Undzer Worṭ · 1947-07-25 · 28/66 (25.7.1947) · p. Seite 5

FRAJTIK, 25. JULI 1947 אונדזער ווארט ZAJT כ טרויער מהינות ירסיהו געדענק גאט, וואם אץ נעשען צו אונח. £וק און זע אונדזער שאגד. אונדזער גחלת איז איבערגעגאנגען צו פרעמדע, אונדזערע הייזער צו אגדערע. מיר זייגען יתומים געזוארן אן א פאטער, אונדזערע מומערם ווי אלמגות. אוגדזער וואסער מריגקעןמיר פאר גע׳" ט, אוגדזער תאלץ קומט אוגדז אן פאר געצאלט. אויף אוגדזער גאקן ווערן מיר געיאגט, "מיר זייגען מיד. און אונדז ווערט ניט בארזט. צו מצרים האבן מיר א האגט אוים־ געשטרעקט, צו אשור - זיך מיט ברויט צו זעטן. אוגחערע עלטערן האבן געזיגדיקט, און זייגען מער ניטא, און מיר טראגן זייערע פארברעכן. כןגעבט געוועלטיקן איבער אוגדז, ^יטא קיין אויסלייזער פון זייער האנט. מיט (איינשטעלן) אונדזער לעבן קריגן מיר אוגדזער ברויט £ון וועגן דער שווערד פון מדבר. אונחער הויט גליט ווי אן אויוון, £ון וועגן די ברענוגגען פון הוגגער. ןץייבער האט מען געפייניקט אין ציון, יונגפרויען אין די שטעט פון יהודה. הארן זייגען געהאנגען געווארן פון זייער האגט; פ|גימער פון זקנים זייגען גיט געשוינט געווארן יוגנעלייט האבן מילשטיינער געטראגן, און יינג;עך האבן אונטער האלץ געשטרויכלט. ) זקנים האבן.פזן טויער־ אויפגעהערט, ' יונגעלייט פון זייער געזאנג. * אויפגעהערט האט די פרייר פון אונדזער הארצן, פארקערט איז אין טרויער אונדזער טאנץ. געפאלן איז די קרוין פון אונחער קאפ; וויי אונדז! ווארום מיר האבן געזינדיקט. דערפאר איז קראנק אונדזער הארץ, איבער דעם זיינען פינצטער אונחערע אויגן: איבער דעם בארג ציון וואס איז וויסט - פיקסן גייען אום אויף אים. דו, נאט, טראנסט אייביק, דיין טראן איז אויף דור־דורות. פארוואם פארנעסטו אונח אויף שטענדיק, פארלאזט אונח אויף לאנגע טעג? קער אונח אום צו דיר, נאט. און לאמיר זיך אוימקערן; פאניי אונחערע טעג ווי אמאל; ווארום אויב -פאראכטן האסטו אונדז פאראכט, האסטו אבער געצערנט אויף אונדז * ביז גאר. הער אוגדז אום צו דיר, נאט. און לאמיר ׳ T זיך אומקערן, באגיי אונדזערע טעג ווי אמאל. איכה פרק ה, לויט יהואש. תשעה באב — דער מאג פון נאציאנא פרן. יעכע מעב ביז חייכם ראטשטיין שטופ אין די ארעמם פון טיטוסן. דערמיט הויבט זיך אן אין דעיר יירישער געשיכטע דאם קאפיטל "יידן אין גלות"♦ פון טיטוסן ביז היינט האבן זיך מערערע מאל געביטן די סיבות פון דער שנאת עולם לעם עולם, די שנאה אליין איז אבער היינט צו טאג נאך שטארקער ווי פריער. דאם איז דער סך־הכיל. ׳ היינט, ווען אוגדזער אומקער אין אונדזער לאגד. צו וואם מיר האבן אזוי לאנג געבענקט, איז נעווארן יא רעאלער פאקט, שטייען מיר ווי- דער אין' קאמף קעגנאיבער די היינטצייטיקע רוימער. זיי שטעלן אחים קעגן אונדז זייער כח, כדי נישט צו דערלאזן. אונדז אדמקערן זיך אהיים. צופיל איז אבער דאס לאגד איינגעווארצלט אין אונחערע הערצער און צו שטארק 'זיינען מיר מיט אים געבונדן, אז עם זאלן אונה