Undzer Worṭ · 1947-07-11 · 26/64 (11.7.1947) · p. Seite 5

FRAJTIK, 11. JULI 1947 . אונדזער ווארט ZAJT 5 מיט רומעגיש. אבער בכלל איז דאס שנעל- אמפגעבנימע שול־מעזן נאך שנעלער אוגטער־ געשגיטן געווארן. יי ד י ש ע שולן א יי ן א נ ד ע ר ע א 'י־ ר א פ ע א י ש ע ל ע נדע ר. די יידישע שולן •אין מעריב־אייראפע זיינען דערהויפט צוגאב־שולן. אזויגע שולן טרעפן מיר זינט 1928 אין'פאריז (פראנקרייך), פון 1925 אי אנטווערפן און שארלרוא (בעלגיע). עם זיינען געמאכט געווארן פרווון צו עפענען יידישע שולן אין דענענמאריק, האלאנד און עגגלאנד, זי' האבן אבער ליידעיר קיין אריכת ימים נישט געהאט. T יי ד ישע שולן אין די פאראייניקטע ש מ א ט ן און ק א נ א ד ע. אלע שולן אין אמעריקע, א חוץ עטלעכע טאג־שולן אין קאנאדע האבן א סך אלגעטיינע שטריכן. זייער שורש איז א שותפותדיקער, ער האט געצויגן זיין ערשטע יניקה פון די אימיגראגטן, וועלכע האבן נאכן יאר 1905 אנגעהויבן שטראמען קיין אמעריקע. אגגעזאפט מיט דער געזעלשאפט־ לעכער דערציונג, וואם זיי האבן באקומען* אין די סאציאליסטישע פארטייען, איז זיי פרעטד געווען דער קאסמאפאליטיזם און די פרינציפיעל פאזיטיווע באציונג צו אסימילאציע, וואם האט געהערשט צווישן די יידישע ראדיקאלע קרייזן אין אמעריקע. און אזוי זיינען צווישן די ערשטע פיאנערן פון דער יידישער שול געווען יידישים־ טישע גלות־נאציאנאליסמן און די סאציאליסטך טעריטאריאליםטן (עם־טי). דער צוזאמענפאר אין מאנטרעאל' אין יאר1910 פאסט א באשלום צו עפעגען נאציאנאל־ראדיקאלע שולן און שוין אין אייגיקע וואכן עפגט זיך די ערשטע שול אין ניר־ יארק. דאם' קומענדע יארן,ברענגמ שוין א ריי שולן אץ פארשיידענע פונקטן. אין ראטשעסטער און טאראנטא אמאגימרט שולן דער עס־טי־ קרייז. דאם טאראניטער קערנדל איז געפאלן אמף א גינסטיקן באדן און די שה. וואם ציילט גלייך 330 קינדער, גערופן גאכן טויט פץ גרויסן יידישן קלאסיקער, י. ל. פרץ, עקסיסטירט אן שום אי־ בערריים ביזן היינטיקן טאג. די ציאל שילער וואקסט כסדר, אין יאר 1919 גייט זי 'איבער צום ארבעטער־רינג, פייעירנדיק איר ערשטן ארויסלאז אין יאר 1927. אנדערע שולן באומיזן מן־ ’אויך אין לי. שול־אינספעקטאר זיינען אין בעסאראביע געווען 52 שולן מימי 5557 קיגדער אין יאר 1922. די וויימערדיקע יארן ברענגען די פאדערונג מצד דער רעגירונג'צו רומעניזירן די שולן. לאנג ווערט נאך געלערנט אומלעגאל אמף יידיש, •פאראלעל דערציונג ביי דער בוקאווינער צענטער מיט זייגע 8 שולן אין 1928 האט געמוזטשנעל אונטערגיין. לענגער און עקשנותידיקער האט זיך געהאלטן דאם יידי- שע שול־וועזן אין בעסאראביע. די יארן 1917-21 זיינען יארן פון בארג־ארמף. לויטן באריכט פון אין פעלר איך פאל צו דער ערד צו דער פייכטער און גראב איין אין איר מיין געזיבט טיף, איך ווייין אוים מיט ביטערע טרערן דעם ווייטאק דעם גרויסן פון הארץ; מאמע ערד! מיין געליבטע, געבענטשטע! פארוואם, זאג, פארטיילסטו פון מיר נאר דיין געטלעיכע, הימלישע ברכה? אוי, טיף א ז און גתים איז מיין שמערץ! איך שטיי פאר דעם פעלד פאר דעם רייכן, דעם רוישנדן, פריילעכן. ברייטן, און פיל ערשט מיין