Mannheim
Compact Memory

Undzer Worṭ · 1947-07-18 · 27/65 (18.7.1947) · p. Seite 6

Scan of the page
Image: UB Frankfurt, Visual Library (IIIF)
Journal
Undzer Worṭ
Volume
2 (1947)
Issue
27/65 (18.7.1947)
Date
1947-07-18
Page
Seite 6 (sequence 6)
Language
Yiddish, English
Belongs to
journal issue
OCR quality
65% known words query
IRI
…/7242850-7243267-7243331--515-7243098
Visual Library
page viewer of the UB Frankfurt

Mentioned entities

OCR text

1 entity mentions

ZAJT 6 אונדזער ווארט FRAJTIK, 18. JULI 1947 Dar onhojb funm lectn weg fun Warszewer geto 5.1* Mit 5 jör curik hot es zieh ongehojbn. Dem 22. juli 1942 iz arojsgetrogn geworn der tojturtejl ibern grestn jidiszn kibuc in Europe- Warsze. An urtejl, wos iz farfast un formulirt geworn durch di ״justic“-treger funm dritn?ajeh, mitn ewek cu cebrechn flzisz un gajstik a badajtndn tejl fun der progresiwer menczhajt. Ponim-el-ponim mit der antblojzter tragik iz in jenem tog sztejn-geblibn dos halb-miljonike warszewer geto; es iz mit ejnmol aruntergerisn geworn der diker szlejer, wos iz kesejder gehörigen ibern fartunkltn geto-himl, a radikaler ibergang fun a farwolkntn horizont cu fulsztendiker fincterkajt. Der pajnfuler koszmar, wos hot in meszech fun lange, blutige teg gedrik^dos cewejtokt un farklemt jidisz harc, hot zieh in jenem tog arojsgewizn als reale farwirklechung fun jidiszn churbn un umkum. Di likwidaeje fun der jidiszer Warsze iz geworn a lebediker fakt. A mechtiker knojl fun umbaszrajblechn caar, jeusz un farcwejflung, hot gebundn di cetrejslte psichik un neszome funm geto-Jid. Blut iz geworn der togteglecher sinonim zajner,wos hot im baglejt ojf jedn szrit un jede rege. Der 22. juli fun jenem jor, hot zieh niszt unterszejdet fun fil andere teg in geto. Di greste tejl fun zaj ne ajnwojner hobn niszt gefilt, az dort, ojf der trase fun Szuch biz Grzybowska wegt zieh der gojrl funm halb-miljonikn kibuc; az in biuros funm jidnrat wert farhandlt wegn a miklojmerszter ^humanitärer" frage fun ״ojszidlen“ ejnike tojznt hejmloze Jidn, wos gefinen zieh in di trojerik-bakante plejtim-punktn, un ojeh, az men hot zieh gepruwt kegnszteln der achzorjesdiker farordenung, wos hot badajt — katastrofe. Di farcwejflte bamiungen hobn ober lajder niszt gegebn dem gewunczenem rezultat, wajl der baszlus fun likwidaeje, iz gewen basztimt fun forojs. Der GZAR an ongenumener; mit blut a gechasmeter. Der ojszen funm geto in jenem tog, iz niszt cu farglajehn mit kejn szum geszeenisz in menczlechn lebn. A bild — fun gefangene menczlecbe wezns in ejn kolosaler sztajg/fun mitlalterlechn inkwizicje-pajn. Szotns mit far־ brochene hent un farwejnte ojgn, szlajchn zieh sznel, sznel durch di chorewe un mit tremdurchgewejkte geto-gasn zuchndik an onhalt, a retung kegn dem opszwenkendikn mabl, wos hot zieh wi opgerisn fun der himleszer hojchkajt farflejcndik alc ojf der erd. Niszto ober kajn retung, niszto kajn ojsweg, alc iz farmacht, farsztelt; umetum brent a fajerfun famichtung, wos farszprejt zieh mit an ungehojem tempo. A thpm, in