Undzer Worṭ · 1947-06-27 · 24/62 (27.6.1947) · p. Seite 4

ZAJT אונדזער ווארט FRAJTIK, 27. JUNI 1947. ־בראכיסלאוו הובערמאן אינז♦ סטשפאן שווארץ (צום 10 ־ יאריקן יובילעאום פון דעם ארץ־ישראלדיקן סימפאנישן ארפעסטער) באמערקוגג פון דער רעדאקציע:— ..... ווען דער ארטיקל איז אונח צוגעשיקט געוואוץ, האט זיך דער גרדסער מיי־סטער בר. הובערמאן באך געפונען צווישן די לעבעדיקע און עם איז באך געווען צו דערווארטן אים פיל. ליידער האט ער פ#רענדיקט זיין לעבן, ווי א ם$לד#ט אויף זיין פאסטן, פארנדיק פון איטאליע קיץ נענף אין עלטער פון 64 י$ר. זאל דע ר דאזיקער ארטיק?. געשריבן פון פריינד אינזש. ס. שמארץ, דינען פאר א לארבער־קראנץ אויפן פרישן קבר פון אומשטערבלעכן נפטר 1 ׳ J —---.—י-r-- פעטער םמאנסען שמייבלט, דאן מערט דין געזיכט געשפאנט און שפעטער שפרינגט ער אדף, רייסט רעם בחורארויסדי פית, דריקט אים אין דער האנט געלט און הייסט אים גיין. םוואנסען אייז געווען אדפגעטרייסלט, דין ׳פנים בלאם. עם האט זיך אים געדוכט, ווי א כמארע פדגל וואלטן צוריקגעקערט פון ווייטע לעגדער און געבראכט טיט דך דערינערונכען פון רארט. ער האט גע־ זען דין פאטער אין ווייסן טלית, ווי ער דצט ביים סדר און זינגט די הגדה, ער האט געזען זיין מוטער אין שייטל, זיין רבין, די אייננעפא^ לענע שול, יאסל רעם קלעזמער, ער האט גע־ הערט כל נדרי. ער, פעטער סוואנסען דער גרויסער זעלב־ שטענדיקער •קיגסטלער, זאל האבן טיט זיך מיט־ געגומען עפעם פון אמאל, זא$ האבן געגנבעט פון יענע פינצטערע צייטן און זאל עם זיין אמת, אז דאם ווערק זאל האבן פארצערט אין זיך די ׳קלאגנדע יידישע נשמה? * « הובערמאן האט פאישטאנען מאם איך מיין מיט דע ר דערציי5ונג, טיף געבויגן האט ער דך א וויילע פארטראכט. מיר האבן זיך הארציק געזעננט, א פאר יאר שפעטער האבן מ*ר זיך ווידער געטראפן. Tדאס מאל אין פראג. הובערמאן האט געבליט, האט ווידער באצויבערט טויזנטער צו* הערער. טיטן שפיץ פון זיין פידל־בויגךהאט ער פארשטאנען אזוי הארציק צו בארירן די געמיטער פון א שטאט, אז מען האט זיך געפילט נליקלעך. און ווען מייר האבן זיך פאנאנדערגערעדט האט ער מיט פרייד דערציילט, אז ער פארשטייט מיך היינט בעסער. ער איז געווען אין ארץ ישראל און קען מיר זאגן, אז עם ווערט דארט געשאפן א גרוים ווערק. נישט אין דער גאניצער וועלט קענםטו געפינען אזעלכע באגייסמערטע צוהערער, וועלכע רייסן דיך אזוי טיט. און איך וויל טיט־ העלפן. איך וויל גרינדן א סימפאנישן ארקעסטער 'אין ארץ ישראל, ער מוז זיין דער בעסטער אין דער וועלט. איך מעל ברעגגען די בעסטע קינסטלער און מיין פרייגד טאסקאניני האט מיר צוגעזאגט צו חעלפן. איך מעל אליין מיטודרקן. איר מעט זען. ער איז געווען באגייסטערט פון זיין אידעע. היינט האבן מיר זיך בעסער פארשטאנען, מייסטער הובערמאן, האב איך געזאגט... (המשך זייט 6) דערציילט ותגן דעם בארימטן פידל־קינםטלער, פעטער םוואגסען; פעטער םמאנסען איז געווען א גרויסער קינסטלער.- שטאלץ אין זיין אייגגארטיקייט. זיכער אין זיין אריגינאיליטעט. א קלאם פאר דך. אמאל האט פאיפירט, אז פאר זיין גרויסן אויפטיייט אין מיינכען. קומט צו אים צו אן ארימער מוזיקער און .