Undzer Worṭ · 1947-06-27 · 24/62 (27.6.1947) · p. Seite 5

« FRAJTIK, 27. JUNI 1947, T אונרזער ווארט ZAJT 5! I דישער קולטור־צוזאמענפאר אץ יאר 1924. ד" אלתסישע מעטאדישע קאנפערענץ וואס פא לגט דאן אין יאר 1926 איז א ווייטערדיקער שטאפל אין דער העכערונג פון יידישן קולטור־וועזן. אין די באשטימוגגען פון דער דאזיקער קאנפערענץ;אז ט זיך העדן דער רזף צו דעם יידישן לערער־ טוס נישט צו פירן קיין טאפלטע "בוכהאלטעריע", אנולירן די צורי■ שפראביקייט, וואם הערשט אין שול־לעבן. עם ווערט געפירט א״קאמף אויף צוויי פראנטן: קעגן אסימילאטארן־רוםיפיקאטארן און קעגן" נאציאנאליםטן־יידישיםטן. דער צווייט״ער קולטור־צוזאמע״נפאר אין כארקאוו אין יאר 1928 וועלכער האט פארזאמלט 500 דעלעגאטן" באמיט זיך שוין צו" באזייטיקן די שיואכע זייטן פון לערן־ פראגראם. אין דעי עישטער דיי ווערט באשלאסן, אז די מוטער־שפראך פון די שילער מוז "זיין אויםשלים;עך יידיש, עם ווערן איינגעפירט נייע;ימודים, פארבונדענע טיטן יידישן פאלק (יידישע געשיכטע) און מען זארגט, אז עם " זאל אויך אפגעגעבן ווערן מער מי דער ארטיקער ■שפראך. א רעמאלאציאנערן שריט אין שול־וועזן פון ראטן־פארבאנד" בילדעט דער באשלום פון דער קאמוגיסטישער פארטיי פון יאר 1931. דער בא־ שילום וויל פייטן ידעם אינעוויי״נילןסטן אויסזען פון דער שול־ארבעט, לייגן דעם טראפ אין דער ערשטער דיי אויף די מאטעמאטישע קעגנשטאנדן, אויף דער מוטער־שפראך. געאגראפיע א. א. וו. פאראלעל מיטן איבערבויען פון אלע שולן קומט אויך פאר די איבערגעשטאלטיקוגג פון דער יידי־ שע- ש״ול. א דיי לימודים באקומען אינגאנצן א ניי פגים. אויך דער לימוד פון דער יירישער שפראך האט צו פארצייכענען גרויסע פארשריטן, מען גיט זיך אפ מיט אייפער מיט דער" קלאסי־ שער ליטעראטו״ר. אבער די;עצטע יארן פאר דער צווייטער וועלט־מלחמה באמערקט זייך אין ראטן־פארבאנד א ירידה פוגם יידישן שול־וועזן. מיטן ליקווידירן די יידישיזירונג קערט זיך אפ דער יידישער שילער־שטראם פון די אנפאנג־שולן. אין צעג־ טראל רוסלאנד האט זיך דאם יידישע שול־וועזן ביסלעכווייז אינגא״גצן ליקווידירט. אויך דער פראצענט פון די קיגדער, וואם באזוכט די יידי־ שעי שולן אין אוקראיגע און "ווייסרוסלאנד, ווערט ק;עגער. אפילו בירא־ביחשאן קען גישט פאר־ צייכעגען קיין גרעסערע שילער־פרעקווענץ אין די דארטיקע יידישע שולן. די צאל שילער אין די לעצטע יארן איז געפאלן ביז 90־85 טויזנט. צוזאמען מיטן וווקס פון נייעם קאמויגיסטישן שול־בוי אין ראטגפארבאנד זעט זיך אלץ בפירושער דער אפנויג פון יירישן שול־וועזן. (המשך קומט) פארכישופטער שוידער פלאצט און צערינט... עם עפענען זיך ווייטער די פענצטער פון הימל, די נשמות פליען צוריק אתים... מלאכים מיט ברי־ לאנטעגע פלעדערווישן יאנן ארוים די פארשפע־ טיקטע, די פארציטערטע", פארוויינטע און טיף דערשראקענע... j עם דויערט נישט לאנג, און מען הערט ווי מען קלאפט אונטן צו חצות... באלד הייבט אן בלאם און בלאסער צי ווערן דער צייכן "אמונה׳, אויף דער זילבערנער טרעסט, א דינער, רויטלעכער שטראל וועקט זיך פון מזרח־זייט... דער גן־עדן־שמש וועקט זיך ווי פון א טיפן חלום, גייט צו און עפנט נאך אמאל א פענצ־ טערל אין היטל. בייגט אר״וים דעים קאם און רופט, פרעגנדיקן^ - לבנה און שטערן, איידער איר פאר־ שווינדט, צי קענט איר מיר גישט זאגן, וואם עם האט טיט לייבל קאנסקיוואלער פאסירט?" .