ארעמקייט איצטער, און סיעקבערט אין קאפ די געדאנקען: ניט איך האב דאם פעלד אויסגעאקערט, ניט איך האב מיט קערנער פארזייט עם, ניט איך מעל, ניט איך. צונויפנעמען די פולע באלאדענע זאנגען! ניט איך האב א ווארעמען רענן פאר זיי ביי מיין נאט אויסגעבעטן, ניט איך האב מיט שוויים־טראפן הייסע דאם פעלדיבאדעקט, ווערנדיק מי1; ניט איך פלעני זיך פרייען באטראכטגד, ווי ם־גיסן זיך אן פול די זאנגען. און שניידנד - אויף זיי מעט ניט פאלן מיין קליננגדיק־פריילעכעם ליד! נאר דאך זייט איך טייער מיד. פעלדער! פון דאין. זייט כ דערמאן מיינע ברידער, מאם ארבעטן ווייט אין מיין איינענעם, דעם ליבן, פארלאזעגעם לאגד; ם־קאן זיין,.י אין די זעלבע מינומן קלינגען׳המך זייערעשטימען אלם ענטפער צום וז*טן און עלגטן ברודער, מאם לעבט אין דעם גלות, אין שאנד! ח. נ. ביאליק ני'4 .ניט ווי א פויגל, וואם כאפט זיך פון שטייגל ארוים מיט געזאגג, און ניט ווי א לייב, וועלכער רייסט זיך פון גראטעס אתים אויף דער וועלט; אזוי ווי א הוגטגאר געשלאגן. געפייגיקט, געמאטערט גאנץ' לאנג, בין איך היינט פארשעמט און דערשלאגן אנטלאפן אין רוישגדן פעלד! אין מאל און אויף בארג!... דארטן שטייען אין גרינסן באהאלטענע הייזנעך. דארט לעט אויף די מענטשן נאטם ברכה, און לעבן צופרידן און שטיל; עם וואקסט זייער נוטס און עם מערט זיך, זיי זעען א לוין פאר דער ארבעט - אהינצו, אוי, רייסט מך מיין זעלע און ציט זיך מיין הארצנסגעפיל! איך גיי אום אץ פעלד און הער צו מך. מאם גאט רעדט צו מיר דורך די קארן, מאם סודעט דאם ווינטל, זים גלעטנד דיי הויכע און שטאלצענע זאנגען? מאם מינן זיי טרוימענד די גאלדענע פוילע און האריקע קעפלעך? מאם שעפטשען די בלויאינקע בלימלעך, מך במגנד מי פול מיט געדאנקען? כ־באהאלט מך טיף־טיף אין די קארן, עם געמען ארום מיך די זאנגען, איך מער. ווי א שיפל אויף כוואליעם, פארשלעפט אין דעם וואקסנדן מער; דער מאלד שטייט-פץ ווייטן פארחלומט און' וויגע זיינע בוימער פאמעלעך 'י עם סודען זיך זים גריגע בלעטלעך... איך שטיי פץ-דערמייטנם און הער. (המשך) די באלטישע לעגדער. אין לימע, לעטלאגד און מיילווייז אין עסט־ לאנד האבן די יידישע שולן גענאסן פון א טייל- ווייזער אויטאנאמיע. די נרעסטע אגטוויקלוגג דערגרייכט דיי ייידישע שול אין ל י ט ע. אין די ערשטע יארן נאך דער וועלט־מלחמה וואהסט דא די צאיל שולן, אבער צוליב דער ראדיקאלער רייכטוגג 'פון דער געשאפענער "קולטור־ליגע" און צוליב דעם פא;יטישן קורם פץ דער דעני- רונג אויף רעכמם, ווערט די אויטאנאמיע אין יאר 1922 פארשמעלערט. אין יא ר 1924 מערן גיעשלאסן די שולן פון דער "קולמור־ליגע" און אין יאר 1926 גאך דער האלב-פאשיסטישער איבערקערעניש און מיטן אנקום פון די קרימם- יארן באמערקט מך א שמארקער בארג־אראפ. די צאל שילער פון די יידישע שולן פאר די לעצטע יארן איז כמעט א סטאבילע און שטייגט ניט איבער קיין 2000, ד״ה 17-18°/0 פון די יידישע שול־קינדער. אין ל ע ט ל א ג ד האט די יידי- שע שול אין די יארן 1919-34 נעהאט אין הרב- שניט 5000 תלמידים. דא איז אמך שטארק טע- טיק געווען די "צישא,; וועלכע פארנעמט זיך הויפטזעכלעך מימן