Undzer Worṭ · 1947-07-04 · 25/63 (4.7.1947) · p. Seite 4

ז FRAJTIK, 4. JULI 1947 אונרזער ווארט ZAJT 4 ויד׳,•••: "<V;ag£> UWs :MW ח.נ. ביאליק—דיכטער אוןגכיא (המשך פון זייט 6) אץ דערפאעמע דערהויבט זיך דער דיכד טער צו דער מררגה פון עכטער נבואה: ציין־ קריצעריי אויף די מערדער, ווי אויך אוץ* די קרבנות, וואט זיינען געפאלן ווי שעפטן און נישט געהאט קיץ מוט מקדש צו זיין ז־ יער טויט מיט ווירדע און גבורה. אין אט דער וויזיע פון גרויל און חרפה, צער און צארן דערהויבט זיך ביאליק צו דער מדרגה פון לערער און שטראפער, וואט די חעברעאישע פאעזיע פון נאך דער תנך־ עפאכע ווייסט נישט' איר גלייכן.' דער גאנצער כח פון גאציאגאלן באוווטט־ זיין האט געפונען זיין אויסדרוק' אין אט דעם בונטארן שיר. די שארפע פיילן פון דיכטער האבן גע־ טראפן אין ציל. זיי ה$בן זיך איינגעקיריצט טיף איןיהארצן פון נייעם דור, וועלכער האט שוי ן אנדערש מקדש השם געווען, וועלכער האט אין א צייט פון א פרישן צארן־אויטברוך קעגין אוג־ דזער פאלק שוין געוווסט וויאזוי צו באשיצן זיין כבוד וויען גישט ביאליקם "בעיר ההרגה" וואלטן מיר אפשר נישט געהאט די העראאישע געיטא־ קעמפער בשעת דעם לעצטן פאילקם־אומגלייק. און וואלט ביאליק גע; עבט איציט, וואלט זיין מעכטייקע שאגת הארי אויפגעטרייטלט \י פוג־ דאמענטן פון דער פאלשער און רוצחישער וועלט, און ער וואלט אט דער וועלט געשליידערט אין פגים אריץ אירי גידערטרעכטיקע צביעות, אכז¬ ריות און אומפארשעמטקייט לגבי אונדזער שוועו- געפתווטן פאלק. ד. אויב דער "המתמיד" ואיז דאם געזעגענונגם־ ליד פון דער יוגגט מיט^אירע T טרוימען, דאם געזעגענעך זיך מיט דער פארנאנגענהייט, איז די פאעמע "מתי מדבר" (טראץ אלע אירע אגטוי־ שוגגס־מאטיוון) דאם ליד "פון דעם מארגן ז דער טרויער פון מארגן'און די פרייד פץ מארגן. דער מדבר איז נישיט אפגעשטארבן אויף אייביק. און אויפוואכנדיק פון זיין דורות־לאגגער טויט־שטיל־ קייט, וועקט זיך אויף צוזאמען מיט אים דער העראאישער דור פון גבורה "דור עזוז וגבור, דור י גבור מלחמה“; ער וואכט אויף צו געמען גקמה פארן באשפיגענעם כבוד פוגם יידישן פאלק. דער דור האט למעשה איינגעקריצט ביי זיך אין הארצן דעסירוף פין דעם דיכטער: "דור אחרון לשעבוד וראשון לגאולה אנחנו" ווי געזאגט באשטייט ביאליקט דיכטונג, ווי די שירה פץ אלע גרויטע נביאי־הדור, פון צוויי מאטיוון: די תוכחה און נחמה. דאם יוארעמע הארץ פון גרויטן דיכטער באנוגנט זיך , נישט בלויז מיט שטראף־רייד פאר זיין אומגליקלעך פאלק, וועלכן ער האט אזוי ליב. ווען דער דיכטעיר זעט, אז אין פאלק האט זיך אגגעהויבן רירן אן אדער פון גאולה, קלאפן א גערוו פון אויפלעבונג, פון שטרעבוגגען צו א פריי לעבן - כאפט 'דער דיכטער אויף אט די רענעטאנם־מאטיוץ און מיט זיין גבואיש־ווארט טראגט ער מוט פאר די גאולה טרוימער. אזוי לייענען מיר איך זיין ליד "ברכת עם" ("תחזקנה") וואט איז געווארן שפעטער איינער פון אוגדזערע הימגען r ..