Undzer Worṭ · 1947-07-25 · 28/66 (25.7.1947) · p. Seite 4

ZAJT 4 אונויזער ווארט FRAJTIK, 25. JULI 1947 ■ז«ד׳<י־ץי -V ‘***י ד ע רציו כ ג ביי יידן פון די 3 שול־ריכטונגען לויט זייער צאל שילער זיינען אין דורכשניט פאלגנדע: אלגעמיינע- °/00° ״מזרחי״ - 26%, הסתדרות - 14%. ם־יוב שול־אנשטאלטן פון די ארבעטער נעפינען זיך אין דארף, דערמיט דערקלערט זיך די דורכשניט־ לעך־קליינע צאל שילער אין די דאזיקע אג־ שטאלמן. 1 . אין 1937־1938 האט דער בודזשעט פון די שולן באטראפן 397.231 פונט, דערפון האט גע־ געבן די יידישע אגענץ 6.3%: די פיק״א- 0,9%; דער ישוב זעלבסט - 80,7%; די א״י־ רעגירובג — 11.7%; פארשיידענע קוועלן-0,4%. מ דארף אוגטערשטרייבן דעם וואקסנדן אנטייל פון ישוב ביים דעקן דעם שוג־בודזשעם איוןדעם קענטיקן אגטייל פון דער א״י־רענירונג. אין די פריערדיקע יארן פלעגט גאר א גרויסן טייל פון בודזשעט דעקן די ציוניסטישע וועלט־באווענוגג און די יידישע אגעגץ. דער אוגיווערסיטעט אין ירושלים און דער טעכניקום אין חיפה זיינען דער הויך־פונקט פון העברעאישן שול־וועזן אין א״י. דער טעכניקזם האט געציילט. סוף 1938 ,550 שילער. ע® עקזיסטירן אויך אוונט־קורסן פאר פראפעסיאנעלער אויסבילדונג.' מען דארף אויך אנווייזן אויף דער גרו־םער נעץ העברעאישע אוונט־קורסן איבערן לאגד. דאם העברעאישע שול־וועזן באזירט זיך, מיט געוויסע אויסנאמען, אויף די יסודות פון דער מאדערגער פעדאגאגיק און וועלטלעכקייט. דער ארבעטם־מעמאד איז אן אינטעגרא;ער מייל פון דער דערציונג. 'עס ווערט געלייגט פיל ווערט אויף דער סאציאלער דערציונג פון קינד. אין די א״ידיקע ארבעטער שולן פארגעמט דער דאזיקער מאמענט א באזונדער חשובן פלאץ. זיי' האבן אין זייער יסוד: אלגעמיינע גלייכהייט, זעלבסיט־ באדינוגג, פיזישע ארבעט, בשותפותדיקע קיך, חברישע באציונגען צווישן די שילעי און לערער, קעגנזייטיקע חילף, זעלבסטפאתואלטוע א. א. וו. דער צענטראלער אנפיד־ארנאן פון דער העברע־ אישער שול און קולטור-־באוועגונג איז דער "ברית־עברית עולמית" מיטן זיץ ארט אין תל־ אביב און שטייט אין פארבינדונג מיט אלע פאריי־ גיקונגען פון דערציונג אין דער וועלט. נענדע) ווארן צוליב דער ווייטקייט. עם איז אבער אנט־ שטאנען א נרויסער טומל צוליב דעסיאינם רוי־ מישן לאנ״ער, ווייל די דערביי שטייענדע האבן, דערזעענדיק די בלוטיקע ווונד, זיך דערשריאקן און די ידיעה האט זיך שנעל פארשפרייט צוויישן גאגצן מילימער; אפך האבן זייער באלאגערונגם־ ארבעט געווארפן און מיט שרעק געלאפן אנקוקן זייער פירער. פון די ערשטע איז געווען טיטום, וועלכער האט געציטערט איבער דער גשמה פון זיין פאטער. אבער וועספאזיאן האט אלעמען שנעל בארואיקט מיט זיין אויסערלעכער האל־ מונג, שטארקנדיק מיט דעם זייער מוט, ווייל יערער לעניאגער האט געוואלט ארויסווייזן זיין שטארקע ליבע צום פירער* מיט