׳׳ און דעמאלט "האט זיך גאלדן־צעפלאקערט א קליין שטער״נדל ,פון ווייטן, י איז צוגעשווומען צום פענצטערל אוץ האט געעגטפערט; - איךוויים, ליכטיקער מלאך! איך בין דורך קאנסקיוואלע געשווומען און האב אין זיין פענצט׳ערל אריינגעקוקט... ער שטארבט, לייבל קאנסקיוואלער... אן אלטער מאן... זיין ווייסע בארד איבער דער קאלדרע בלאנקט ווי ריין זילבער... נאר דאם פנים איז איינגעשרומפן און נעל... איך" האב" געזען, ווי מען האט אים א פעדער אונטער" די נאזלעכער געלייגט; איך האב אבער נישט געזען, " זי זאל זיך רירן. ׳און דער מלאך, דער שמש פון גן־עדן, האט ביי קיינעם' קיין רשות ניט גענומען, אל עצמו איז ער אראפנעשאסן אויף דער ערד גאך לייבל קאנסקיוואליערם נשמה. - עס״וועט "אן אומגעריכטע פרייר זיין אין 1 •nrp אזוי האט ער געטראכט. י * * פלינק פליען מלאכים, נאר - די שווארצע ווי די ווייסע,.. און אז דער ליכטיקער מלאך איז אראפ־ געקומען, האט ער שוין געטראפן א פינצט״ערן מלאך ביים גופם צו קאפנם... " צי איז דער פינצטערער פריער ארוים, צי האט ער צו אונדז א קירצערן וועג? ווער ווייסט? - וואם טוסטו דא? - ווונדערט זיך דער געוואלדיקע פארשריטן. די צאל שוקן וואקסט אומאויפהערלעך און אין יאר'31־1930 איז ראטך פארבאנד באדעקט מיט א גאנצער ריי יידישע שולן, וואם דערגרייכן די צאל 1203 נדט 137212 שילער, איך די יידישע שוק האבן זיך אין יענע יארן געלערנט 5°/0 45 פון די"יידישע קיגדער. גלייכצייטיק פילט זיך אויך א דראנג נאך הע־ כערער בילדונג. עם פארמערט זיך די צאל פון העכערע שולן, פעדאגאגישע טעכניקומם, "יידישע אפטיילוגגען ביי אוניווערסיטעטן און אקאדעמיעם. די פעדאגאגישע טעקניקומם האבן געשמידט נייע קאדרען פון קוואליפיצירטע פאלקם־שול לערער; דער אינסטימוט פאר פאלקם־בילדונג אין אדעם, די •יידישע אפטיילן פון" מיגםקער און מאס״קווער אוניווערסיטעטן האבן צוגעגרייט לערער פאר העכערע לערן־אנשטאלטן. צוזאמעןמיטן קויאנטיטאטיוון ווזקס איז אייך געשטיגן קוואליטאטיוו די יידישע שול. זי האט דורכגעמאכט דעם זעלבן דרך ווי דאם גאנצע שול־ זועזן אין ראטן פארבאגד. א וועג - א נייעם און דעריבער אויך אזא שווערן. פארשיידנארטיקע עקספערימענטן האבן געשטערט די נארמאלע אנטוויקלונג הן פון דער שול והן פונסישילער. דעם ערשטן שטוים פאראוים האט דער דאזיקער שול־בילדונג געגעבן"דער ערש״טער אלפארבאג־ דערציוכג השפעה. פאר די דאזיקע גענויע דריי יאר האט די "קזלטזר־ליגע" "באוויזן צו שאפן א גאנ״צע נעץ פון יידישע שולן און זייער צאל האט דער־ גרייכט ביז 3.283 גימנאזיעם, 3' פאלקם־אוני־ ווערסיטעטן, 63 שולן, לערער־קורסן" קינדער־ היימען און קינדער־קלובן, ביבליאטעקן און בי־ כער־לאגערם זיינען געווען די רעז״ולטאטן פון די דערגרייכונגען פון דער "קולטור־ליגע.