welchn men sztojst dich on rachmones, on harc. Dos cuzamengepreste halb-miljonike warszewer geto, hot dem 22. juli 1942 ongehojbn dem lectn weg, dem weg cum eszafot, cum mizbejach fun der nacistiszer tiranje, wos hot zieh umojfherlech gebodn in umszuldikn blut. Der 22. juli 1942 hot antplekt dos warszewer geto in a cusztand fun moraliszer depresje, wos es hot gojrem gewen di blutike juni-״forszpil“ untern gekrojntn titl ״der blutiker frajtik-cunachts“. Dos iz gewen genugnd cu cebrechn dem mut un glojbn in der meglechkajt fun an andern morgn; in der meglechkajt fun an ejgener kegn Wirkung. Es hot zieh noch dan inm geto niszt gefunen der gajstiker un moraliszer faktor, wos zol mit zajn inerlecher kraft hojbn dem bawustzajn, wos zol demaskim di richtike kawones fun Dinstik dem 1. un mitwoch dem 2 juli, hot in Stuttgart gewajlt der gew. Sant.-Otiljer orkester unter der lejtung funm muzik-maj- Ster M. Hofmekler. Bejde owntn iz der koncert-zal gewen iberfult iber di breges. Der jidiszer ojlöm, wos iz ojsgehungert noch dem kinstleriszn wort, oder muzikaliszer farantsztaltung, hot zieh wi opgefriszt gajstik beejs di ewej gelungene owntn funm muzikaliszn koncert. Epes a misterjezer citer nemt arum, wen M. Hofmekler git a baweg mit zajn cojbersztekele. Es hern zieh kiszufdike klangen, wos farwign dich in andere, helere weltn ... es fargest zieh a wajle, az men lebt in a weit fun brutaler wirklechkajt, az dos geszpenst fun ejbikn woglen farfolgt umendlech. Du bakumst dem glojbn, az szojn gor in gichn wet kumen di derlejzung. Ot ui wizje szafn di getleche klangen fun M. Hofmeklers muzik-ansambl, mit welcher er, Hofmekler, iz organisz cpnojfgewaksn, noch fun di umetike teg funm blutikn hitleristiszn szturem. Di definieje far M. Hofmekler als ״der baziger funm tajwl“ iz a richtike, wajl mit dem cojber fun zajn muzikaliszer kunst, hot er bawizn opeuwendn di ojfmerkzämkajt funm szotn in zajn blut-dursztikajt in dem kowner lager-gehpnem un Szepter in Flossenburg. Als ersztn numer fun zajn filfarbikn program, hot Hofmekler gegebn di ojsderwejlte melodie fun der opere Faust. Es wirkn off״ di farbrecher. Es iz noch dan niszt rajf gewen di szprocung, wos zol ojftrejslen dem Jidn fun zajne drimlendike, iluzjonistisze getohofenungen. Emes, es hobn zieh gehert ejneine, farejnzamte un szwache rufn micad dem progresiwn tejl fun der jidiszer jugnt, fun der chaluciszer machne; rufn fun gefar, fun wornung, az ״ojszidlung" hejst tojt, az ״arbet ojfn mizrach“ badajt niszt epes andersz wi umkum. Di dozike rufn hobn ober niszt dergrejeht cum farszmajetn geto-Jidn, cu zajn harc, wajl er iz gewen farblendet fun der forlojfiker ״konjunktur", funm opium fun niszt logiszer bagrindung, az ״es wet doch niszt zajn azoj szlecht". Es hot dan gefeit der geejnikter politiszer kojach ojf der jidiszer gas, wos zol zieh ojeh antkegnszteln der inerlecher demoralizacje fun di judnrat un policej-sistemen; wos zol cugrejtn a bazis fam rechtcajtikn jidiszn widersztand kegn farbrecheriszn brojnem cinizm. Es hot