נעמען נקמה אין די יידן. מאסנווייז זיינען געפאלן יוספם זעל־ גער פון די רוימישע פיילן און שטיינער, אבער פון דער מויער זיינען זיי נישט אפגעטראטין און האבן ווייטער געהאגלט מיט פייער און אייזן אויף די רוימער, וואס זייגען געשטאנען אונטערן צודעק פון די געפלאכטענע צוויינן. די רוימער האט עס אבער כמעט ווי נישט געארט, ווייל די פאקלען אין די יידישע הענט האבן העל בא־ לויכטן זייערע אייגעגע פאזיציעם, *פארשטעלגדיק אבער פון זייערע צי-ן די רוימער. פיל פון די פארטיידיקער פון יודפת זיינען בעפאלן מיט א העלדן־טויט, נאכמער זיינען פארווונדעט געווארן. נאך שווערער מי האט די מויער, מיטן אויפגיאנג פון טאג געפלאצט אונטערן שטארקן שטויסן פון דעם מאראן, וואם האט אויף קיין איין רגע נישט אזיפגעהערן. נאר אייידער די רוימער האבן זיך באוויזן ארייגצורייסן אין איינברוך, האבן אים די יידן פארבאריקאדירט מיט זייערע אייגעגע קערפערם. יוסף איז אין דער לעצמער מינוט געפאלן אויף א המצאה און באפוילן צו באגיסן דעם שונא מיט זודיקן בוימל. גלייך איז דאם בוימל געבראכט געווארן, באלד ווי עם וואילט פון פארוים צוגעגרייט *געווען, און איז אויסגע־ גאסן געווארן אויף די רוימישע קעפ. דער קא־ כעדיקער בוימל האט אריינגעבראכט א מהומה אין די רייען; די רוימער האבן זיך מיט שרעק־ לעכע ווייטאגן נעקייקלט פון די מויערן. דער בוימל איז שנעל דורכגעדרונגען די פאנצערם אלן ווייל ער קילט זיך אפ זייער לאגגזאם, האבן די רוימער געמוזט אויסשטיין שרעקלעכע יסודיים. פון די בראנד־ווונדן זיינען זיי אזש אין דער לוסט געשפרונגען, אראפפאלנדיק פון די בריקן. און די רואם זיינען זיי נאכגעגאנגען זיינען לייכט באזיגט געווארן דורך די יידן. וד?!ר יידיש?!ר קריגז נעפירט דער געשאפענער "וועד החינוך" טיט פארשטייער פון א״י־אמם, ווער חו״צ און מרכז המורים. מיט דער גרינדונג פון ציוניסטישן "וועד הצירים". נאך דער ענגלישער אקופאציע, איז דער גרעסטער טייל שולן אריבער צו דער נע־ שאפענער ביי אים דערציוגגם־אפטיילונג. אין 1921 האט אויך ייק״א איבערגעגעבן אלע אירע אנשטאלטן דעם ״וועד התנוך״ (26 אנשמאלטן מיט 1228 שיל ער). דער פאראייניקוגגם־פראצעס פון העברעאישן שול־וועזן איז דערמיט פארעג־ דיקט געווארן. ' דאס העברעאישע שול־וועזן אין א״י האט דורכגעמאכט א שנעלע אנטוויקלוגג. אין 1917 ד,אבן געילערנט אין אלע שול־טיפן 5.002 שילער; אין 1926 - 16.243: אין 1931 - 22.533; אין 1935 - 32.788; אין 1937 - 46.722: אין 1939 - 52.816 שילער, וואט האבן געלערנט אין 396 אנשטאלטן מיט 1618 קלאסן און 1998 לערער, דערפון זיי־ גען געווען 180 פאלקס־שזלן מיט 1376 לערער און39.258 שילער; 194 קינדער־גערטנער מיט 200 לערער און 7512 שילער; 13 מיטלשולן מיט 288 •לערער און 4971 שןלעי; 4 לערער־סעמי־ נארן און פאך־שולן מיט 47 לערער און 734 שילער; 