“ דאם איז געווען איינער פון די נרונט־שטייגער פארן' אנט־ וויקלענדיקן זיך יידישן שול־וועזן אין ראטן־פאר־ באגד. די העגעמאניע איבער די שולן נעמט אי בער צוערשט דער יידישער קאמיסאריאט און דאן נאך א רעארגאניזאציע גייט "די דעה איבער צום יידישן אפטייל ביים בילדונגס־קאמיסאריאט. אין די יארן פון 23־1921 ווערן ביסלעכווייז ליק־ וזידירט די חדרים און די העברעאישע שולן און עם הויבט זיך אן דער פעריאד פון סיםטעמאטישער יידישיזירונג, וואם ווערט פאקטיש׳ ליקווידירט אין יאר 1928, אבער זי באהאלט נאך איר מאכט ביזן יאר 1931. דער ווזקם פון יידישן שול־וועזן מאכט פארטרונקען כםדר מיט פרייר און מיט טרויער, פון ליד און פון נראם. צו איר - וואם איר וועג איז אליין אזוי קרום ווי ער איז נלייך. נאר דאס הארץ מ״יט אוצרות פון לעבן איז רייך. צו איר - וואם איז דא, אין געלייטערטער שעה. און אין מינוטן פון פיין, - מיט איר שיין, מיט,איר גוטן געמיט. צו איר - צו איר אפענער טיר, ציט מיין"ליד! צ ו א י ר צו איר - וואם כסדר איז אפן איר טיר. פאר"די - וואס וואנדערן מידע ׳ או״יף וועגן אויף ווייטע ׳ און זוכן א מקום מנוחה. פאר די — רואם זייגען ווי ביימער פארווארצלט אין באדן. דארבן" און בליען מיט אלע סעזאנען, - נאר הערצער "זיי האבן פול מיט צרות געלאדן. פאר די - וואם שטראמעץ ווי כוואליעם פארשוימטע פון מעכטיקן ים. ברכה קאפשטיין ביים גוסס צו האפגס דער שמש פון גן־עדן - א ליכטיקער מלאך - אן אפגלאנץ פון זיין ליבן נאמענם שטראלנ־ דיקער גנאד, קומט איין מאל פ״ארנאבט פון גן־ עדן ארוים און עפנט, צערודערט און פאחארגט, א פענצטערל פון הימל, בייגט אתים י דעם שטראלנדיקן קאפ און ווענדט זיך מיט א טרוי־ עריקער שטימע צו דער אונטערגייענדיקער זון און פרעגט: - ווייסטו נישט, זון, וואם ביי לייבל קאג־ סקיוואלער טוט זיך? "די זון שווייגט; זי ווייסט נישט. נאך אומרזאיקער ציט דער מלאך זיין שטראלנדיקן קאפ צוריק. און גישט"אומזיסט איז אומרואיק דער מלאך. שוין מכמה וכמה שנים רוישן צוו י מאל אין טאג אלע זיבן הימלען מיט לייבל קאגסק״י־ וואלערם "שמע ישראל”... ווי א זילבערנער שרויט צעשיט זיך זיין ״אח-ד" צופוסנם ביים כסא הכבוד... און ער קאלערט זיך דער "אחדי׳ און זומט, און ברומט, און זידט, ווי א מחנה זומערפייגלעך, וואם גלוסט און בעגקט-צו דעם פלאם, ווערט צו״געצויגן צו אים און בריט זיך און ברעגט אין אים, מיטן גרעסטן תענוג פון "יסורים של אהבה"... דאם לעצטע מאל האט ער אים צו שחרית געהערט. צו מנחה האט ער שוין געפעלט! אין געבעט", אין לויב־געזאנג פון אלע וועלטן איז דעריבער, א פגימה געווען... אין ארקעסטער איז פלוצלונג שטיל געווארן א כלי; א סטרונע ביי אן ערשטער פידל האט געפלאצט און איז פארשטומט געווארן. צי האט לייבל קאנסקיוואלער" פארגעםן צו דאוונען מנחה? וועט ער זאגן צוויי שמונה־עשרה׳ם ביי מעריב? נידעריקער לאזט זיך דערווייל אראפ די זון. די שטיל באהאלטענע שאטנם קריגן" רשות, ארויסצוקומען פון זייערע באיהעלטענישן, - און זיי קריכן ארוים פון די שפאלטן אין די פעלזן ביי ימים, פון גריבער און היילן אין וויסטע מדבריות,. פון אוגטער ביימער און צווישן צווייגן און בלעטער אין די טיפסטע וועלדער... און זיי פארשפרייטן זיך איבערן יישוב און פלעכטן זיך אדום און אתם... און אט איז אראפ די זוין אינגאנצן. לבנה און שטערן בלאנקען"שטיל־שווייגנקיק אויף און נעמען איבער