ארגאניזירן לערער־צוזאמעג־ פארן. קאנפערענצן און באראטונגען. אויך קורסן צום בילדן נייע פעדאגאגישע כוחות מערן נע- שאפן, פאראלעל מימן עפענען גייע שולן. די צוזאמענשטויםן צווישן די פארטייען און דאן די פאשיסטישע איבערקערעגיש אין לאנד אין יאר 1934 . ווענדן אפ דעם;שילער־שטראם , פון דער יידישער שול\ די שול פארלירט צוליב־ רעפרע־ סיעם פון דער מלוכה אירע נוטע לערער און מיט דעם אויך איר וועלטלעכן אויסזען. אין ע ם ט ל א נ ד איז די יידישע שול געווען דער־' הויפט א פאראלעלע מיט דער העברעישער, ביידע שפראכן זייגען געווען גלייכבארעכמיקט. די אלנעמיינע צאל שולן איז געווען א מינימאלע. א גאנץ באזונדער אץ טרויעריק קאפיטל איז דאס שולוועזן אין ר ו מ ע נ י ע. דעם געקרייציקטן, האט דער געקרייציקטער נע- קוקט אויף זיי. עם איז געווען, ווי די הילצערנע געשטאלט, הענגענדיק אויפן צלם טיט איין האנט, האט אויפגעהויבן דעם אראפנעפאלענעם קאפ מוין איבער דער ברוסט און'האט די גרויסע אויגן־לעכער, וואם זיינען געווען אויסגעבויערט אין פנים, געווענדעט צו די אין צרות זיצנדיקע יידן. דאם רעגן־וואסער, מאם האט געוואשן זיין פנים, האט אויסגעבילדעט צומי שפאלטן דערויף, שאפנדיק' דעם עפעקט פון צומי שטרעמלעך טרערן, מאם האלמן אין איין גיסן זיך פון די נרויסע אויגן־לעכער און פאק אריץ אין דעם קורצן בערדל,מאם האט ארומגענומען דאם פנים. די פריי געמארעינע האנט פון צלם האט מיט א פיננער געווייזן אויף דער ומנד, וואט' איז אין זיין זייט. לאנג האט מען די יידן נישט געלאזט מצן און שטוינען. פאר דער עבענע האט מך' באומץ א מענטשל, קורץ, דיק, מיט א קורצן. אפאפ־ לעקטישן ארעם. זיין רונדיק, רויט, בלוט־אניגע־ גאסן פנים איז געזעסן אויף א שו;ערן מארס, אויף וועלכן עם האט אויסגעפעלט דער מאילה. א נאקעט פנים, אין וואנצעם, אן ברעמען; א גלאנציקער, קאלער' קאפ ווי געגיאםן פון ומיסער גומי. מיט א פארשטיקטער שטימיע האט ער זיך געווענדט צו די יידן: - מער פון אייך איז דער פיר...- ער האט זיך צוריקגעכאפט און געענדיקט: - דער עלטסטער. ׳ די יידן האבן געשמיגן אץ גישט געענטפערט. - ענטפערן! - האט דער אנפירער פון די געשטאפא־לייט, א יונגערמאן אין שטיוול, מיט שוואירציע, חלבדיקע אמנן. אויסגעשריגן. האט ארויםגעכאפט זיין רעמאלווער און אים אוייפגעהויבן איבער זייערע קע'פ. - מיר האבן נישט ’קיין עלטסטע, אלע ביי אונה זיינען די עלטסטע! - האט זיך אנ גערופן א שטימע פון א הינמערשטער* ריי ארויים. . - מער האט דאם גערעדט? - איך, מיין הער! - האט געזאגט א ייד אין א טלית און זיך אמפגעשטעלט. - האםט גערעדט, אזוי ביסטו דער על- טםטער דא, אהער, יודע! פון די הינטערשטע רייען איז ארויסגעקומען א ייד, מיט א טלית איבער זיין קאפ. - נאמען! - האט דער מאן מי־ט דעם קורצן אטעם אויםגערופן. טוך, איז געוועך איבערגעטריבן־דאר און האט געוויזן די ארויסשטארצנדיקע ברוסט־ביינער. אזוי איז אויך געווען ’איבערגעכאפט דער רויטער קאליר פון בלוט, מאס האט זיך געגאסן פון דער ומנד אין זיין זיייט. דאם אפענע טאג־ליכט פון דעם אמפגעריסענעם דיאך יאון דאם פאר- ווייכטע ליכט פון די קאינירטע שטויב־זי/ן האבן די