אל יפל רוחכם - עליזים מתרוננים באו שכם אחד ✓עזרת העם." אט דער הימן איז נאך דער "התקוד׳“ דער;יכטיקטטער הימן פון אונדזער עפאבע. דאם איז א ליד פול מיט גלויבן אין די כהות און הא־ פענונגען פוגם פאלק r ״יש יום - ומים עד ים יצאו ישתוממו לראות מה פעל קטן־גוים, ע& גד" אין דעם ✓יד געפיגען מיר אויך אן ענט־ פער פאר די טקעפטיקער פון אלע דורות, צו די אפלאכער און חוזק־מרייבער ("המתלוצצים") פון אלע שאטירוננען: "מי בז ליום קטנות? הבוז למתלצצים! מלמו את עמכם ואתים עשו!" דעם דיכמערם קול־־מבשר רופט צו אויפ־ מוגטערונג, צי אנערקענען און אפשאצן דאם אגגעהויבענע ווערק - ביז מיר וועלן דעדהערן די שטים פון נאם. די שטים פון אויפגעלעבטן לאגד. די שטים פון אונדזערע ברידער פון פרייעם לאגד. וואט דופן אונדז צו זיך * "עד נשמע מראשי ההרים מתפוצצים קולות אדני הקוראים r עלו!“ מיר. אלע פארבליבעגע ביים לעבן נאך דער גרויזאמער וועלט־שחיטה; מיר, די עדות פון דעם דורכגעפאלעגעם פרווו צו פארגיכטן דאט פאלק ישראל; מיר די עדות פון נצח ישראל לא ישקר, פון עם ישראל חי; מיר אלע, די איינער, עגטפערן דעם בת־קול פון אוגדזער גרויטן דיכטער r הגנו ועלינו! מ י ר ג י' ע ן! מ י ר ז י י נ ע ן ד א! מ י ר גייען פ א ר ו י ם צו ד ע ר ארץ־ישראל זו ן. צו ה א ם ע ג ו ג ג, צ ו ם, ל ע ב ן, צ,ו א ר ב ע מ!! שוין אין צוויי יאר קומען צו איבער 2000 שי- לער. אן אינטערעטאנטן עפיואד, וואט ווייזט די עקשנות פון די יידישע לערער און שילער, זעען מיר אין ביאליטטאק, ווו די שילער האבן אין דער יידישער גימנאזיע, טראץ דעם שליטן די שול, פארגעזעצט אומלעגאל 'זייערע לימודים, ביז די גימנאזיע איז ווידער געעפענט געווארן. אויך אויפן קולטורעל־שעפערישן געיביט קעגען פארצייכנט ווערן ריזיקע דע־נרייבונגען. אזוינע גדאנדיעזע אויטשטעלונגען, ווי די מעג־ דעלע־אויטשטעלונג אין מערץ־אפריל 1936 מיט 25000 באזוכער און די שלום־עליכם־אויטשטע־ לוגג אין 1937 מיט 61000 .באזוכער אץ ווארשע, זייגען געווען די ריכטיקע מעטטער פון דעם שטייגן פון דער יידישער שול. ליידער איז די גרעטטע אויטשטעלונג, , "יידן אין פוילך, וואט איז איבערגעשטיגן פילפאכיק אלע פריערדיקע - פארווערט געווארן, ווען זי איז שוין פול- שטעגדיק פארטיק געווען. די לערער־קאנפערענץ אין ווילגע אין יאר 1937 איגאיינעם מייטן ייווא און די געשיכטע־לערער קאנפערענץ אין יאגואר 1939 שפיגלען אפ די ווייטיערדיקע ארבעט אויפן פעדאגאגישן געביט. עם ווערט געשאפן אכמור־ נער־פאגד, ארויטצוגעבן לערנביכער און קיגדער־ ליטעראטור און אויך דער זשורגאל "קיגדער־ פריינד" און אפילו א יירישע מעטאדיק. אין דער יידישער שול האטי דעם מערן געבילדעט דאם מעגטשלעכע, י דאם אלגעמיין פעדאגאגישע; דער עלעמענט פון מיוטער־שפראך און דעיר סאציאלער איינשטעל פון די הויפט־ טוער האט י זי אויטגעפורעמט. אבער טראץ איר געזוגטן יסוד האט די."צישא״״שול ארומגענומען בלויז 4% פוין דער אלגעימייגער צאל יידישע קיגדער, וואט האבן געלערנט אין דיי שולן אץ פוילן. איןיאלגעימיין האט די "צישא״־שי; קיץ כמותדיקע רעזולטאטן ניישט דערגריייכט, אבער זי האט געגעבן א זויכטיקן ביישטייער פארי דער אנטויויקלעגדיקער דך יידישער קולטור.