די ממשלה איבער דער וועלט אויף איבער נאכט... און זיי שפינען און וועבן זייער פארכישופט שפינוועבם - א זילבערדיקע נעץ איבער דער פארמאטער^ער ערד... און נלייך מיט דער זון א׳ ז איבערן הימל פאתונקען געווארן די חיה מיט דע^ אויפשריפט "אמת" אויפן"שטערן, און צוזאמען מיט דער לבנה איז ארויסנעשווזמען פון דער צווייטער זייט די חיה מיט דער זילבערנער טרעסט אויפן שטערן און מיט דער אויפשריפט "אמונה"... און באלד עפענען זיך שטיל־שווייגנדיק די טדערן פון הימל, און לאזן אדיין גאנצע מחנות גשמות פון איינגעשלאפענע מעגטשן, וואם קו־ מען נאכט אויף נאכט ארדף און פארשרייבן אין די הייליקע ביכער, ווי אזוי עם האט זיך אפגעלעבט דער מאג... און עם סקריפען די פעדערן, און עם תישן מיליאנען־מילאסן פליגל, טייל ווייסע ווי שניי, סירוב גראע און פארפ-עקטע, מאנכע אויך רויט ^פארבלוטי״קטע... און אלע זיבן הימלען ווערן פול מיט א געמישט גערויש פון געבעט, חרטה, בענקעניש, ליבשאפט, האפעגונג און שרעק... און פלוצלונג בלייבט אלץ ווי פארשטארט. ארום כסא הכבוד וויקלט זיך שטיל א זיל־ בערנער נעפל, וויקלט זיך און וויקלט זיך און ווערט טונקעלער און טונקעלער... און פון אונטערן נעפל הערט זיך א ברו־י מען ווי פון א טויב: "וויי איז מיר, וואם איך האב חרוב נע־ מאכט מיין הויד... "וואט איך האב פארברענט מיין פאלאץ"... "וואט איך האב פארטריבן מיין זין, מיין איינציקן זוך... און א שוידער פון רחמנות גייט דורך אלע זיבן הימלען... און עם ווערט ווייטער שטיל, אלץ האט זיין אטעם פארהאלטן, ווארטנדיק ווי אויף א ג״ם, אויף״עפעם א ווזנדער, אויף א בשורה א נייע... עם איז אבער גארנישט געשען... עם דערהערט זיף פון אונטן א קו;r עם קרייט דער האן. פון כסא' הכבוד גייט אפ דער נעפל, דער 2. דאם יידישע שול־וועזן די ערשטע יידישע שולן. דער טרוים צו שאפן א נייעם מין יידישע דער־ ציונג, ווו עם זאל זיך הומאניש צוזאמענגיסן און דערגענצן דאם"יידישע און דאם אלמענטשלעכע, איז נאך אוי״פגעקומען ביי דער השכלה אין די 60־ער" יארן פון 19־טן י. ה., דער דאזיקער גע־ דאנק האט דורכנעמאכט א לאנגע מוטאציע פון צעדערבו״ים און מענדעלע מוכי טפרים ביז צו י. ל. פרץ און יעקב דינענזאן. אן א שיר פתוון זיינען נעמאכט געווארן ציו פ״ארוואנדלען דעם, דאזיקן חלום אין ווירקלעכקייט, פארוו״אנדלען אים ׳ אין א געשעענעם פאקט. צווישן די קעמפער פאר דער דאזיקער זאך האבן זיך ארויסנערוקט אויפן פאדערשטן פלאן; ד״ר חיים זשיטלאווסקי, א. לי״עסין און שמעון דובנאוו. . דאם דאזיקע קערנ״דל, פארזייט פו־ן אונדזע־ רע גייסטיקע" מנהיגים, איזנעפאלן אויף א נינם־ טיקן באדן. אלעייידישע פארטייען האבן אין תוך פארלאנגט דאם רעכט פון שולן אויף" יידיש, דערביי האבן דיי םאציאליסטישע פארטייען נע־ רעדט וועגן״דער ־"מוט״ער־שפראך, די ציוניסטישע פארטייען וועגן אן "אומגאנגם־שפראך און ווי־ נאווערם "פאלקם־גרופע" וועגן דער שפראך;ויט דער באשטימונג פון דער ארטיקער קהילה. און ווייטער ציט זיך דער דאזייקער ליכטיקער וועג דורך דער טשערנאוויצער שפראכן־קאנפערענץ; און די יארן פון 14־1906, יארן פון'ידי״שיםטישער פראפאגאנדע, גיבן שוין אתים די ערשטע פרוכטן. צוערשט זיינען עם אומנעגאלע שולן אויף יידיש. זיי עקסיסטירן נישט לאנג און מיר האבן .