אפ- האלטן פון גייין קיץ ציון וועליכע נישט'איז רעפרעסיעם און דראאונגען. די לערע פון די פארגאנגענע יארן איז נישט געגאנגען לאיבוד. אונדזער ווילן אייז געווען, א ז און וועט זיין צו קומען אין לאגד. דער ציל וועט דערגרייכט ווערן׳! נידעריקן מאראלישן ניווא, אויף וועלבן דער הארן־קלאס איז געשמאנען. י די און אנדערע ענלעכע לעגענדעם באווייזן די שלעכטקייט, פאר־ דארבגקייט און שנאת־חנם, וואם האט געהערשט צויוישן א נרויסן טייל באפעלקערונג. דאס האט אויסגעשפרייט א וועג פאר דער אנטווייקלונג'פונם קריסטנטום, וואם איז אויסגע־ וואקסן פון די ארעמסטע פאלקם־שיכטן. ישו הנוצרי האט נעפיריידיקט די אידעאלן פון סא־ ציאלער 'נערעכטיקייט און געזעלשאפטלעכער זויבערקייט, אויף וואם ראם יידישע לעבן האט דעמאלט שטארק אוינטערגעהינקען. פיל ערנסטערע, ווייל דירעקטע, פאלגן פארן אויסגאנג פונם רוימיש־יידישן קריג האט געהאט די פארטיי־צעשפליטערונג צווישן די יידן. וואם האטידערפירט צו בלוטיקע קאמפן, בעת וועלכע עם זיינען געפא׳״ן פיל פון די בעסטע זין פון פאלק, אזוי למשל האבן די קנאים (עקסטרע־ מייסטישע פארטיי), זייעגדיק ארומגערינגלט אין איגערלעבן הויף פונם בית המקדש דורך די מעסיקע עלעמענטן, אין א קאמף מיט זיי, גע־ שיקט נאך הילך צו די אדומים. די פארשטייער אזוי ווענדעט זיך דער נביא עמום צו די רייכע לייט; י "הערט דאם דאזיקע ווארט. 'איר בשן־קי וואם אויפן בארג שומרון, די וואם בארדבן די ארעמע, וואם דריקן די אביונים". איר וואם דריקט דעם' גערעכטן, י וואס נעמט שוחד און קריוודעט די אביונים אין טויער". דאס איז דער מקור און דער הינטערגרונט, אויף וועלכן ם׳האט זיך בהדרגהדיק אויסגעביל- דעט, אנטוויקלטיאון צייטיק געווארן דער גזר פון חורבן. די רייכע פרות־בשן'(בשן־קי), ווי עמום רופט זיי, האבן גע; עבט אין וווילטאג א פארשווענדעריש און זינדפול לעבן, אויפן חשבון פון די ארעמערע קלאסן. דער רוב פון זיי איז געווען אינגאנצן אריינגעטאן אין די תענוגי עולם־הזה, נאכגעבנדיק זיך דיי תאוות פון זייערע נידעריקסטע'אינסטינקטן. ביי אזא קאנטראסטפולער אטמאספערע פון קלאסן־ריפערענציאציע, האט זעלסטיפארשטענד־ לעך געפעלט דער נויטיקער' צוטרוי פון די קעגג־ זעצלעכע קלאסן, וואם האבן אלע געהאט גאנץ פארשיידענע איניטערעםן־געבימן. פארשיידן פון רי לעגענרעס פון חורבן,בית שני וואסער. און א גרויסן ווייך גארטן האט אנדריוגום נעהאט אכצן אויף אכצן מייל, ווי פון טבריה ביז צפורי, האט ער אים ארומגערינגלט מיט א מענטשלעכן פארקן פון די דערמארדעטע פון ביתר און האט באפוילן זיי נישט מקבר ףץ\ביז עם איז געקומען *אן אגדער קיסר און האט זיי באפוילן צו קבורה ברענגען. מידערציילט אין נאמען פון רב שמעון בן גמליאל פינפהונדערט שולן זיינען געווען אין.