בעט ביי אים אונטערשטייצונג. דער צופאל האט געוואלט אז דער ארימער בחור האט גע- שטאמט פון דעם זעלבןישטעטל און דיי זייגען געווען באקאנט אין זייערע קינדער־יארן. פעטער סוואנסען האט שוין לאנג פארגעסן דאם קליימן רוסישע שטעטל און זיין יידיש הייזל. דין הארץ האט זיך דערמארעמט ער האט רעם ארימען .חבר פון זיינע יומט־יארן ווארעם אויפגענומען, מ ט אים געפלוידערט און' האט אים געלט גע־ געבן, ער, סוואנסען, איז היינט גרמם און רייך, זאל ער שפירן די גרויסקי מ אין זיין שפילן, זאל דער ארימער ייד באנרייפן ווי ווייט ער, סוואיג- טען. א ז אוועק פון יענע אלטע פינצטערע טעג, ווי ער איז אויסגעוואקסן פון דעם עלגד פון געטא. ווי עם איז אין אים ניט געבליבן קיץ שפור פון דעם מרה שחורה־דיקן יידישן מענטש מיטן דערשראקענעם בליק פון א געשלאגענעם הונם. ער, פעטער סוואנסען, איז בארימיט און האט פאר דעם ארימען בחור געשפילט זיין "פאנטאזיע", דאם זאל זיין די נדבה פון א מלך. מען ער האט געע׳נדיקט, קוקט ער אויף דעם בחור און מיט א פארכאפטן אטעם ווארט ער אויף ויין אורטייל. און דער ארימער בחור זאגט פא מעלעך r "עם איז געווען באמת הערלעך, 'אבער..., אבער, דערמאנט, איר דך ניט אין כל נדרי, הער סוואנסען?” "מאם”. חידושט דך סוואנסען. "כל נדרי, אונדזער אלטער יידישער ניגון, איר געדענקטדאך, אלם קינדער האבז מיר אים אזד אפט געהערט שפילן פון יאסל קלעזמער - דערמאנט אייך: איר ווייסט, י- עם איז עפעם דא פון א ים אין אייער שטיק אדער אפשר רעד איך דך אזוי איין, אבער דאך, אבער אייער אל- לעגרע - דער איבערגאנג'- איך קען מיר ניט העלפן! און דער בחור כאפט די פידל און שפילט כל נדרי." א פריינט גראף, Cendenhove Calerghi אין דעם בויען פון דער פאג־אייראפעאישער באוועגונג. ער האט מיט זיין פערזאן'און קונסט פראפאגירט די פאג־אייראפייאישע* אידעאלאגיע און זי מיר איבערגעגעבן'. דערפאר האט י ער מיר א סך דערציתט פון דער נויטווענדיקייט פון דער באוועגונג. איך דערמאן זיך. אין א געוויסן מאמענט האב איך אים איבעירגעריסן און נעזאגט מיט. א טאן פון א פארביטערזגג: "מיד יידן האבן אפך גרויםע מענטש ן אין דער וויסנשאפט און אין דער קונסט. אבער ווען זיי דערשלאגן זיך צום הימל און באקימען די ליצענץ 'צו לייכמן ווי א שטערן, פארגעפן זיי אין די קיג־ דער־יארן. אן זייערע פארשאטעגע הייזלעך פון וואנעט זיי שטאמען, פארגעסין אין זייערע ברי- דער, מאם דארפן דאם ליכט אזוי צום לעב ן!׳׳ בראניס/אוו הובערמאן האט דך גע־ האלמן אלם גוטער, חייסער פוילישער פאטריאט, ער האט דעמאלט נאך נישט געהאלטן פון צייוניזם. ער׳ האט מיר געפרעדיקט, אז יידן דארפן ניט קיץ אייגן לאנד, אז זייער הייליקע מיסיע איז צו פארשפרייטן אויף דער נאנצער וועלט תורה און יושר, אז זייער אויפגאבע איז: מיט זייערע פעאיקייטן צו באשיינען די פעלקער. ער האט דך צעחיצט. און איך האב דעמאלט געפרוויוט דערציילן י מעגן אוגדזער 'געראנגל! איך האב אים דערמאנט די אנטי־יידישע העצעם אין פוילן, די זשילעטקעם מיט וועלכע מען האט אפערירט אויף די אוניווערםיטעטן פון פוילן. דאן האבן מיר גערעדט מענן גרויסע יידישע מוזיקער. און איךדערמאן דך, ווי איך האב אים דערציילט מענן יידן, אוייך גרויסע קינםטליער און מייגע פריינד: גאטאן מילשטיין, דעם בארימטער פירל־מירטואז, וולאדימיר האראוויטש, פענאמען פיאגיסט און גרעגאר פיאטיגארסקי, - יוגגע מענטשן, איבער וועלכע איך האב דאמאלט נע- שריבן א סעריע ארטיקלען פאר אונדזער יידיש־ פוילישער