פארבן בארויבט פון'מיער אעטימקייט, אבער די פיגור אליין איז׳געווען טר־אגיש. די רעגנם מאם האבן געגאםן אויף איר דורך דעם אפענעם דאך, האבן אפנעריבן די פארבן און צוריקגע־ געבן דעם האלץ זיין נאטירלעכן אויסזען, א רירנדיק אמםיזען פין דעם אלמן. מיט מאך בא- דעקטן האלץ, ווי עם קוקן אוים די צעיקרימטע אלטע קרייסטוםן אמף די מעגן, מאם מען זעט זיי אין פוילן. א שפליטער פון יא שראפנעל אדער דער פאל פץ באלקן האט ביי דער פיגור לויז געלאזט איין האנט. איז זי, ווי דורך א ווונדער, נעבליבן הענגען אין דער לופט, מיט דער לאך אין דער ־דלאניע. די הענגענדיקע האנט האט געגעבן לעבן דיער נאנצער פיגור. ם־האט אמסנעזען, ווי דער מענטש, מאם הענגט, ומל זיך פריימאכן פון צ; ם און ערגעץ וווהין אוועק־ גיין. די■שפליטער פון דעם שראפנעל, אדער די ציגל און דער קאלך פון באלקן, וואם זיינען געפאלן אויף אים, האבן איינגעשניטן קנייטשן און;עכער אין די אזיוי גלאטיק אויסגעכאליעטע רויטע בעקלעך און אים צוג״עגעבן זיין העראאיש־ מראנישן. הימל־אויסלייזגדיקן אנבליק, מאם דער מייסטער־שניצער האט אים פא'רפע;ט.צו'געב4 עם פארשטייט' מך, אז די יידן האבן נישט געקוקט אמף דער פיגור, וואם איז געהאגגען פאר זיי. זיי האבן געהאלטן ’זייערע קעפ געבויגן צו דער ערד. טייל, די הענט ווי ביים דאווענען, . נאר געדאוונט האבן זיי, פארשטייט מך. נישט איין אזא "אלט".' זיי זיינען נאר געזעסן מיט פארקלעמטע' הערצער און' פארשנירטע קעלן און האבן געווארט מאם דא וועט געשען. די באל- דייקע סכנה, וועלכע איזיגעהאנגען איבער זייערע , קעפ, האט פאריאגט. יעדע אנדערע און זיי גע- לאזט פארגעםן אין מיער מעמד. אייניקע פון מי, וואם האבן אפילו אין דער געפאר נישט געקאנט צויריקהאלטן זייער מעגטשלעכע גייגעריקייט, האבן צווישן די פיגגער נעווארפן א בליק אויף ידי העברעאי^ע אותיות, מאם האבן אראפגעשיינט פון דעם קאפ פון דער'פיגורי; זיי האבן אבער באלד מיט שרעק אוועקגענומען זייעירע ביליקן, אז מי זאלן נישט בלינד .מערן. גאר אויב די יידן האבן גישט. געקוקט אמף יידן אין קלויסטער מיט דעם אימפעט, מאם עם טראגט אין זיך די טויט־אגגםט, מיגע'1 די יידן אייבערגע־ שטיגן די טוגקעלע טיר און.מי האבן צום ערשטן מאל אין זייערלעבן מך געפונען' אין דער פאר יידן אזוי שווער־פרעמדער אטמאספערע פון א קאטוילישער קירך. די קירך אויף גזשיבאווםקי פלאץ האבן די יידן, סירוב אייגוווינער 'פון דער געגנט' גוט געקענט. זיי האבן זי, פארשטייט מך. געקענט גאר פון דרויסן, מיט אירע קלאסישע גריכיש! זיילן. מאם די פרומע האבן אויסנעמיטן מי צו באמערקין אדער צו זען. מען עם איז זיי אמם- געקומען פארבייצוגיין די קירך, האבן זיי נע- האלטן די אויגן אראפגענירערט צו י דער ערד. די קירכע איז אמך געווען איין מאל, א צווייט מאל, די סיבה פון אן איבערפאל, 'אפממאל פון אומזיסמער שרעק אין די פסחדיקע טעג.' יעדן זונטיק, מען די. קריסטלעכע מגנט פון דער געגנט האט זיך ארויסגעגאםן פאר דעם ברייטן פאסאד אוייפן טראטואר ארוים, איז געווען א געפאר פאר א ייידיש־געקליידעטן יידן-צו באווייזן מך אויפן• טראטואר. היינט, זינט עם איז איינגעפירט געווארן די