ביתר, די קלענסטע פון זיי האט געציילט נישט ווייניקער ווי פינפהונדערט קינדער און די קינדערלעך פלעגן זאגן, אויב די שונאים זועלן אונדז בא פאלן, וועלן מיר זיי מיט אונדזערע טייילען אויםשטעכן די אויגן. אז דער שונא האט באזיגט ביתר האט מען די קינדער איינגעוויקלט אין זייערע ביכער און פארברענט זיי אין פייער. (איכה. רבתי ב,) צונעמען די קרוץ פון אנדרינום און מאכן בן כוזיבא פארן קייזער. איינמאל ווען זיי זיי- נען ארויסגעגאנגען אין קרע האט זיי באגעננט אן אלטעי מאן און זיי באגריסט; "נאט זאל א-יך העלפך. זיינען זיי מיט נאוה געשטרויכלט נע- ווארן און נעענטפעיט "זאל ער גישט העלפן און נישט שטערן, דו גאט ד.אםט אונדז פארלאזן און דו ווילסט שוין נישט מער אונדוער מיליטער העלפן". אכציק טויזנט זעלנער זיי־ נען אריינ,נעגאנגען אין דער שטאט ביתי און האבן דארטן אויםגעהרגט מענער פרויען און קלייגע קינדער, ביז דאם בלוט א ז געפלאסן פון אלע טירן און פון אלע רינשטאקן. פערד פלעגן זינקען אין בלוט ביז צו די נאזלעכער\ דאם בלוט האט געטריבן פערציק פוגטיקע שטיינער און א ז דערנאנגען פיר מייל אין ים גישט אויסמישנדיק זיך מיטן זאגט רבי יוחנן: 80 טויזנט הארן שאלער האבן באלאגערט ביתר און דארט איז געווען בן כוזיבא, אין זיין ארמיי האט ער געהאט צווייהונדערט טויןנט זעלנער מיט אפגע- האקטע פיגגער. r האבן די •חכמים יאים געפרעגט, ווי לאנג נאך וועסטו יידן מאכן פאר בעלי מימים, האט ער זיי אפגעפרענט ווי אזוי וועל איך זייער געוואגטקייט אוים־ פרווון? - האבן זיי אים נע- ענטפערט: ווער עם וועט נישט קענען רייטנדיק אויף זיין פערד אויסרייסן א צעדער־ בוים אין לבנון, דער קען נישט זיין אין דיינע רעגימענטן. האט ער געהאט ביי זיך אזוי ארום, צווייהונדערט טויזנט אזוינע און צדוייהו^דערט אזוי־ נע. אין אנדריונום האט גע־ שיקט אויך זיי זיין מיליטער און זיי פלעגן פון זיי פיל אויפהרגענען - ביז די דוימער האבן געזאגט, ם־איז נישטא קיץ אנדער עצה ווי א־¬אפ¬ *) ח לעגענדע דערציילט, אז בר בוכבא פלעגט אויספרווון דעם מוט פון זיינע זעלנער מיט באפוילן זיי־ אפצוהאקן צו 1 פינגער פון זייערע הענט. פון די קנאים האבן דערציילט די אדומים, וואם האבן אויך געקעמפט קעגן די רוימער, אז ידי ירושלימער פירער ווילן איבערגעבן די שטאט צום פיינט. אין דאזיקן קאמף צווישן די קנאים און אדומים פון איין זייט און די מעסיקע עלע־ מענטן פון ירושלים, פון דער צווייטער, זיינען געפאלן פיל אנגעזעענע יידישע פירער, צווישן זיי צוויי בחנים גדולים חנן בן חנן און יהושע בן גמלא. די מאכט אין ירושלים איז איבערגע־ גאגגען אינגאנצן צו די קנאים מיט יוחנן מגוש- חלב בראש. שפעטער איז צוויי אנדערע קנאום־ פירער, שמעון בן גיורא און א לעזר בן שמעון, געלונגען צו באהערשן געוויסע טיילן פון ירושלים און אלע דריי פ־רער האבן זיך ארומגעריסן צווישן זיך. ברידער־בלוט האט זיך געגאסן ווי וואסער. די מעסיקע עלעמענטן, וואם האבן גע־ וואלט פירן א לאנגזאמע און י פלאנימעסיקע מלחמת קעגן פיינט, זיינען נישט דערלאזן גע- ווארן דורך די קנאים. דעם הויך־פונקט' פון די פאנטאסטישע מעשים פון די קנאים איז געווען דאם פארברענען די פראוויאנט־סקלאדעם אין ירושלים, וואם זיינען