gefeit dos, wos es iz gekumen erszt szpeter, wen dos geto iz gewen ceszplitert, ceblutikt un cebrochn — der koordinirter nacjonaler bawustzajn fun heroiszn kamf. Der 22-ter juli wet zajn a tragisze lere far di ale goles-trojmer un di blondzendike ojf ale welt-wegn. Hajnt, 5 jor noch der durchgemachter traged je, sztejt wider dos jidisze folk in onblik funm szwern gerangl far zajne recht ojf ekzistenc, far a zichere eukunft. Wider zeen mir farszejdnartike szterungen, wos pruwn mit ale megleche mitlen cuniszt machn dos der- Dinstik dem 24 juni iz ‘ojfgeflrt geworn durchn hign dramkrajz bajm kultur-amt di drame ״Mirele Efros" fun Jakow Gordin. In der drame wert geszildert a jidisz-negidiSz lebn in der cwejter helft fun forikn jorhundert in Mizrach Europe. In der sztub fun der negideste Mireie Efros, hot zieh ״arajnbakumen" dos na je dor, mitbrengenedik mit zieh ״gift“, wos hot farsamt Mireles idilisz patrjarchal lebn. Mireie Alt zieh cu-szwach cu kemfn kegn di naje wintn un gejt awek mit a cebrochn harc fun ir hojz, wu zi hot farbracht ir lebn. In 10 jor arum bet zi zieh iber, niszt kenendik opzogn ir ejnikl cu kumen ojf zajn ״bar micwe“־sude. Blojz cu wajzn a tip fun an amoliker inteligenter jidiszer froj mit ire gute zitn un maniem; a tip, wos iz szojn kimat fargesn, hot zieh szojn gelojnt cu wajzn di piese farn ojlom. Ojser dem trogt ״Mireie Efros" a dereijeriszn Charakter. Di hojpt-role Mireie Efros (Krilewska Dwojre) iz ojsgeflrt geworn zejer fajn. Ir rejner jidisz un haltung ojf der bine, riz gewen et wos mer wi an amator ken wajzn ... Ojeh ״Nochemcze" (Szymon Lewin), was iz agew szojn niszt kajn ponim chadoszes baj der Szejris Haplejto, hot gewizn an echtn tip fun a jidiszn kaben, wos iz cu alem glajehgiltik un di gance weit gejt im niszt on. Im iz gorniszt kajn nafke-mine, wos es tut zieh arum im ... Szymon Lewin farmogt intuieje fun an emesn aktior. Zejer gut iz ojeh gewezn ״Szalmen“ (Meir Szkolnik), an artist fun kijewer jidiszn teater, wos hot mit zajn szpiln ibergelozt a cuszojer di sztarke dramatisze akeentn fun di muzik-klangen. Dan Art Hofmeklers kapele ojf fil motiwn funm lebn fun bojendn zieh E. J.-dikn Jiszuw. Der solist h' Richter mit zajn prechtikn tenor Art gelungen ojs a fragment fun der opere ״Zydowka". Er zingt noch ejnike lider fun welche es derszitert dos lid ״es wejnt majn harc", farfast durchn chazn Szenker in di szwarce teg funm KZ-lebn. Nachher tret arojs der wiolin-solist h’ A. Stupel, bacojbemdik dem ojlom mit di dine carte tener inm czardasz fun Kaluci. Er Art ojeh ojs mit grojs bajfal dos wig-lid ״Numi, Numi“. Dan szpilt der gancer ansambl a gemisz fun alte jidisze folks-lider. Es derszajnt dos frl. * Durmaszkin als gezang-solistin un Art ojs, cuzamen mitn orkester ejnike gezang-numern funm geto-lebn. Es tojehn dan ojf bilder funm geto, wos zajnen ojsgeAlt mitn szojderlechn grotesk. Tife benkszaft ruft arojs dos lid: ״ch'wil cajtn andere“. Es wirkn wi an opfriszungskwal di tener inm numer ״dos gezang fun amcho“. Cum szulus firt ojs der orkester cuzamen mitn ojlom dem himn fun di geto-ojfsztendler ,*,zog niszt kejnmol, az du gejst dem lectn weg!