Undzer Worṭ · 1947-07-11 · 26/64 (11.7.1947) · p. Seite 4

ZAJT 4 אונרזער ווארט ERAJTIK, 11. JULI 1947 צו ווייסטו אז... ׳ ... עס עקזיסטירן פויגל. וואם לויפן אוגטערן וואסער. דאם איז דעו־ פלושטש, וואם דערגערט זי־ך מיט ים־ווערים, קליינע פישעלעך און קליינע ראקעם. כדי ׳זיי צו דעראבערן, ווארפט זיך דער פלושטש אין וואסער, גורקעוועט און לויפט אויפן דעק, פארהאלטנדיק זיך צווישן שטיינער, וועלכע ער באזייטיקט טיטן שנאבל און זוכט אונטער זיי זיין חיב\דאם זואסעיר ראטעוועט אויך דעם פלושטש - ווען עם דיראט אים א געפאר. ... אין אייניקע ראיאנען פון אינדיע עקזיים־־ טירט א מנהג זיך איינצוקויפן א מאן. א פדוי, וועלכע וויל התוגה האבן, מוז באצאלן איר אויסדערוויילטן א גרעסערע אדער קלעגערע געלט" סומע. דער פרייז וואקלט זיך אין אלגעמיץ פון 500 ביז 2000 חפיעם. ווען דער מאן פארנעמט א הויכן פאסטן וואקסט אויך דער פרייז. פאר וויפגשאפטלעכע טיטלען, וואם מען האט בא־ קומען"אין אייראפע, באקומט* מען זייער א הויכן פרייז. צ. 2. פאר א מאן טיט.א. פראפעםאר־ טיטל דארף מען מיגדעסמנם באצאלן 10.000 חפיעם. ־. ׳ - ... עם זייגען דא ליליפוטן (קלייגגעוויקסיקע מעגטשן) וואם דיגען שטארק באליבט און ווערן זייער געאכטעט פון זייערע מיט־בירגער. צ. ב. האט דער בידגערמייסטער פון בולאן געהאט א הויך פון 89 צמ. און איז דאך זייער געאכטעט געווארן פון אלע בירגער פון דער שטאט. ווען ער פלעגט ארויפטרעטן אדף אפיציעלע פייער־ לעכקייטן, פלעגט זיך קיינער צו אים גישט שטארק דערגענטערן, כדי עם זאל זיך אים גישט חבטן, אז די אבסערוואטארן זעען דעס באי דיימנדן וווקם־יאובטערשייד צווישן אים און א געווייבלעבן מעגטשן. באר פון קלעגערן וווקם אץ געווען א געווי־ סער עקזעקוטאר אין בזדאפעשט. ער האט גע■4 האט קוים 80 'צמ. דאך האט ער פארמאגט פיל עגערגיע, וואם עם איז אזוי גויטיק פאר זיין פראפעסיע און האט אויםגעצייבנט אויסגעפירט זייגיע פונקציעם. ... די הערלעכסטע באקאגטע ביגע־קורטינע איז דער פארהאנג, א מאזאאיק פוךגלאז, וועלכער געפיגט זיך אין נאציאנאלן טעאטער אין דעד שטאט מעקסיקע פון 'יאר 1911. זי שטעלט פאר א פאפולערע ‘מעקסיקאנישע לעגענדע און בא“ ז״יצטיאן אויבערפלאך פון אדום 255 מעטער, צוזאמענגעשטעלט פון ארום 1 מיליאן שטיקלעך קאלירט גלאז. 20 מענטשן האבן 15 חדשים צייט געיארבעט איבער איר •אין נידיארק, ,זי.