5 פארשיידענע אנשטאלטן מיט 27 לע¬ רער און 341 שילער. ביז 1920 האט מיט אלע שולן אגגעפירט דער ״וועד החנוך, וואם איז באשטאגען פון 9 מאן, צו דריי פון דער ציוגיסטישער ארגאניזאציע, ישוב און לערער ־ארגאניזאציע. אין 1920 האבן זיך די שולן פון .,מזרחי" אפגעטיילט פון די אל־ געמיינע שולן און באקומען פולשטענדיקע אוי־ טאנאמיע. שפעטער האבן זיך אויסגעטיילט ווי א בא־ זונדער ריכטונג אויך די ארבעטער־שולן. זיי האבן אנגעהויבן אויפקומען אין 1921. אין 1923 האבן זיי געהאט בלויז 153 שילער מיט 15 לע¬ רער. אבער פון דאן אן האבן זיי דורכגעמאכט א שנעלע אנמוויקלונג. די כוחות־ פארהעלטענישן האבן ווידער פארלוירן פיל צייט אויף גארגיט. נאר אויך אויף דעם האבן די רוימער געפונען אן עצה. אויף לאנגע שטעקנס האבן זיי אנגע־ בוגדן סערפן איון מיט זיי איבערגעשניטן די שמריק, וואם האבן געהאלמן די זעק. די טא־ ראנען האבן אנגעהויבן מיט מער קראפט שטויסן די מויער ביז זי האט נאכגעגעבן. יוסף מיט זיינע מענטשן האבן שנעל צוזאמענגענומען דאם ברען־מאטעריאל, וואם זיי האבן געהאט אוג־ מער די הענט, ארויסגעלאפן 1אין דריי אפטיי־ לונגען'פון שטאט און האבן פארביעגט אלע מאשינען, טיט די געפלאכטענע צודעקן און צעשטערט די וואלן. דער אומדערווארטעטער ארויספאל האט ארויסגערוסן א גרויסע בהלה ביי די רוימער, וואס האבן גישט געוואגט אפילו צו פארמיידיקן זיך; אין איין אויגנבליק האט דאס פייער ארומנעכאפט אלע אויפגעשמעלמע בנינים, אפווישנדיק פון דער ערר די ארבעט פון די רוימער פאר א לעגנערע צייט. איינער פון די יידן, אליעזר בן שמי, א נע־ בוירענער אין גליל איז באגאנגען א העלדך טאט, וואס האט פארשאפט פיל רום זיין נאמען. ער האט אויפגעהויבן א נרויסן שטיין, א ווארף געטאן אויפן גרעסטן טאראן, אפק/אפנדיק יאים דעם שפיץ, דאן איז ער ארייננעשיפדונגען אין דער מחנה פון די שונאים און נישט קוקנדיק אויף רעם האגל פון פיילן האט ער אויפגעהויבן דעם שפיץ פון טאראן און רואיק צוריק ארויף אויפן מויער. אנדערע צוויי ברידער, נטירא און פיל^פום, אייך געבוירענע אין גליל, האבן ארייג־ געשפרונגען אין צענטן לעניאן און טיט די בלויזע הענט באפאלן די רוימער, ’מאכנדיק וויסטעניש אין זייערע רייען. נאכדעם האט יוסף מיט זיינע מענמשן גע־ גומע ן גרויסע פייער־פאקלען, און פאריאגנדיק דעם פינפטן און צענטן לעגיאן האבן זיייפאר־ ברענט אלע זייערע מאשינען' צוזאמען מיט די וואל־שוץ פונקטן. די איבעריקע רוימער זיינען פארלאפן די סכנה און האבן פארדעקט מיט ערד זייערע מאשינעם און אנדעדע האלץ־ מכשירים. צו אוונט־צו האבךדי רויטער איבער־ גרופירט דיערע כוחות און זיי האבן נאכאמאל זיך דערנענטערט מימן טאראן 'אנצוגרייפן די מויער אויף דעם ארט, ווו זי האט נאכגעגעבן. דאן האט איינער פון די יידישע קעמפער נע־ שאסן פון דער מויער, טרעפנדיק וועספאזיאנוסן אין