געטא און די קריסטלעכע איינוווינער פון דער געגגט'זיינען אפגעשלאםן אויף יענער מיט מויער, שטייט די קירך ליידיק. און פונקט אזוי ווי די קירך, אזוי זייגען אלע זאכן, וואם האבן זיך געפונען אין איר, געווען ארטיקלען פון מאשין־ארבעט, פון מאסן־פראדוקציע, יעזוסעם פיגור האט זיך נישט אויסגיעצייכנט מיט קיין ארגינעלקיים אדער מיט קינסטלערישער ראפי־ גירטקייט. זי איז געווען א געומינטלעכע קרים- טום־פיגור, הענגענדיק מים די אויםגעשפרייטע הענט אוןפארלייגטע פיס צוגעשלאגן צום קרייץ. זי א ז געווען אן אויסערגעווייגטלעך' גרויסע פיגור, וועלכע האט פארנומען א האלבע וואגט, געשגיטן, קענטיק, ספעציעל פאר דער קירך, למט דעם אנגענומענעם מאדעל פון דער קאטוילישער טראדיציע, צוגעפאסט צו דער אפשאצונג פון «ומגעבילדעטן פעבל. דער קאפ, 'אראפגעהאגגען אויף דער ברוסט, וואס א ז גיעווען 'צוגעפארבט גישט זייער קינסטלעריש, האט פארראטי פיזישן צער. דאם קורצע בערדל אייז געווען געפארבט אמף בלאנד. דער קערפער, מאם א טייל דער־ פון איז געווען פארדעקם מיטיאן אפגעפארבטן איבער די ווארשעווער גאסן מערט אנמך טריבן אן עדה יידן, באהאנגעגע מיט צעריסעגע טליתים. די געשטאפא־לייט האבן זיי געכאפט, מען מי האבן היינ״ט, 'יום־טוב, ראש־השגה, מך צענויפגעקליבן אין אייגער פון די געפאקטע שטובן, מאם זיי האבן איבער ׳׳ום־טוב יפאר- וואנדלט אין א חסידים־שטיבל צום דאמעגען. די געשטאפא־לייט האבן מי גענומען, ווי מי זיינןגן געשטאגען ביים דאוועגען אין. זייערע אפגעו^־ סעגע טליתים איבער די קעפ, .מי ארויסיגעטריבן פון שטיבל און געפירט זיי איבער די גאסן. ומהין פירט טען מי. האבן, די ,יידן ניט געומסט. זיי האבן געמיינט, אז מען האט מי געכאפט אויף ארבעט, אדער אפשר מעטי מען זיי ערגעץ ווו אוועקשיקין, פון וואנען מען קומט שמן גישט צוריק, ווי עם טרעפט אפט די לעצטע צייטן. איינס אדער דאם אנדערע 'איז שמן.נע- מען גלייך פאר די אלץ שוין אויסגעשטאגענע, אלץ שוין אויסגעליטענע און אויף אלץ שמן גרייטע מענטשן. ווי נשתומם און דערשראקן זיינען מי געווארן, .מען די געשטאפא־לייט האבן זיי צוגעטריבן'צו דער קאטוילישער' קירך אוייפן נזשיבאווסקי פלאץ וועלכע איז אייגגעשלאסן אזוי אירום אין שטח פון דעם יידישן געטא. י ־ אן אימת־מות דערהאלטן אין די צעלן פון בלוט. אן אפשפאר פון מיער מארמירער־ירושה, האט א״לארמירטידי יידן. מי מי זיינען נישט גע- מען גרייט פאר א דירעקטן טויט, זייגען - זיי אבער נישט געןוען פארגעברייט פאר א נסיון, ויואם האט אינגאנצן געהאט אמסגעפעלט אין דער היייגטיקער מארטירעריי און זיי האבן זיך געשראקו, אז מי זאלן זיך נישט געפינען שוואך אין דיער ברירה צו בלייבן לעבן, וואם וועט זיי צום ערשטן מאל דא געגעבן מערן. י ציים לאנג מיישב צו זיין זיך האבן מי נישט געקענט; די געשטאפא־לייט האבן א קאמאנדע גענעבן צו די דערשראקענע יידן, ווי מי' זייגען שטיין גע- בליבן פאר דער שמעל פון דער קירך: - איינטרעטן!- אץ דאם שטורכען מיט די קולבאקן פון די ביקסן, נאך מער, דער בליצי־ קער בלאנק פון די באיאנעטן, האט נאך שרעקלעכער געמאכט דעם ביאסאמן ברום פון ידי הייזעריק־כארכלדיקע שטימען. I