געווען צוגעגרייט דורך דער צייטווייליקער רעגירונג, כדי צו פירן אן אוים־ נעהאלטענע מלחמה. פראוויאנט איז פארבליבן } בלויז אויףאקורצער צייט! די הערשער פון דער לאגע זיינען געווען די קנאים. דער גורל פון דער שמאט איז געווען א געחתמעטער. דאם האט געגעבן ירושלים דעם לעצטן איז געווען זייער באציונג צו אלע אקטועלע פראבלעמען און בתוכם צו דער פאליטיק און לאנד־פארטיידיקונג. בעת די ארעמע י האבן זיך גרופירט ארום פרייהייטם־קעמיפערישע ארגאני־ זאציעם, צו פארטיידיקן די אומאפהענגיקייט פון פאלק, האבן די רייכע אלץ געלעבט אין די די אמות פוןיזייערע אייגענע אעטערעםן, היטנדיק זי יער פארמעגן, זייער פערזענלעכן כבוד און אמייציעם, זייער שטאלץ און איינפלום. אט דערציילט אונידז די לעגענדע. לפי תומה, א מעשה וועגן א רייכן מאן. וואם האט געמאכט א סעודה און געשיקט איינלאידן זיין פריינד קמצא, על פי טעות האט מען איינגעלאדן זיין פייגט בר־קמצא. איז דער בעל הבית צוגעגאג־ גען צו בר־קמצא און געהייסן אים פארלאזן זיין ווויוונג. סיהאט נישט געהאלפן דער צוזיאג פון בך־קמצא אוי ער וועט איים באצאל^ א גרויסע סומע געלט, אני ער זאל אים נישט מביש זיין. בר־קמצא האט אין כעם פארלאזן די סעודה, אויף וועלכעיר עם זיינען אויך אינוועזנד געווען גרויסע חשובים, רבנים און נישט' רעאגירט אויפן בעל הבית האנדלונג. ער איז געגאנגען מסרן די יידן צום רוימישן קיסר, צוליב וואם עם האט זיך באקומען א גרויסער סקאנדאל. און די לע- גענדע ניט צו, אז צוליב דעם איז ירושלים חרוב געווארן. די דאזיקע מעשה שפיגלט בולט אפ די כוונה פון' איר דערציילער, וואם וויל וויייזן דעם ..אלם איינער פון די גלענצענדסטע דערפאלגן פון ׳ זיייעד ישווערד איז ביי זיי באטראכט געווארן דער דג איבערן דאזיקן קליינעם לאנד. גאלרענע און זילבערנע מטבעות האבן זיי געלאזט גיסן צו זיין אנדענק און אויףיזיי די אוייפשריפט: ״די באדגסע יהודה״ (Judea devicta) און ״די איינגענומענע יהודה״ (Judea capta), מיט א בילד פון א רוימישן סאלדאט, וואס זיין פאנצער איז אנגעליינט אונטער א טייטלבוים, און א ווייגענדע יידישע פריי זיצט קעגנאיבער אויף דער ערר אונטער א צווייטן טייטלבוים... "זאל אויף אייביק פארבלייבן דער אנדענק פון דעד. בת־יהודה, וואם רוים האט איר מאכט צע־ בראכן«..“ (שמחוני) און מקוים זיינען נעווארן טיטוסעם רייד. אויף אייביק איז דער אנדענק פארבליבן. ניינצן הונדערט יאר נאך יעגיעם ■חורבן הערט זיך די קלאגעדיקע, מאנאטאנע שטים, וואם לייענט דאם טרויעריקע קאפיטל "אני הגבר יראה עני בשבט עברתו" (איך בין דער מאן, וואם האט אננעזען פיין דורך דער רוט פון זיין צארן).' און דער בעל-קורא לייענט גישט דווקא ידי ווערטער פונם נביא, דעם מחבר פון "איכה". ער האט זיין אייגענע מגלת־איכה, א מגלה פון צער און צארן, וואם גישט נאר ער האט זי צוגעזען; נאר ער איז איר פו; ע פארקערפעירונג. זיצט דער בעל־קורא אין די זאקן אויף א גידעריק בענקעלע און טרערן פאילן אויף דער פארגעלטער