עט זיינען נאך אין פוילן געווען אנדערע יי ד י ש ע שול־ אירנאגיזאציעם, אבער זייער צאל איז געווען א זיייער קלייגע ווי צ״ב "שול־קולט", וואט האט אבער אין אירע בעסטע יארן פארמאגיט אריום 3000 שילער. י ' געבוירן אין פייער פון דער ערשטער וועלט־ מלחמה איז די יידישע שול, דורכמאכנדיק א " שווערן דערנער־וועג, אויטגעריטן געווארן מימן < וץ*יצל מיטן אנהייב פון דער צווייטעיר וועלט־ מלחמה, פאריטימיט געוואין דורך דער ברוינער פעטט. (פארזעצוגג קומט) דערציוכג ב גרייטן נייע קאדרען לערערם. פאר זיין צעןי יאריקער עקזיסטענץ האט זיך דער ווילגער לע¬ רער ־ טעמיגאר ארייננעשריבן מיט גאלדעגע אותיות אין דעם בוך פון יידישן שול־־וועזן, ער איז געווען די לאבאראטאריע פארן יידישן פע־ דאנאגישן געדאגק. 'חוץ דעם ווערן יאר־יערלעך ארגאניזירט לערער־קורטן, וואט דויערן' א מאגאט, עם ווערן ארגאניזירט אלג.'לערער־קאנפערענצן און לאקאלע. עם ווערן אויך אויטגעאירבעט גייע תיקונים. עם מומען צו גייע זשורנאלן. דער אלגעמייגער ציל איז געווען צו פארוואנדלען די שול אין א מאדערגע אינטטיטוציע, וואט דארף דערציען א מעגטשן, וואט זאל ליב האבן אר־ בעט. דעם אויטגאגגם־פוניקט בילדעט דיאט קינד און זייגע איגטערעטן. צו יעגער צייט '(אפריל 1925) זייגען געווען 182 אנשטאלטן, צווישן זיי 91 פאלקם־שולן, 3 גימנאזיעם, 2 טעמינארן און 20 קיגדער־היימען. . די ווייטערדיקע יארן, בשעת און נאך דער פילטודטקי־איבערקערעניש ביזן יאר 1935, זיינען יארן פון ירידה. אבער טראץ דער פאליטישער לאגע, וואט שטעריט די אידעע פון יידישע שולן און מראץ די שרעקלעכע פאלגן פון קריזים, פירט זיךיווייטער די וויבטיקע 'אר־ בעט. א ליכטיקן שטראל' פון דעם פעריאד ביל־ דעט די געעפנטע מעדעם־טאגאטאריע אין יאר 1926 און די אויטשטעלונגען פון דער "צישא": אין יאר 1927 אין לאקאתא בעתן "אינטערנא־ ציאגאלן קאנגרעם פאר ניייע דערציונג", אין יאר 1932 אויף' דער אלגעמייגער שול־אויטשטעלוינג אין גיצע און אין"דעם פעדאגאגישן מוזיי אין פאריז. צוליב די שווערע צייטין מוזן אויך גע־ שאפן ווערן גאכמיטאג־שולן, וואט זאלן דער־ מעגלעכן די שיילער פיון די פומישיע שוילן זיך צו באקענען מיט יידיש און יידישער '.יטעראטור. אין דעם לערן־יאר 1934-35, דעם לעצטן שווערן יאר פארן איבעריברוך, האט די "צישא" פאר" מיאגט 169 אגשטאלטן מיט 15486 שילער. די ווייטערדיקע יארן כאראקטעריזירט א רעש- יקער בארג־ארויף, עם עפעגען זיך, טיאץ פאר- שיידענע גזירות, נייע שולן. עט פילט זיך דער ווענדע־פונקט-פון א נייער!קקופך" ־די -אקטא־ בער-קאנפעדעגץ פון די פראפ-י פארי־יגען ,באך׳ שליסט' צו שטיצן די יידישע' שול. עם לעבט אויף די פראם. און די ארבעטער־באוועגונג און צוזאמען מייט זיי ב;יט דאם יידישע שול־וועזן. ח.נ. ניאלה ׳ מיין מאמע, זכרוגה לברכה... מיין מאמע, זכרונה לברכה, געווען איז א גרויסע צדקת, א וויטטע אלמנה געזעסן. איין פרייטאג פארנאכט - ם־גליט די שקיעה אץ שפיצן פון ביימער - און 'אין שטוב - גישט קיץ ליכט, נישט קיין עטן. זי זוכט - און מיט נסים פון הימל - געפונען צוויי פרוטות - ״ברויט אדער ליכט?