נישט וועגן זיי פיל נענויערע ידיעות. איינע פון זיי איז געווען די אומלעגאלע שולק אין ווארשע אין יאר 1889 און א ריי אומלעגאלע שולן אץ געםוזיזש, באראנאוויטש, סמויפץ, גאראדעיע, זאמיריע א. א. אבער די ערשטע ריכטיק״ע שול אין יידיש איז געווען די "אוונט־שול" פאר דער־ וואקסענע, וועלכע איז פון"'דער רוסישער שפראך אריבער אין די יארן 11־1906 אויף יידיש. אין יאר 1916 האט זי״שוין געציילט 1000 תלמידים און דער געשיאפענער יוגנט־קלוב האט זיך פאר־ וואנדלט אין א מין פאלקם־אוגיווערםיטעט. דא האט מען אויך' אנגעהויבן שמידן די יידישע שפראך, צוגרייטגדיק א טערמינאלאניע פאר א ריי לימודים. אויך אין קיעוו און א'ן'א ריי בעסא־ ראבישע שטעט און שטעטלעך האבן זיך באוויזן די ערשטע שפראצונגען פון אומלעגא״לע יידישע שולן. דעם פונדאמענט פארן צוקונפטיקן יידישן שול־וועזן האבן אויך געבילדעט א ריי קינדער־ היימען, ווע;"כע .זיינען אויפגעקומען פאר דער ערשטער וועלט־מלחמה אין ווילנע, ביאליסטאק און אנדערע יידישע צענטערם. די דאזיקע א״לע דערשיינונגען זיינען אויך באגלייט געווארן מיט שטארקע רדיפות מצר דער צארישער מאכט. די ערשטע יידישיסטישע לערער־קאנפערענץ אין ווילנע אין יאר 1907 האט געמוז״ט פארענדיקך אירע באראט״ונגען אין תפיסה, פון וואנען עם* שטאמען אויך א ריי באשלוסן, וועגן יידיש ווי א לימודים־שפראך אין די שולן. דאם יאר 1910 ברענגט שוץ מיט זיך א שול־פראיעקט פון דער 'חברה ״מפיצי השכלה׳, און דא״ס -יאר 1913 די וויכטיקע רעזאלוציע, אז "די שול פון יידישן פאלק מוז געפירט ווערן אין דער מוטער־שפראך - יידיש". אזוי האט זיך געבאנט דעם וועג דאם יידי־ שע שו; ־וועזן", טראץ אלע שטערונגען אוץ רדיפות פון דער צארישע״ר מאכט. און אין דער צייט, ווען די ערשטע וועלט־מלחמה האט צעטריים/ט גאנצע ישובים, בשעת יידן האבן זיך געמוזט וואלגערן, אנטלויפנדיק פון די פראנט־געביטן, איז צו זיי, צוזאמען מיט דער זארגיפון "אזע" און "יעקאפא“ געקומען אויך די יידישע שול. צוערשט "זיינען עם נאי געווען קינדער־היימען, אבער שנעל האבן זיי זיך פארוואנדלט אין פאלקם־שולן, ווע״מענם צאל עם האט געהאלטן אץ איין וואקסן. די יידישע שפראך רייסט זיך אויך אדיין אץ די שולן פון קרוין־פוילן, קומט אריץ אין די תלמוד תורות. דאם יאר 1916 ברענגט שוין דעם ערשטן צוזאמענפאר פון לע־ ו־ער פון די יידישע שולן אין טאמבאוו, אויך אין > פעטראגראד קומט פאר אין יאר 1917 א יידישע לערער״־קאנפערענץ. "אזוי וואקסט די נארמאלע יידשע שול ביים שיין פון דעם מלחמה־פייער פונם ערשטן וועלט־קריג. ר א ט ן־פ א ר ב א נ ד. הגם אין די צייטן פון בירגער־קריג איז געוואלדיק געשטיגן דער אינטערעם פאר דער יידישער שול איז דאך די נאנצע איניציאטיוו ג^לעגן אויסשליסלעך' אין געזעלשאפטלעכע הענט. ריזיקע דערגרייכונגען אויף דעם דאזיקן געביט האט דערצילט די אוק־ ראינישע קו"לטור־;יגע מי״ט איר צענטער אין קיעוו, וזעלכע האט עקסיסטירט פון מאי 1918 ביז סוף 1920, "ווען די ראטנמאכט האט אליין איבערגענומען די שולן פון דער "קולטור־ליגע," ווי אויך די שולן אין ווייסרוסלאנד אונטער איר