וועגט 27 ם^ןז אבער טראץ. דעם הויבט זי זיך־״ץאוץ* און לאזט זיך אראפ מיט דער הילף פון הידראולישן דחק, במשך "פון 7 סעקוגדעם. א פריי־דענקערישע". אלץ מער ארט ווערט אפגענעבן דעם גאציאנ״אלן מאמעגט. אויך די מימל־שולן האבן די לעצטע יארן אויםגעארבעט נייע פראגראמען. מען לערנט: יידיש, יידישע ליטעראטור, יידישע געשיכט, תג״ך, געשיכטע פון סאציאליזם, געשיכטע פון דער אלגעמייגער און יידישער ארבעטער־באוועגונג, פאליטישע עקא־ נאמיע. ביכער זיינען אויך דערשיגען פאר די. מיטל־שולן. די ארבעטער־רינג־שול שטעלט זיך פאר איר אויפגאבע צום אגטוויקלען ביים קינד א סאציאליסטישן אופן פון דענקען און פילן, א פעאיקייט צו באנעמען און אפצושאצן זאכן סאציאליסמיש. אומפארטייאישע יידישע א ר־ ב ע ט ע ר־ק י ג ד ע ר־ש ו ל ן און א גי ד ע ר ע. דאם זיינען געווען די שולן, וואם האבן זיך אפגעריסן פון רעם ארבעטער־ריגג אין יאר 1926. אין יאר 1929 האבן זיי פארמאגט ביי 57 שולן מיט 300 קיגדער.י אין יאר 1930 שלימן זיך אן די שולן אץ דעם "אינטערנאציא־ גאלן ארבעטער־ארדך, וואם פארמאגט אין 1935 144 שולן מיט 8000 קינדיער. די דאזיקע שולן, וואם טראגן א ראדיקאלן כאראקטער האבן אין דער ערשמער צייט זיך גישט באנוצט מיט קיין ביכער. אבער מיט דער צייט און פאראלעל מיט די ענדערוגגען אין ראטך־פארבאגד »ויפן פעי דאגאגישן געביט בייט זיך אויך דר טענדענץ אין דערישול. חוץ די דאזיקע שולן עקז־סטירן 'גאך אין אמעריקע די באראכאוו־שולן און אויך א ריי פריוואטע. וואם י האבן גישט קיין ספעציעלע פאליטישע ויכטיליגיע. טייל שולן זייגען גאןי ג־שט סטאביל. טייל שולן דערטיי/ן גאר טייל־ ווייז לימודים. אין אלגעמיין בילדן דיי י־דישע שולן א וויכטיקן ביישטייער פארן יידישן קולי טורעלן לעבן אין לאגד בבגל. שולן אין ד ר ו ם־א מ ע ר י ק ע או( א ג ד ע ר ע ע ר ד־ט י י ל ן. באטראכטגדיק דאם שול־וועזן אין דרום־אמעריקע איז זיך כראי איפצושטעלן אויף א ר ג ע ג מ י נ ע, ווו עם האט זיייגער צייט געבליט א פארצווייגטער שול־צענטער. די ערשמע צייט האבן די שולן געגאסן פון דער אוגטערשטיצוגג מצד דער רעגירוגג, שפעטער איז די איגיציאטיוו אריבער צו פריוואטע ארגאגי־ זאציעס, ווי די "צווישא" (צעגטראלע וועלטלעכע יידישע שול־ארגאניזאציע), "ארב. שול־ארג.", ווי אוי־ך די תל״מוד־תורה. אויך אין ב ר א ז י ל י ע, מ ע ק ם י ק ע און קובע עקזיסטירן יידישע שולן. צום סוף I איז אוי ך כדי נאן• צו דערמאגען •רי יידישע שו^ i אין מעלבורן;(א ו וסטר א ל. י ע). .א(;- »sls יאהאגיסבורג (דרום א פ ר י ק ע). (סוף) פארבוגדן מיטן יידיש־וועלטלעכן לעבן און שאפן... העברעאיש און העברעאישע ליטעראמור דארף שטודירט ווערן אין די העכערע קלאסן, ווי א מייל פון יידישע קולטור־ אוצרות... די יידיש־וועלטלעכע דערציוגגם־עלעמענטן דארפן זיך הארמאניש באהעפטן מיט די פראדוקטן פון דער אלגעמייגער שול". די לעצטע יארן פילט זיך א שטארקעדער דרום אויף דער גאציאנאלער דערציוגג., עם ווערט פארשטארקט די טעגדענץ צו מער יידישקייט