פוס. די ווזנד איז נעווען א לייכטע, ווייל די שטארקייט כיונם קלאפ איז אפגעשוואכט נע־ שולן, 9 קיגדער־גערמנער - צו ״עזרה״; 4 שולן, 1 קיגדער־גארמן, 2 בימנאזיעם, 2 פאך־שולן צו פארשיידענע געזעלשאפטן אדער עלטערן־קאמי־ מעטן. אין אלע שולן איז העברעאיש געוועין די הויפט־שפראך. י אין 1911 האט "עזרה" געעפנט אין חיפה א רעאל־שול און ביי איר אן "אינסמיטוט פאר מעכגישע וויסנשאפטן" (שפעטער פאלימעכניק). אין צוזאמעגהאנג מיטן שארפן קאנפליקט וועגן דער לימודים־שפראך פון די דאזיקע אנשטאלטן (דיימש אדער עברית) האט זיך אנגעהויבן אין 1913 א פראטעסט־באוועגונג אין ארץ ישראל און די אגודת המורים האט באשלאסן צו באי־ קאטירן די דאזיקע אנשטאלטן. די לערער זיינען אויסגעפאדערט געווארן איינצופירן די העברעאי־ שע לימודים־שפראך אין אלע "עזרה״־שולן, איך קעגנפאל פארלאזן די שולן און גרינדן גייע. א העלפט שילער האבן פארלאזן די אלטע אג־ שטאלטן. סיאיז אפילו געקומען צו געשלעגן און צוזאמענשטויסן מיט פאליציי, זוען ד״ר נאטאן - דער לייטער פון ״חילפס־פאראיין״ - איז געקו־ מען אין די ירושלימער שולן אין דער באגלייטוגג פון דייטשן קאנסול מיט פאליציי צו באזייטיקן אייניקע לערער׳. אין פעברואר 1914 האט דאם קוראמאריום אין בערלין גאכגעגעבן די וויכטיק־ סטע סאדערונגען פון די נאציאגאלע עלעמענטן. מימן אויסברוך פון דער ערשטער וועלט־מלחמה האט "עזרה" אפגעשטעלט איר ארבעט אין א״י. די נייע שולן, וואס זיינען געשאפן געווארן בשעת דעם קאמף מיט "עזרה", זיינען טיילווייז געשטיצט געווארן פון דער ציוניסטישער עקזעקו־ מיווע, וואם האט זיך ביז דאן בכלל נישט בא־ טייליקט אין בודזשעט פון די שולן. ווען די וועלט־מלחמה (1914־1918) האט אויסגעבראכן. הא׳ט די טערקישע מאכט געשלאיסן פיל שולן' ארעסטירט די לערער בעתן גירוש יפו און תל־אביב. פאר ד* קיגדער פון די פאר־ מאכמע שולן זיינען געעפנט געווארן נייע שולן אין צפת. טבריה א. א. מיט די שולן האט אג־ און די שמאט יודפת געפינט זיך כמעט אינגאנצן אויפן שפיץ פון א הויכן, שטיילן פעלז, ארומגעריגגלט פון אלע זייטן מיט אוט־ צייליקע אפגרוגטן, און ווען א מענטש פרזווט אראפקוקן אונמן, הויבט אים אן שווינדלען פאר די אוינן פון דער אומענולעכעיר טיפעניש, בלויז פון צפון־זייט פירט א וועג אין שמאט אריץ, אויף דער זייט איז אויך די שטאט גיעבויט* גע־ ווארן. דעם טייל האט יוסף ספעציעל באפעם־ טיקט, כדי דער שונא ואל פון דער זייט גישט אנגרייפן די שמאט. און בערג האבן די שמאט ארומגערינגלט, פארשטעלנריק זי פון' מענטשלעכע אויגן; זען האט מען זי נאר געקענט, ווען מען איז צוגעקומען גאר נאענט. וועספאזיאן תאט בא־ שלאסן צו באזיגן הן י די הארטע נאטור פון דער פעסטונג והן אירע מוטיקע באשיצער. אויף א קאטאנדירן־באראטונג האבן די אנפירער פאר־ געשלאגן אויפצושיטן וואלן. כדי אזוי ארום קענען