“ Di ewej gastrol-owntn hobn zieh ojf lang, lang aingekrict baj alemen in zikorn. Boruch Goldsztejn. grejehn undzer antgiltikn eil. 5 jor noch der tragiszer halb-miljoniker tojtn-demonstracje fun jidiszn Warsze un he eher 2 jor noch der' mapole fun der naci-chaje, treft zieh on di Szejrit Haplejta un dos gance jidisze folk, szojn bajm rand fun der farwirklechung fun zajne idealn, bajm breg fun zajn hejm, ojf a diker, sztolener un umberachmonesdiker want. Mit gewalt rajst men undz awek fun di breges un men Art hinter naje sztechldrotn fun Cypern. A milchome dem jidiszn folk mit ale wegn, mit ale mitlen, mitn ewek cu cebrechn dem ' drang fun di nicl-geworene funm weitchurbn jidisze resztlech; cu farsztojsn di geule fun ganen folk; Dos wirkt wider cesztererisz ojf undzer Psychologie. Mir hejbn on farlirn dem glojbn, dem ojsdojer lozndik arajndringen in undzere rejen di alt-naje goles sztimungen, fun cajtwajlik zieh ajnordenen biz a 'ginstikerer konunktur - enderung. Kegn dem muzn mir zieh kegnszteln. Mir torn niszt wideramol zieh lozn ojf di niszt-richtike wegn fun falszn iluzianizm. Der cijonizm muz mit zajn fuler kraft ojfdekn di richtike ciln fun di, wos lokn a gewisn tejl fun undz mitn rejc fun naje golusn. Der ejnciker weg fun rehabilitaeje far di miljenen umszuldike korbones, wos mir hobn gegebn ojfn mizbejach fun modernem mitlalter, iz an ejgene hejm, an ejgener bodn. Nor dos ken undz farzichern kegn an iberchazerung fun enleche geto-epodies. Dos muzn mir gedenken un di trojerike date der 22. juli wet undz helfn in dem. y Ch. Sucholicki. sztarkn rojszem ojf di cuszojer. ״Szejndele“ di ״szlechte“ (Galwer Sonia) hot ojeh niszt szlecht geszpilt. Zi hot simonim fun talant, ober zi darf arbetn iber zieh. Jojne Kon als ״Josele“ hot ojsgeArt zajn rol ojsgecejchnt gut. 8' iz wert cu bamerkn, az Jojne Kon, welcher hot noch farn krig geszpilt jidisz teater, ken farechnt wem als ejner fun di beste fun kolektiw. Niszt szlecht zajnen ojeh gewezn Tamol als cwejter zun Daniel, wi ojeh Mechle (Bankowska Dwojra) un Chane- Dwojre (Jartdan Zoüa). Zej bazien bli-sofek a gewise mos fun aktiorisze feikajtn, welche München (PR). Montik, dem 7-tn juli iz in teater-zal Schauspiell^us forgekumen a konferenc fun di rabonim fun der amerikaner zone. 20 minut noch 2 kumt arajn in zal der ojber-komandir fun di amerikanisze bawofnte kojehes in Europe general Lucius D. Clay in der baglejtung fun zajn politiszn barater Robert Murphy, lejter fun der' militer-regirung far Bayern general Müller, barater far jidisze injonim rabi Philip Bernsztejn, farbindungsoAcir col. George R. Seithers un andere hoj che fartreters fun der amerikaner armej un Militer-Regirung. Fun der jidiszer zajt zajnen gewen onweznd der forzicer. fun Central Komitet fun di bafrajte Jidn in der US-zone Dawid Treger, forzicer fun Waad Agudas Harabonim bajm CK haraw Abe Snieg, direkter fun Joint far •Dajczland — Pasman, Sztatskomisar Dr. Philip Auerbach un fartreter fun der jidiszer un ojslendiszer prese. Als reprezentant fun der bayeriszer regirung hot zieh batejlikt der kultus-minister Dr. Hundhammer. Haraw Snieg halt di derefenungs-rede. Er bagrist dem hojehn gast — gen. Clay un zajne notste mitarbeter, noch welchn er berichtet iber der tetikajt fun di rabonim in di 2 jor noch der bafrajung. Di rede wert iberzect durch chpl. Szapiro in englisz. Es redt der vice-forzicer fun waad harabonim haraw Meir Grinwald. An ajndrukfule hareike rede halt rabi Philip Bernsztejn. Rabi Bernsztejn sztelt zieh op ojf der perzon fun komandirndn general Clay. 15 monatn arbet er cuzamen mitn general un er ken farzichern, az der general iz a guter frajnt fun Jidn, durchgedrungen mitn wiln zej cu helfn. ״On a hofenung ken a Jid nit lebn“ — zogt rabi Bernsztejn. ״Ich bin a Jid un hof, az noch far majn cajt wet zajn a •jidisze medine in Erec-Jisroel." Cum redner-pult gejt gen. Clay. Er wert bagrist durch di onweznde mitn ojfsztejn un hilchike aplodismentn. Der general hot derklert, az er kumt in nomen fun der apmerikaniszer armej un amerikaner folk cu bagrisn di dozike hejlike farzamlung. ״Ajer problem iz a problem fun der gancer weit un deriber bin ich alejn nit bezej darfn antwiklen. Szlojmele der bar-miewe bocherl wos hot ganc gut geszpilt, hot ober ojf dem hign ״amcho“-Jid, wos zet dem policej-oficir Hamerman 10 mol a tog (un wos iz szojn alt 2 mol 13) niszt gekent machn dem geherikn ajndruk. In algemejn, iz di forsztelung durch mitn grestn derfolg. Der kontakt ewiszn di szojszpiler mitn publikum iz di gance cajt gewen a noente un di artistn zajnen take baszonken geworn mit langdojernde aplodismentn. Es iz kedaj cu dermonen, ^z noch di atakes fun di Perlow’s mikol-haminim ojf di lager dramkrajzn, iz di forsztelung a satisfakcje far di lecte. Forike woch hot do gegebn a ״koncert“ Fajwl Siwak un zajn baglejter Lejb After. Der ״koncert“ iz basztanen fun alte, banale wien fun ergstn min. Di hojpt-teme iz gewezn: szund. Wen di artistn hobn ojf cumorgns gewolt gebn a cwejtn ojftrit, iz der teater-zal gewen pust. 8' iz interesant cu wisn, cu di centrale fun di aktiom in Müneben, wejst mit wos ire mitglider famemen zieh. Zej zajnen doch (ojb ich hob niszt kajn toes) fun di a. g. profesjonalistn. Uh cu iz szojn dawke ״hefker petruszke“? Symche Kochaw, Waldstadt. # # * In kultur-hojz iz ajngeordnt geworn an ojssztelung fun der fach-optejlung baj der hebreiszer szule in Waldstadt. Di ojssztelung iz farzen mit Al eksponatn fun di jingste jidisze kinderlech. Ojfn ersztn blik wilt zieh niszt glojbn, az dos hobn di klejninke gemacht, wajl alc iz zejer preciz, pinktlech un majsterhaft ojsgeArt. Es zajnen ojsgelejgt gesztrikte klejdlech, beretn, hant-taszn, nejgeszirn, molerajen fun farszejdenem inhalt, serwetkes, abazurn un Al andere zachn. Ojf jedn eksponat geAnt zieh a cetele mitn nomen funm ״majster“. Dos ojg wert poszet fargaft fun dem, wos es wajzt undz di ojssztelung. Ojf jeder zach rut der chojsem