און עם ווערט. געלייגט א גרעסערער טראפ אויף חומש. שולן פוי דעם טיפ געפימ1ן זיף'אויר אין שיקאגא און דעטראיט, ווי אויך אין מערב־רא־ יאן, ארגאגיזאציאנעל זייגען זייי אבער זעלב־ שטענדיק. א ר ב ע ט ע ר־ר י נ ג־־ש ו ל ן לאגג האט זיף קריסטאליזירט די אידעע פון ארבעטער־ריגג־ שולן. אין יאר 1916 ווערט אגגענ״ומען די רעזא־ לוציע, אז מיר \וילן פריער יפאר אלץ, אז אוג־ חערע קינדער זאלן קענען ריכטיק ריידן. לייע־ גע ן און שרייבן יידיש,.. אז זיי זאלן פארשטיין און.,. איבערלעבן די פרייר פון דיי יידישע מאמן און נעמען אן אגטייל אין זייער לעבן, מיר ווילן, "אזאונדזעירע קיגדער זאלן זיין7 באקאנט מיט די רייכע יידישע קולטורעלע אוצרות;... כדי צו קעגען פארזעצן צו שאפן די יירישע!קולטור". די דאזיקע רעזאלוציע האט באלד גע־ געבן אגזעעווריקע רעזולטאטן. מיטידער ערשטער שול אין וויליאמסבורג, אין גאוועמבער 1918, הויבט ז'ר אן דער גרויסער באירג-ארויף. אין יאר 1926 האבן מיר שוין אין גיו־יארק אליין - 24 שולן און* 85 איבערן גאנצן לאגד. די צאל שילער דערגרייכט ביז 6000. טראץ דער אפשפאלטוגג פון דיראדיקאלע, צוגיב וואס די אניטוויקלוגג פון דער שולי ווערט אביטל טארמאזירט, וואקסן -אלד ווידער די ריגג־שולן מיט א גרעסערן אימפעט ווי פריער, דורכהאלטגדיק די דעפרעסיע־יארן און אין יאר 1941 דערגרייכט די צאל י שולן ביז 149 מייט 7.500 שילער. אויםגעהא$טן די שולן האט דער צענטער טיטן מיטגלידם־אפצאל פון די י ארבע־ טער־ריגג־מיטגלידער. מיט דער פעדאגאגישער זייט פירט אן דער בילדונגם־אפמייל, י וואם באשטייט פיון אן עקזעקוטיווע פיון 5 מאן, גע־ קליבעגע אויף 2 יאר. עם דערשייגען: "דער ארבעטער־רינג־שול״ביולעטיך, "קולטור און דער־ ציזגג״. ״פעדאגאגישער ביולעטין.קיגדער־ לאגד" און "קיגדער־רינג”, ווי אויר די >)קיגדער־ צייטונג". אויך איז דער פארגרעסערטער סכום פון ארויסגעגעבענע לערן־ביכעח דער פראהקט פון אגגעשטרענגטער ארבעט פוגם בילדונגס־ קאמייטעט. ״ ״'־־ ־■׳'■ ״”״■* די בייע פראגראם "שטיצט זיר אויף דריי זייקז זי איז א יירישע, א סאציאליסטישע און שיקאגא, מילוואקי, סיו־סיטי (איאווא) אין'מאג־ טרעאל גאגצע 3 שולן און איין שול אין לאם־ אנדזשעלעם. אינם דאזיקן פעריאד, ביזן 'יאר 1918? טראגט די שול א בולט נאציאנאלן בא־ ראקטער. חילוקי־דעות האבן ארויסגערופן נאר די מיינונגם־פארשיידגהיימן. וועגן העברעאיש און וועגן רעליגיע. די זארג פאר דער שול־באוועגונג האט איבערגענומען דער "פארבאנד פון די גא־ ציאנאל־ראדיקאלע שולן". מיט דעד צייט ווערט דער נאמען פון דער שול געענדערט אויף "פאלקם־ שולן״. אבער די כסדריקע רייבוגגען צווישן די מער יידישיסטישע גרופן און די ווייניקער