״ - מיט דער דעה געשלאגן. זי לויפט, קומט' צוריק - אין איר מאגערער האגט א' מתנה ז צוויי ליכט אויף צום בענטשן געטראגן. דער הימל פארמאנט זיבן שטערן, דער שבת דער מאמעם האט אויך 'זיבן ליכט, זיבן שטראמע!; וועט גאט דען פארשטערן זיין שבת? - און וואט קען זי העלפן? געלויבט פאר די צוויי איז זיין נאמען! וועט בעגטשן די ליכט אויף א ליידיקן טישטעך. אן חלה - פארפוצט זיך אין הויב אין דער ברייטע-; י / . געביטן איר קלייד און זיך מכין געווען פאר גאט. פארן הייליקן שבת א גרייטע. געצוגדן די ליכט - האט זי מער ניט געקעגט זיך באהערשן, ווייל טיהארץ האט מיט בלוט זיך באגאטן; ארוים מיט געוויין, און' א טרער איז אוגטערגיעפאלן - איין ליכט איז געווארן פארלא-שן. פארשעמט איז דער שבת אויף איין אויג א בלינדער, געשטאנען - די פרוי איז פארציטערט געבליבן r "פארשעמסט אן אלמגדדם א גאב? אויב דיין דיגטט האט געזינדיקט. צו וואט נאך רעם שבת באטריבן? וואט האטטו זיין אויג אויטגעשאכטן?״ - מיט אויגן פארמאכטע, פיארדעקט מיט די העגט און פארביטערט, אין פארקלעמטן געוויין, און אין פלאמיקער תפילה האבן פ/ייצעם און הויב אויפגעציטערט. אין הארץ האבן תהומ־ען געברויזט, די אמהות און כרובים זיי האבן פון האלדז זיך געריסן - טיהאט די שכינה נאך קייגמאל געהערט און געזען, ווי א מענטש' טוט אזוי זיך צעגיסן. און דאן איז נאך אייגע א טרער פון צדקת געפא/ן, א זודיקער פלאם פון די גרוגטן - און טאפלט איז ליכטיק נעווארן! ס־פארלאשענע ליכטל 'האט נאכאמאל זיך אניגעצונדן. און ווען ם־האט די מאמע געעפנט די אויגן, האט ליכט פון בראשית פון זיייזיך געגאסן אין שטראמען - ווייל ם־האט זיי די שכינה געקושט' - דער זכות פון צדקה זאל ביישטיי! אונידז און אלע יידן, אמן. (המשך) >. ד א ם ״ ד י ש ע ש ו ל־וו עזן אץ פ ו י ל ן אויף די הרוביע פעלדער פון אייראפע האט געבושעוועט די ערשמע וועלט־מלחמה. י. אט אין דעם דאזיקן פעריאד, דעם 15 מערץ 1915, איז טאקע אויפגעקומען אין ווארשע דאם ערשטע שוועלבע;ע פון יידישן שול־וועזן אין פוילן, דאם ערשטע קינדער־היים אויף יידיש. און צוויי זאיכן זיינען כאראקטעריטטיש פאר דער דאזיקער זריעה־לע, וואט איז זיך שפעטער צעוואקטן. זיך פארוואנדלט אינם מעכמיקן דעמב, אין דעם פארצווייגטן יידישן שול־צענטער אין פוילן. איי- גער פון די שעפער, ארגאניזאטארן און בויער פוגם דאזיקן קינדער־היים איז געווען אונדזער קלאטיקער י. ל. פרץ, וואט איז אגב אויף איי ביק אגטשלאפן געווארן, באקומענדיק א הארץ- שלאק ביים שרייבן א קינדער־ליד, אין עטלעכע וואכן נאכן דערעפעגען דאם קינדער־היים. דער צווייטער כאראקטעריטטישער שטריך פוגם קיג־ דער־היים איז דער קינדער־אפשטאם, וואט איז באשטאנען אין זיין איבערווייגנדיקער טייל' (צוויי דריטל) פון פליטים־קינדער און בלויז איין דרימל האבן געבילדעט קינדער פון ווארשע. דאם איז געווען דער ליכטיקער אנהייב. טפאנמאןיקומען אויף נאך קינדער־היימען אין ווארשיע און אויף דער פראווינץ, טראץ די מניעות, פאראורזאכמע דורך דער דייטשער' אקופאציע־מאכט. די באווע־ גונג צו העלפן קינדער אין צייט פון דעי• מלחמה איז געווען דער פונדאמענט פארן צוקונפמיקן גרויםן בגין. שווער איז אנגעקומען