מגלה: "אירע פיינט איינען געווארן די קעפ, אירע שונאים זיינען אין שלווה; ווארום גאט האט זי פאראומערט פאר די פיל פיאר- ברעכן אירע... זינד געזינדייקט האט ירושלים, דערפאר איז זי פאר אן אומריינער געווארן; - א? ע וואם האבן זי געאכט, פאראכטן זי...1״ - אוי, מוראדיק שווער האט נעפךזט זיין איר זינד, ווען אזא שווערע שטראך ■האט זי באגעגנט. די נביאים, וואם ' זייגען גלייכצייטיק" די* איינציקע יידישע געשיכטע־שרייבער פון יענער עפאכע שמייסן מיט פייערדיקע ריטער דאם פאלק פאר זיינע זינד. די שפעטערדיקע היסיטאריקער טאדלען דאם פאלק פאר זיינע שלעכטע'דרכים, וזאם האבן דערפירט צו דער שרעקלעכער קא־ טאסטראפע, צום חורבן ירושלים. יהודה איז גע- פאלן פאר אירע פיל פארברעכנם. פארוואם האט אונדז געטראפן אזא שרעק־ לעכע שטראף? פארוואם איז 'אין אונדז אין צוואנציקסטן י. ה. מקוים נעווארן די גאנצע תו¬ כחה, נאך מיט אן עודף? פאר וועלכע זינד? צו נאענט שטגיען מיר פון דער קאמאס־ טראפע,׳און היות זי איז ריזיק גרוים קענען מיר זי מיט אונדזער בליק נישט ארומנעמען, צווייטנס זיינען מיר אליין איר דירעקטער אביעקט און וועגן זיך אליין איז שווער צו אוריטיילן. דורות וזעלן גאך אונדז קומען און משפטן. און אויף אוגדזערע דערפארונגען וועלן זיי זיך לערנען. לערנען דאם. וואם מיר האבן נישט באוויזן צו לערנען. ודיל מיר האבן צוימאל נאך ווייניק נע- לערנט פון די דערפארונגען'פון מיט קרוב צוויי טויזנט יאר צוריק. ״א זינד נעזינדיקט האט ירושלים...״ - די ירידה פינם יידישן פא לק אילם מלוכה און מאכט איז געקומען פאראלעל מיט דער ירידה פון דער מאראל און עטיק. מיטן וווקם פונם סאציאלן אוימרעכט, מיטן פארשווונדן פון אחדות און' פאר- שטארקונג פוךדער צעשפליטערטקייט, מיט די גרויסע חלוקי דעות אויף א; ע געביטן. "אזוי האט נעזאגט גאט: פאר דריי פאר- ברעכן פין ישראל, ייא, פארי פיר, ווע; איך עם ניט אפהאלטן: פאריזייער פארקויפן פאר גע;ט דעם גערעכטן, און דעם אביון פאר. א פאר שיך. זיי וואס ווילן איינשלינגען דעם שטויב ערד אויפן'קאפ פון די ארעמע און דעם וועג פון די געדריקטיע פארדרייען זיי; און א מאן און זיין■ פאטער גייען צו איין מיידל. כדי צו פארשוועכך מיין הייליקן נאמעך. (עמום) דאם פאלק, וואם האט געלעבט אין ווויל־ טאג און רייכטום, האט אינגעהויבן אפקערן פוגם גליי יכן וועג אין איביערנעמען די שלעכטע זיטן און פרעמדע מנהגים, פון זייערע שכנישע פעל- קער. .די לערע פון מאנאטעאיזם, וואם איז גע־ ווען דער פארמירער פונם מאראלישן' און זיט־ לעכן לעבן,'האט סיסטעמאטייש אננעהויבן אפ- טרעטן דעם פלאץ דעם העלעניזם. אזוי ווי תמיד און אומעטום האט זיך די צעפאלנקיייט אנגעהויבן פון די פארמעגליעכע קלאסן. בארייכעריגדיק זיך אויפך חשבון פץ די אונטערדריקטע, עקספ;וא־ טירטע און אפגענארטע ארעמע פאלקס־שיכטן זיינען זיי געיפאלן ביזן נידיעריקסטן 'שטאפל פון מאראלישער שפלות, מיט אלע דערפון פאלגנדע קאנסעקווענצן, לויטן כלל עבירה גוררת עבירה.