יידי־ שיסטישע דערברענגען צו א שפאלטוגג. עם אנט־ וייקלען זיר דאן דריי באזוגדערע ריכטונגען אין דער שול־באוועגונג r די פארבאנד־שולן, די שלום־ עליכם־שולן און דאן די ארבעטער־רינג־שולן, פון וועלכע עם קומען שפעטער אחים נייע שולן טיט גייע ריכמונגען. די פארבאנד־שולן, אדער "פרץ־שולך האבן דורכגעמאכט א גאנץ רעשה אגטוויהלונג. אין 1940 דערגרייכט זייער צאל אין די פ. שטאטן און קאנאדע — 48. חוץ דעם זייגען נאף פאראן 11 מיטל־שולן, 5 קינדער־גערטנער, הע־ כערע קורסן און א לערער־סעמינאר, ^סר־הבל 69 אינסטיטוציעםמיט 4000 תלמידים. די דאזיקע שולן האבן איבערגענומען דעם בולט גאציאנאלן בא־ ראקטער. דער מראדיציאנעלער דערציזגג ווערט אפגעגעבן פיל ארט. דער פראגראם איז א שטארק קאמפליצירטער (יידיש, יידיישע ליטערא״טור, חע־ ברעאיש, חומש, יידישע געשיכטעז. דער יידישער נאציאנאלער ארבעטער־פארבאגד, דער אפיט־ רופום פון דער שול, האט ארויסגעגעבן א פאר זשורגאלן, אבער מיט ווייגיק פאזימיווע רעזו$־ טאטן, לערן־ביכער זיינען ארויסיגעגעבן געווארן אין א גרעסערן סכום. שולן פון ש ל ו ם־ע ל י כ ם־ם א ל ק סי א י ג ם ט י ט ו ט. אדום די דאזיקע שוילן האבן זיר גרופירט אומפארטייאישע איון די אפגעריסענע עם־טי. דעם נאמען האט די שול איבערגענומען נאף שלום־עליכמם טויט. די שולן,פון דעם טיפ. וואם געפינען זיף דערהויפט אץ גיו־יארק האבן דערגרייבט אין יאר 1941 ביז 23 מייט כמעט 1,200 שילער. דער דאזיקער פאלקס־אינסמיטוט האט אויר גרויסע דערגרייכונגען אויפן געביט פון ארגאניזירן לאגערן און קינדער־קאלאניעס אויף פארמעם. "דער קינדער־זשורנאל" און דער פארלאג "מתנות,‘, ווי אויר א מימל־שול אין 19־1918 זייגען דער אויפטו פוגם אויבנדערמאנטן אינסטיטוט. די שולן האלמן זיר אוים דערהויפט פוגם ",שכך־לימוד;און פון, אונטערגעמונגען, דורכגעפירטע דויר דער פאחואלטונג. פון די פרינציפן פון דער קאנפערעגץ פון די שלום־ עליכם־שולן איז צו זען, אז "דעם ערשטן ארט פארגעמען די לימודים און טעט־קייטן, וואם זיינען אטעם געהאלטן אין איין כארבלען מים זיין היי־ זיעריקער שטימע. עם האבן גישט געהאלפן קיין שמיץאיבער די קעפ מיט באטיקעם! עם האט גישט געהאלפן. וואם די געשטאפא־לייט האבן צוגעשטעלט די מייילער פון זייערע רעוואלויוערן צו די שלייפן, צום הארץ פון די יידן, •וואם זיי האבן אנגע־ שטעלט" די.