fun undzere junge, geszikte kinder-hentlech un es kumt dir ojfn gedank, wiAl azelche talantn-kinder es zajnen fun undz awekgerisn geworn. Specjel hobn zieh ojsgecejchnt mit zejere zachn di szilerins: Szechter Dobe, Herbst, Sztindl (gesztrikte hant-taszn), Rozenblum (abazurn) Dobrzylowski, Serwet un andere. Di instruktor-lererin froj Grinbojm widmet ir gance energie cu dereijen di kinder als nucleche elementn far der gezelszaft. Es iz kedaj cu bamerkn, ar di dermonte froj Grinbojm, hot ontejl genumen inm ojfsztand fun warszewer geto un iz al-pi-nes nicl geworn. kojach dos lejzn" — hot gezogt wajter d^r general. Er hoft, az endlech wein di ale problemen gelejzt wem. Azoj lang wi di Jidn wein darfn dp farblajbn in Dajczland, wet di amerikaner Armej zej sztendik helfn. Zajn Office iz sztendik ofn far di jidisze Uders un er iz grejt cuzamen mit zej cu lejzn ale problemen“. Kol zman di Jidn zajnen in Dajczland, wet ojeh dos amerikanisze militer do zajn“ — farzichert gen. Clay. Di rede fun gen. Clay iz mit grojs bagajsterung ojfgenumen geworn durchn farzamltn ojlem. Es redt der farbindungs-oAcir ewiszn der armej un CK col. Seithers, welcher drikt ojs zajn dank far di ale, wos helfn im in zajn tog-teglecher arbet un in der erszter rej dem Central Komitet un gen. Müller. Der major chpl. Max Braude bagrist in nomen fun histadrut harabonim in Amerika. Der forzicer fun CK Dawid Treger bagrist di konferenc fun di gajstike Arer di rabonim fun der Szejrit-Haplejta, welche hobn zieh farzamlt mitn ewek cu zuchn mitlen un wegn cu hojbn, farsztarkn un antwiklen dem gajstikn un moraliszn cusztand fun di resztlech 'lebn-geblibene Jidn. Er redt wegn der achtung fun CK cu religieze fragn. Di religieze derciung darf zieh sztien ojf toleranc un geArt ojfn grünt fun frajhajt fun gewisn. Der direkter fun Joint, Pasman, bagrist di konferenc un zogt cu di hilf fun Joint. Er brengt cum ojsdruk zajn hofenung, az di rabonim — di roszej hakohal — wein brengen zejere ejdot kejn Erec-Jisroel. Sztatskomisar Dr. Auerbach sztelt zieh op ojfn religiezn wider-ojfleb fun der Szeerith- Haplejta. Rejdndik wegn waksndn antisemitizm in Dajczland, derklert er, az di bayerisze regirung iz kegn antisemitizm, ober troc dem nemt er on alc szarfere formen ewiszn der dajezer bafelkerung. Er wendet zieh cum gen. Clay. az di armej zol helfn cu bskemfn ctem antisemitizm. In szajches mit opfor fun rabi Bernsztejn kajn Amerika dankt haraw Snieg in nomen fun Waad Agudath Harabonim' dem fardinstfuln barater far jidisze injonim far zajn mi un lejstungen letowqt der Szeerith-Haplejta. Er winezt im fll glik un derfolg in zajn wajterdiker arbet, in Amerika. Ojf dem wert geszlosn di konferenc fun di rabonim fun der amerikaner zone. Ojffirung fun ״Mireie Efros" durchnWaldstadter dr am ati s zn k r a j z Der ״baziger fun tajwl" eugast in Stuttgart Di Asejfat Harabonim in München

Text as recognised by OCR (ABBYY FineReader), without corrections. Entity mentions: TagMe (2021); their positions were matched to this text again.