואלקנדלעך שווימען פא־ אין זיינע פרילינגדיקע מלבושים. מעלעך איבער די בלויע הימלען. ווען מיקוקט מיר האבן תמיד אנגעהויבן אונדזער שפאציר פון אונטן, געווארעמט פון דער זון, ווייזט דער גאנץ פרי. ווען אין קלויטטער האבן זיך צעקיליג־ הימל אויס קאלט; אוץ ם*איז' מאדנע צו זען ווי גען די גלאקן און מיר זיינען באגלייט געווארן די דאלקנמעך צעגייען זיך אין י דער בלדקייט. פון די קלאנגן און פון זיילן שטויב, וואט האבן, און אתם מיר - קליינע מענטשעלעך, ליבע זיך אויפגעהויבן פון די קינדערם שנעלן נאנג. קליינע מענטשעלעך, וואט דער גורל. -וועט זיי אין דער מיטנטאגעדיקער ד״יץ, מיד פון שפילן מאכן דורכניין אלע ליידן און פריידן פון?עבן. זיך, זיינען מייגע באגלייטער זיך צוזאמעגגעקו־ דאם זיינען געווען מייגע גליקלעכע טעג, מען ביים ברעג־וואלד; און גאכדעם ווי די . מייגע'אמת־ע ימים טובים; און מיין נשמה איז האבן אפגעגעטן, האבן זיך די קלענערע קיגדער אפגעשייערט און דערפרישט געווארן פון דעם מאקטים גארקי. פון רוטיש מרדכי יפה. ווען מען פארט פוגם ים־ברעג צו א הדך־ ליגנדיקער ארטשאפט, פי/ט מען אייגנארטיקע פארענדערוניגען ’אינם קערפערלעכן צושטאנד, וואט רופן אתים באלד אגגעגעמע, באלד אומ־ אניגענעמע געפילן. דער דאקטאר זאגטז "מיר שפירן די פאלגן פון דער לופט פארענדערונג", ווען מען שטייגט אויף א בארג פון עטלעכע טויזנט מעטער, דאן ודיזן זיך די דאזיקע דער־ שיינונגען פיל בולטער. טיפעלט אוים אטעם און מ׳באקומט א קאפ־שודנדל. די ערשטע סימפ־ טאמיען פון דער הויבקייט־קראגקהייט, ווי עט ווערט באצייכנט די רעאקציע פון אונדזער־ קער־ פער בשעתן אויפגטהאלט אין באדינגונגען, צו וועלכע מיר זיינען ניט געוודנט. אין די פריער־ דיקע צייטן האט מען געזוכט כ ל ־ ע ר ל יי געהיימניטפולע דערקלערונגען פאר אזעלכע דערציילונגען פון בערגשטייגער און באלאן־פלי־ ער, היות די ריכטיקע סיבות זיינען געווען או מ־ באקאנט. אינם צייט־אלטער פון הויך־אלפיגים־ טיק און סטראטאטפערע־פליען איז מען צוגע־ טראטן וויטנשאפטלעך צו באגרינדן דאם דאזיקע פראבלעם און דערביי איז מען געקומען צו פיל איבערראשנדע אויספירונגען. עם האט זיך נעמלעך ארויטגעוויזן, אז עם איז א גרויטער טעות די "לופט" איינפאך אלט לופט צו באטראכטן. שוין די עטלעכע אנגעגע־ בעגע ביישפילן באווייזן די נישמיקייט פון דער דאזיקער מייגונג, וואט ווערט גאך אבער פיל־ פאך פארטראטן. דאם, וואט מיר באצייכנען גע־ ודינלעך אלט לופט! איז שליםלעך נאר א סכום פון נאזן. וואט ריגנלען אונדז ארום און וועמענס וויכטיקטטער באשטאנד־טייל עם איז דער פאר אונח אומפארטרעגלעכער זויערשטאף. זיין אנ¬ טי',ל באטרעפט אין דער באדן־נאענטער לופט 0/° 21, דאן ווען אויפן שטיקשטאף פאלט צו 0/° 78 און אויף אנדערע נאזן בלויז 0/° 1. דער מענטשלעכער