באיאנעטךפון זייערע ביקסן אויף די יידן, געסטראשעט זיי אדורכצושטעכן - די יידן האבן זיך גישט גערירט פון זייערע ערטער. זיי זיינען געזעסן ווי פארשטיינערטע, טייל שוין פארשטעלטע אין די קירבן־מאנטיעם, וואם די געשטאפא־לייט האבן ארויפגעצויגן אויף זיי, אנדערע י אייגגעהילט אין זייערע טליתים, און האבן געהאלטן די אויגן אגגעשטעלט אויף דעם רב זייערן, ווי ער א ז נעלעגן אויסגעצויגן אי בער די טרעפלעף פון דער עבענע, הינטער דעם גרויסן צלם־בילד. זיי האבן גישט געקוקט אויפן ■צלם, זיי האבן נישט :געזיען די פיגור, וואם הענגט אויף אים און קארטשעט זיך פון פיין'און צער, אזוי ווי זייער רב אויף די טרעסלער הינטער אים. זיי האבן גאר געזען זייער רב, דעם פשים־ בער רבינם* אן אייביקל, ר׳ משת-/ביבים, דעם גרויסן למדן,ידעם מחבר פון "שארית ישראל", דעם פרומען גוטן־ייד, וועלכער האט געטיילט ממש דעם ביפן פון זיין מויל און דאם העמד פון זיין לייב מיט זיין עדה. אין איצט דער קדוש וטהור. וואם איז אויסגעגאגגען אויף קידוש־השם. זיי האבן'גישט באמערקט, ווי דאם הילצערגע, פון ריעגן־אפגעריבענע י און געשפאלטענע פנים פון דעם הענגעגדיקן מאן איז געווארן םענסי־ טיוו־לעבעדיקז זייגע ליפן האבן זיר אויפגעעפנט, ווי ער וואלט געוואלט עפעס זאגן, און די בא־ פרייטע' היאנט .האט געוויזן אויף דעם בלוט, וואם גיסט זיר פון דעיר אפעגער ווזגד אין זיין זייט. די באפרייטע האגם פון דעם קריסטוס אויפן צלם האט אבער אויר איצט געוויזן אויף דעם בלוט, וואם האט ארויסגעקוואלן דויר דעם גע־ לעכערטן* טלית פון דעם געלעכערטן הארץ פון דעם רבין. וואס איז געלעגן צופוסגם פון צלם. נאך א שעה שרייען, ליארעמען, שרעקן מיט רעוואלווער־שאסן, שלאגן און שמעכן מיט די ביקםן,'.וואם עם האט אילץ צו גארגישט גע־ בראכט. האבן די פייגייקער, אויפגערעגטע, צע־ ^רודערטע, * פארביטערטע נאף מער ווי פארפיי־ גיקטע, ארויסגעטריבן" די פארעקשנטע יידן מיט פארבלוטיקטיע טליתים פון *יד קירך אחים, איבערל-אזנדיק דעם מויטן רבין אויף די טרעפ־ לעף פון' דער עבעגע. •געהאלטן, וואם ער האט זיי געזאגט. ווען זיי וואלטן געהאלטן, וואם ער האט זיי געלערנט, וואלטן זיי אוודא' גישט געווען פארפאלגט. און אנדערע, וואם זיי גלויבן גישט אין אים, באגייען זיי זיר דעןימיט אונח בעםער? - זאגט דער רב, שזין גרייט אויף אלץ. - בו, געגוג דעבאטירט טיט דיר, יודע! דיינע מיטגלויביקע וועלן בעסערע יידן זיין ווי דו. פולבלוטיקע יידן, יידן - ווענדט זיר דאם מענטש צו די יידן אויף די בענק ־־ די קיפד ווערט איבערגענומען פון דער רייכס־פאליציי פאר א יידן־הויז. אט דער שמוץ דא מוז אין צוויי שעה צייט אויסגערייניקט , ווערן! - ער ווייזט. אן מיט דער האנט אויף דער קריסטוס־ פיגור און די אנדערע קריסטלעכע סימבאלן, - און דאם מוזט איר, יידן, מאן. דער ייר, וואם וועט מיטן אייגעגעם פרייען ווילן זיר מעלדן צו דיבען, וועט פריי ווערן פון צוואנג־ארבעט און באקומען אן עקסטרא־קארטל אויף קארטאפל און ברויט. דערביי מוזן אבער די יידן זיין אב־ שטענדיק געקליידט. אין גלחישער טראבט.