דאם בויען. ערשט אין אקטאבער 1919 ווערט גיערופן די ערשטע < קולטור־באראטונג. זי נעמט נישט ארום נאך אלע ריכמונגען אויף דער יירישער נאם, אבער דאך ווערן געפאטט אייניקע וויבטיקע באשלוסן און אין ווילגע באווייזן זיך אירע ערשטע פרוכטן, אין דער פארם פון די זשורגאלן: "די גייע שול" און "גרינ>'נקע ביימעלעך. די יידישע שול, צו יענער צייט, ציילט שוין 9000 שילער און אירע אפטיילונגען געפינען זיך אין ווילנע, ביאליסטאק, ווארשע לאדזש און אין א ריי קלענערע יידיישע שטעט'¥ון'שטעטלעך.: אין• יאר 1920 געהערן 40 אנש׳טאלל^‘ פון דערז'אלגעמיוגער צאל — 56, צו די טאציאליטטישע גרופירונגען, די איבעריקע 16 פאלןיצו די פאלקיסטן, אומפארמייאישע לע¬ רער און אנרערע יידישיסטישע עלעמענטן. די פינאנצ-יעלע אונטערשטיצונג האט מען באקומען פון דעם פיפ;ם־רעליף, דורך דעם דינעזאן־קא־ מיטעט, וואט איז באשטאנען פץ די דריי' פאר־ שטייעח דיינעזאן, מעדעם, רייכמאן. . די צווייטע קאנפערענץ פון די שולן אין פוילן, אין ׳אפריל 1920, מערקט אן א טדר-היום פאר א שול־צוזאמענפאר און גייט אן אפילו א נאמען די צוקונפטיקע Tארגאניזאציע'- "צישא", אבער דער' ערשטער שולי־צוזאמעגפאר מוז צוליב די. געשעענישן אפגעלייגט ווערן און קומט צו־ ש^אנד ערשט אין יוני 1921 אין ווארשע. דא מערט אנטנילטיק געשאפן די-״צישא" (צענטרא'־ לע יידישע שול־ארגאניזאציע). און עם ווערט, טראץ די חילוקי'דעות אננענומען רי רעזאלוציעז אז ידי שולן זיינען טאציאליסטישע אץ .'., "אז די שול דארף ווערן 'פארן יידישן פרא׳׳עטאריאט א זיכער כלי־זץ אין זיין אלנעמיינעם באפריי־ ונגם־קאמף”. י עם ניבן זיך א שאט רעפרעטיעם מצד דער מאכט. אמערגטטן שגיידן אפ די שולן אויף ווא־ לין, זועלכע עפעגען זיך ני׳ שט צום נייעם שול- יאר 1921-22. אויך די שולן פון דער געזעל־ שיאפט "אונדזערע קינדער" ווערן געשלאטן. דער פראטעסט קעגן די גזירות מאב\ליזירט אויך די פראפ. פאריינען צום קאמף.' אבער די רעזול־ טאיטן זיינען נישטיקע. נאר די פארבליבעגע שולן אויף יידיש ווערן פאררעכנט ווי עפנטלעכע שולן בנוגע שול־צוואנג. דאם איז נעווען די ער־ שטע זארג, אבער א חוץ די רעפרעסיעס האבן נאך דיי שולן י א פיל גרעסערע זארג - די פי־ נאנציעלע, אין די ערשטע יארן וועד! % 85 פון בודזשעט געדעקט דורך אויטלאנד, דער'עיקר פון אמעריקע.י עם ווערט אויך פארשאופט דער קאמף פאר סובסידיעט אין די שטאט־פארווא;־ טונניען. די גרוים פון די טובטידיעם איז געווען אפהענגיק פון דער צאל טאציאליטטישע ראט־ מענער א• ן די שטאט 1פארוואלטונגען.. אבער די רעגירונג האט ווייטער געפירט איר צעשטערעז■ רישע ארבעיט אויף דעם דאזיקן געביט, שטרייכג־ דיק אפילו פראיעקטירטע טובסידיעם. דער קרי" זים, דאט איבעררייסן די אונטערשטיצונגען פון אויטלאנד האבן געשאפן כמעט אומדערטרעג־ לעכע באדינגונכען פארן יידישן;ערער, אבער די צאל פון יוננע ענטוזיאסטן וואקסט, עם מערן זיך דיי קאנדידאטן אויף לערער אין דער יידי- שער שול. . און עט ווערט געפירט אן אינטעגסיווע פע־ דאגאיישע ארבעט, דער ווילגער לערער־טעמינאר און י דער ’ווארשעווער צוויי-יאריקער סעמינאר \ ץ