ארנאניזם האט זיך אין לויף פון זיין אנטוויקלונג פוילשטענדיק איינגעשטעלט אויף דעם דאזיקן אינהאלט פון זויערשטאף. צופיל איז גענד אזוי שעדלעך ווי צו ווייניק. אין גרעטערע הויכקייטן זוערט זדערשטאן* ווייניקער און דאס פירט צו די אויבן דערמאנטע, דערשיינונגען. ידי סיבות פון דערדאזיקער פארמינערוגג זיינען פאר־ שיידנארטיקע. ערשטנם ווערט דער סכום פון' די דריקנדע נאזן אויף דער ערדאויבערפלאך פאר־ קלענערט מיטן שטייגן אין דער הדך. מען קעך זיך עם גאגץ אנזעעוודיק פארשטעלן, נעמענדיק אין אכט, אז אויך די גאז־מאלעקולן האבן א גאנץ לייכטן געוויכט - איין 'ליטער לופטיוועגט רונד איין גראם - און דעריבער אונטערליגן זיי דער ווירקונג פון דער ערדישער שוועד־ קראפט. זיי מוזן אלוא "אראפפאלף אדך דער ערדאויבערפלאך און'ווערן 'נאר דורך די לופט־ שטראמען שטענדיק ווידער "'ארויפגעבלאזך. די צוציוגגם־קראפט פון דער ערד איז אבער גרויס גענוג, אז די לופט־מאלעקולן זאלן' געגצלעך נישט ארויטגעבלאזן ווערן אין ויועלט־רוים. די לבנה, צום ביישפיל, איז נישט געווען אימשטאנד פעטט צו האלטן די גאז־מאלעקולן און אויך די פלאנעטע מארם האט שדן פארלוירן זייער גרעטטן טייל. מען קען דאם פעלן פון א גאז־ ארומהילונג - אדער ווי מען רופט זי, די איט־ מאטפערע - אויף די דאזיקע הימלישע קערפערם אויך דערקלערן מיט דעם, אז אזא אטטאטפערע איז דארט קיינמאל נישט געווען. היינט ווערט אבער' אין אלגעמיין אנגענומען, אז זיי האבן פריער יא פארמאגט אזא אטמאטפער. די הויך 'פון דער ערדישער אטמאטפער האלט אומגעפער 1000 קט. ביז דארטהין' גע- הערט נאך אלזא דער רוים צו דיער ערדישער פלאנעטע און ערשט דאן הדבט זיך אן די קוים אויטגעפארממע גרענעץ מיטן צודשן־יפלאנעטא־ דישן דדם. דעם דאזיקן, לויט פאפולערע בא־ גריפן, פולשטענדיק' לייריקן און איייז־קאלטן טיייל פונם וועלט־רוים, אין וועלכן עם באוועגט זיך די זון מיט אירע גרויטע און קליינע פלאנעטן, מיט מעטעארן און קאמעטן. פאר די אטטראנא־ מען איז דעיר דאזיקער רוים נישט אייז קאליט, ווייל אין די;אבאראטאריעם אויף דער ערד קען מען שאפן וועזנטילעך 'נידעריקערע טעמפערא־ טורן, און גישט ליידיק, היות שוין די פילע מע־ מעארן פילן נעוויינלעך אויט דעם רוים מיט מא־ טעריע. די באדינגונגען. וואט הערשן אין דעם נע־ ביט "צווישן הימל און ערד", האבן געגעבן א שטארקן. שטוים עטלעבע גענעראציעם פון פאר־ שער צו התמדותדיפער ארבעט. אבער ערשט'אין די?עצטע צוואנציק יאר איז מען געקומען צו וועזנטלעכע אויטפירן 'און די אנטוויקלונג פון די פארשונגען אין פארגאנגענעם יאר זאגט צו א ווייטערדיקן פארשריט אין דער' גאיענטער צוקונפט. עם איז זיך איבערהדפט נישט צום ווונדערן, וואט א לאנגע צייט האט מען געהאט נאר בלויז באשיירענע ידיעות וועגן דער ערדישער' ארוט־ \