פאר־ שטייט זיר, ווי די ריכטיקע נלחים. איר קאנט אויר דערביי פייפן און זיגגען. זיף זידלען און אויסשפייען אייערע לובגען, אייעד גאנצע קרים־ טום־שנאה פון צוויי טויובט יאר אויסשפייען. איר וועט אונדז דערמיט גישט באליידיקן. פאר־ קערט, פארקערטו בו, יידן, שנעלער צו דער ארבעט! אחים מיטן שמוץ 1 און עם האבן זיר שוין באוויזן, אומגעזען פון וואגען זיי זיינען געקומען, עטלעכע געשטא־ פא־ליים מיט פעק אלטע קירכן־קליידער, -וואם זיי' האבן געבראבט צו שלעפן פון דער קירכך קאמער, און דא און דארט האט שוין א גע־ שטאפא־מאן מיט געוואלט אחיפגעצויגן א קא־ טוילישיע געבעט־&אנטיע אויף דעם יידישן טלית. - נו, יידן, שגעלער צו דער ארבעט j - ניין, יידן, חלילה! גלייכער צו באצאלן מימן לעבן איידער מחלל צו זיין א גלויבן פון מעגטשן. יידן, עם איז א שעת־הכושר פון גרויס קידוש־השם. דער רב האט נאף גישט געעבדיקט רעדן, ערשט א קויל, גוט געצילט. האט אים געטראפן אין הארץ און אים אוועקגעלייגט׳ צופוסנם פון דעם מאן אויפן בחיסן צלם, וואם דעי רב, אין זיין אויפגץרענטקייט. האט זיר געהאט דארט אוועקגעשנזעלט. **' - ני, יידן, שנעלער צו דער ארבעם, אחים טיטן שמוץ! - יאט דער מענטש מיטן קורצן קעפ, א ווארפן הין און צוריק מיט בערד, א פארשטיקט קרעכצן, א ברעכן מיט די הענט. א בליצן מיט אויגן און א געמורמל מיט פאר־ שגירטע ליפן r - הם... הם... טאטע אין תימל 1 חלילה! - עם וועט א״ר גארבישט געשען. מען וועט א״ר גארנישט טאן דערפאר. מיר זייגען גישט מער פיון דעם קרייסטלעכן גלויבן. - און אז מען וועט גארגישט טאן דער־ פאר. מעג מען באליידיקן יא פרעמדע' אמונה? חלילה! אובדזער רעליגיע פאחוערט אונח דאם! - זאגט דער רבי און שאקלט זיף דערביי מיט התלהבות ווי ביים דאוועגען. - האט איר דען אליין אים בישט געטויט? - זאגט דער מענטש מיט א סארקאסטיש שמיי־ בעלע, - פארוואם אזא אייניקייט מיטאמאל? - געטויט? אזוי זאגן אונדזערע שונאים, ווען זיי ווילן יידן שלעכטם טאן. מיר ווייסן דען, וואם עם איז געווען אמאל? * - זאגט דער רב מייט א דחילו־ורתימו שמייכעלע, קוקנדיק אויפן מענטשן מיט ציטערדיקע. לעפלען און לעפצן. - אבער הייבט איז עם דאף די אמונה פון מיליאנען מעגטשן. אוגדזערע שכנים.. ווי אזוי קאגען מיר, העס לעבן, זיר צורירן דערצו צום שלעכטן? ער ווייזט אן מיט דער האנט אויף דעם קריסטוס־ בילד, 'אבער אליין קוקט ער נישט דערויף. - אונדזער *אמונה פארווערט אוגדז דאס. פארסערט, אונדזער אמונה תייסט אוגדז שויגען ידעם גלויבן פון א מעגטשן.