דערנרייכן די פעסטונג. פון די ארזמיקע פעלזן האט מען שטיינער געהאקט און פון די וועלדער- בוימער. פון זייערע צוזייגן האט מען דעקן נע־ פלאכטן, וואם זאלן שיצן פון די שמיינער, גע־ שליידערטע' דורך די יידן פון די מויערן. די יידן זיינען אויך נישט געשטאנען מיט פארלייגטע הענט. פון די מויערן זייגען אן איבערריים אריבעיגעפלויגן גרויסע שטיינער' און א האגל פון פיילן. וועספאזיאן האט געהייסן שטעלן אויף די וואלן 160 שיס־מאשינען און באשיסן פון זיי די יידן אויף די מויערן. די קאטאפזלמעס (פייעו׳־ר ווארפעח האבן ארויסגעשפיגן שטיקער לאווע געמישט מיט פייער־פאקלען און קוילן און די באליסטרעס (שטייגער ווארפעח האבן געשמיסן שווער־וזאגיקע שטיינער. גישט דעירלאזנדיק די יידן זיך שטעלן אויף די מויערן אדער אפילו שפאצירן אין שטאט. ווען דאם פארטיידיקן איז געווארן אומדערטרענ-עך פלעגן מחנות יידן זיך ארויסלאזן פון שטאט, צעשטערן די וואלן און פארברענען די אויפנעשמעלטע באלאגערונגם־ מכשירים. וועספאזיאן האט צולעצט פארשטאנען, אז כז^ איבערצורייסן דיי ארויספאלן פון די יידן מוזן אלע וואלן פאראייניקט ווערן אין איין נרויסן וואל און אלע כוחות מוזן קאנצענטריוט ווערן. ווען יוסף האט נעזען, אז די קאנצענט־ רירטע קלעפ קענען דערפירן צו דער שיפאלטונג פון מויער האט ער געהייסן אראפלאזן זעק טיט שטחי צו דייפונקטן, וזו עס האבן געארבעט די טאראנען, כדי אפצושוואכן די שטויסן. די רוימער (פארזעצונג) 1 1 א ר ץ ישראל. די פראגע וועגן בויען שולן אין א״י האט אוועקנעשטעליט אליעזר ב ן ־ י ה ו ד ה נאך אין זשורנאל "חבצלת" אין 1880-1879. צו יענער צייט זיינען נאך אפי¬ לו אין די גאציאנאלע קרייזן געווען גישט ווייניק מענטשן, וואס האבן געצווייפלט, צי דאם וועט זיך לאזן דורכפירן. דעם ערשמן פחוו האט אין 1883 געמאכט אין ירושלים נסים בכר, דער ליי־ טער פון דער יינגל־שול פון אליאנס. ׳ דעם ביישפי׳. האבן נאכגעטאן אנדערע צוויי שולן אין ירושלים. אין 1889 האט מען איינגעפירט די שיטה "עברית בעברית".*, ביס־ לעכווייז האבן אויך די איבעריקע אליאנס־שולן אין א״י אגגעהויבן איבערצוגיין "אויף עברית, הגם גישט אין אזא גרויסער מאס. דער פאראיין "שפה ברורה", וואם בן יהודה* האט געגריגדעט אין 1889, האט פיל מיטגעווירקט דערצו. א לאב־ גע צייט איז אנגעגאנגען א קאמף מיט די סצך־ דים (באאמטע) פון באראן ראטשי׳׳ד, וואס האבן געוואלט איינפירן פראניצויזיש אלם 'לימודים־ שפראך. די פקידים האבן אבער סוף כל סוף אפגעשטעלט זייער ווידערשטאנד (אין 1900 איז די פקידות איבערגעגאננען אין רשות פון יק״א) און אין 1902 זייגען שוין דער רוב שולן געווען העברעאישע. אין די שולן פון די קאלאניעם, וואם האבן ניט געהערט צו דער פארוואלטינג פון באראן ראטשילד (גדרה, חדרה, רחובות), האט זיך דער קאמף בכלל נישט געפירט. אין 1892 איז געגרינדעט