יאון גלאט אווי, ווי קאן מען דאם? ווו איז מענטשלעכקייט, מיין הער? חלילה! - אף, ווי שיין \ אף, ווי נאבל! - זאגט דאם מענטשל און שמויצערט מייט זייגע דיקע ליפן. - אייער גלויבן פארווערט דאם אייר? פון ווען אן? איז דאם נישט אייער בלוטיקער פיינט זיבט צוויי טוייזגט יאר? זענט איר דען גישט איבער אים פארשאלטין? פון וואגען מיט־ אמאל אט־די פרייגטשאפט, אט־די ברידערלעב־ קייט מייט דעם קריסטלעכן גלויבן? זאג יודע. איז דאס גישט דיין היסטארישער פייגט זינט צוויי טויזנט יאר? און ער ווייזט ווידער אן אויף דעם קרוציפיקס. - פייבט? יידן האבן פיל פיינט! - זאגט דער רב מיט_ א ביטולדיקן שאקל מיט זייגע אקסל. - האבן א״ף די קריסטן גישט פארפאלגט? האבן זיי אייר נישט אין בלאטע געווארפן? - אויב די קריסטן האבן דאס געטאן, איז וואס איז ער שמדיק? מן הסתם האבן זי׳ נישט - יודל זילבערשלאג - האט דער ייד גע־ רערט פון אונטער דעם טלית. - דעם שמוציקן זאק ארונטער 1 - האט דער מאן געכארכלט. דער ייר האט עם אזו׳ גל״ר נישט אוים־ געפירט, איז א געשטאפא־מאן שוין צוגעלאפן, האט געגעבן א צי ארוגטער דעם טלית, איג־ אייבעם מימן קאפל, און דער ייד א ז געבליבן א צעשויבערטער, ווי א היגדל אונטער דעם חלף, פאר דעם צוקורצן, דיק־בייכיקן מאן. ווען ראם מעבטשל וואלט א מינוט געווען ~ז'ך אפגעשטעלט און געגעבין א קוק אויף דער פיגור, וואם איז געהאבגען אויף דער וואגט, וואלט אים געמוזט אויפיפא׳״ן די אפשרעקנדיק־ געוואלדיקע עגלעכקייט צווישן דעם יידן, וואם איז געשטאנען פאר אים, און דער פיגור אויפן קרייץ, איז דער ייר אויר געווען הויד, דאר, זיין פגים איינגעקגייטשט אין דער זעגביקער גרימא־ סע פון צער און רחמנות. אבער וואם איז גע־ ווען באמת צום שטוינען אין* זיין ענ$עכקייט, איז געווען דער בליק פון די אויבן: אין זייערע ביידנס אויגן איז געלעגן בישט כעם, גישט בי־ טערקייט, נאר הארץ־רייםגדיקער רחמנות אויף דעם מענטש(* וואם א ז געפאלן אזוי נירעריק. עם פארשטייט זירי. דאם דיקע מענטשל האט דאם גישט באמערקט. - דיין באשעפטיקוגג? - האט דאם מענטש ל געפרעגט ווייטער. ראביבער. - ראבינער? ביססו דאף יא דער עלט־ 1טער1 - דער עלטסטער? - האט דער רב גע־ . זאגט מיט א ביטול־שמייכל - ביי אונח זייגען יקיץ עלטסטע בישטא 1 - האט ער ווידער אי בערגעזאגט. - יא עלמסטער, צי נישט עלטסטער - אין יעדן פאל, ביסטו דער ריכטיקער מאן פאר דער זאר, דער מאן. וועמען איר באדארף האבן. דו זעסט די פיגור דארט? — ער ווייזט אן אויפן געקרייצטן ישוע - דאס איז דאף אייעד פיינט. נישט וואר? ער איז *אויר אונדזער פיינט. איר קאנט מאכן מיט אים וואס איר ווילט. איידער נאף דער מענטש האט צייט גע־ האט צו פארענדיקן זיין רעדע, האט פון די בענק זיר דערהערט א שארנדיקע באוועגונג, ווי א ווינט וואלט אדורכגעבלאזן r עם איז דארט פארי געגאנגעין א ציען מיט אקסל, א שאקלען טיט