געווארן א פאר־ איין פון העברעאישע לערער. ער היאט אויסגע־ ארבעט די שול פראגראם און נעשאפן דעם "וועד הלשון" אין ירושלים. ם־איז געפירט נעווארן א קאמף צווישן די אנהענגער פון הברה הספרדית און הברה אשכנזית, אין וועלכן די ערשטע האבן געזיגט. אין 1906 איז געגרינדעט נעווארן דיער פארלאג "קוהלו־ד אויף ארויסצוגעבן לערן־ביכער און פיר יאר שפעטער האט דער פאראיין אג־ געהויבן ארויסצונעבן א פעדאגאגישן חודש־זשיור־ נאל "החנוך. ער האט געעפנט א פעדאגאנישע ביבליאטעק, ארגאניזיירט זומער־קורםט'א פיעדא־ גאגישע אויסשטעלוגג אא״וו. \ אין די שולן פון "עזרה" (פון הילפם־פער־ איין דער דויטשען יודען), וואם איז בדרך כלל געווען נאציאנאלער געשטימט ווי די "אליאנס,‘, זיינען צום גרויסן טייל די אלגעמיינע לימודים, וואם זיינען געפירט געווארן אין דייטש ארי־ בערגעפירט געווארן אין *עברית. אין די גני־ ילדים (קינדער־גערטנעח איז די לימורים־שפראך פון אנהויב אן געווען עברית. די ערשטע גימנאזיע אין א״י האט געשאפן ד״ר י. ל. מממן אין 1906-1905 אץ* יפו, דיאט איז געווען א פריוואט־שול מיט 17 שילער און 4 קלאסן. שפעטער א יאר האט זיך אין יפו גע־ שאפן די "אגודת הגמנסיה העברית ביפו". ווען מען האט געע^גט דעם 6־טן קלאם, האט שוץ די גימנאזיע געציילט 200 ש־לער; 38% תלמי¬ דים זיינען געקומען פון אדסלאנה מימן אפ־ שלום פון 8־טן יאר זיינען שוין אין רער ג*מ־ נאזיע געווען 500 שילער, דערפון א חעלפט פון אויסלאנד. אין ירושלים איז געעפנט געווארן א נים־ גאזיע אין 1909 און 4 יאר שפעטער, א סעמי־ נאר פאר לערערינס. די'"עזרה" האט געעפנט א סעמינאר פאר לערער, ווי אויך קורסן פאר גננות (פרעבליסטינם). .1913 זיינען שדן געווען 34 פאלקם־שולן (28 שולן אין קאלאגיעם, 6 - אין שמעט). 20 קינדער גערטנער, 2* גימנאזיעם, 2 לערער סעמי־ נארן, 2 פאך־שולן (די קונסט־שול "בצ-אל" און א לאנדווירטשאפטלעכע מימלשול) - ס״ה 60 אנשטאלטן מיט 2600 שילער. 16 שולן און 1 קיגדער גערטנער האבן געהערט צו יי״קא: 4 שולן, 3 קינדער געריטנער - צום וועד המושבות; 10 שולן צום וועד ״חובבי ציון״ אין אדעם; 2 הע בר עאיש טעאטער אין בוענאם איירעם אונטער דער רעזשי פון דעם באקאנטן קינם־ טלער זלמן הירשפעלד, איז געשאפן געווארן אין בוענאם־איירעם אהעברעאישע טעאטער־סטודיע, וואסיהאט פסח אויפגעפירט י. ד. בערקאוויטשעם איקאמעדיע פון אמעריקאנער יירישן לעבן "מי נביא וידע" און אפעלזאנס "רחל אמנו". א מא־ דערנע באארבעטונג פון דער לעגענדע זועגן רחלים קבר. די סטודיע גרייט זיך אויסצופירן א ריי העברעאישע פיעסן. צווישן זיי "רות" פון אלפערזאן און א. אשמאנים "זאת האדמת", פון יידישן ליעבן אין ארץ ישראל, ווי אויך צווי י פיעסן פון רעם באקאנטן העברעאישן דראמא־ טורג ה. סעקלער, "נסיעת הצדיק" און "כלפי מזרח". יוסף פלאודוס די פארטיידיקונג פון יודפת (אויס^ג)