צייטונג "גאווי-דזיענניק" אין קראקע. ער האט מיר דאן געשפילט דעם גינון פון בלאך. . ער איז געווען סמוערען, פארזעצט אין אן אנדערער וועלט, מען ער האט די יידישע מעלאדיע נע- שפילט. מען ער האט געענדיקט, האב י איך אים די טעג האט דער ארץ ישראל •דיקער סימ־ פאנישער ארקעסטער געפייערט דעם צעניעריקן יובתעאום פון זיין עקדסטעגץ. צען יאר זייגען פארביי פון דעם מאמענט, מען דאס קול פוץ ארץ ישראל־ראדיא האט דער וועלט באקאנט געגעבן, אז הייגט 'קומט פאר דער ערשטער פייערלעכער קא׳נצערט פון דעם נאציאנאל־יידישן סימפאגישן ארקעסטער, דירי- גירט דורך טאסקאניני.'ניט יערער ארקעסטער האט אזא זכיה. דער בעל מחותן פון דעם יום־טוב האט דעמאלט געשטראלט פון שמחה. ב־אמת, איז עם ניט לייכט אננעקומען צו גרינדן א גרופע פון נוטע קינסטלער, פון שטארקע איגדיווידואליטעטן, פון וועלכע יעדער האט א מארקע אין דער מז־ דקאלישער וועלט - און זיי צוזאמעגצושמעלצן אין א קאלעקטיוו־ארקעסטער ימיט דעם צוועק צו דינען דעם םאלק, דעם פשוטן ארבעטער און געבן אים, אין די פרייע אפרו שעה׳ן.א גייסטיקן תענוג; ברענגען די פיאגערן, וועלכע בויען אין שוויים א היים פאר די פארוואגלטע ברידער, דורך דעם פלויד פון די דערהאליטענע קלאנגען אין א מצב, מען די חושים מערן צערטלעך גע- גלעט, דער מענטש פארגעסט אויף א וויילע פון דעם גאנצן ערדישן ארום און לעבט איבער דע9 לפעם פון רוחניות און שייגקייט. עם איז געווען דאס מערק פון גרויסן מעלט־בירגער, מייסטער בראניסלאוו הובערמאן. און ווי שווער עם איז אים ■זיכער' אויםגעקומ״ען דך מנצח צו זיין, דך צו איבערבויען מוז איך אייך דערציילן: דאם איז געווען אין יאר 30־1929, איך קען דך דאס יאר גענוי ניט דערמאנען, אבער דע- מא;ט האב איך זיך דאם ערשטיע מאל באגעגנט מיט בראניסלאוו הובערמאן. אין ברין. אין טשעכן, נאך זיין "איינציקן וויא^ין־קאנצערט,־, וועלכעך האט איבערגעלאזט א געוואלדיקן רושם אויף-זי טויזנטער צוהעריער, האב איך אין נאמען פון דער צייטונג "טאנעם־ באטע" און דעם 'יידישן "זעלבסטווער" פון פראג געבעטן מיך אויפצונעמען. א פריוואטע סעקרע־ טארקע, א פראנצויזישע גרעפין, ׳וואס ער האט מיט זיך געהאט. האט מיך געוואלט צוריק- האלטן און זיך באקלאגט. אז דער מייסטער איז מיד, איז ניט אין גוטער שטימונג און פארוואס מען קוויילט יאים מיט אזויפיל אינטערוויום. מיר האבן דך אבער געטר״אפן און פאןיבראכט אן אנגענעמע •שעה צייט. בראגיסלאוו הובערמאן איז צו יענער צייט געווען שטארק טעטיק מיט זיינעם דרייט דך מיטן לעצטן כח דער גוסם אויס צום מלאך: איז דארט דא וועמען צו העלפן, געפא- לענע אויפצוהייבן, ■קראנקע צו היילן, הוגגעריקע צו זעטיקן, דארשטיקע די ליפן צו נעצן, פאר־ לוירעגע צו זוכן און געפיגען? דאם איז דאך מיין נליק געווען!... - נייץ, דאם נישט! - ענטפערט מיט ׳א גישט דכער קול דער מלאך! ראם איז דארט גישט פאראן, דארט מעט קיינער נישט דארפן דיין היליף... - און מאם מעל איך דארט טאן, מלאך? דארט, ווו קיינער ברויכט מיין נשמה נישט. מיין הארץ נישט; נישט מיין רחמנות־דיקע טרער אין אויג, נישט מיין ווארט צו טרייםטן פון מדל. און נישט מיין האנט, אויפנעהויבן צו מערן פון גרוב? דער שלעכטער מלאך הערט און שטעקט ארויס די צונג און באלעקט זיך... א׳חוזק־שמייכל לייגט זיך יאים איבערן מדל פון אויער צו אויער... ער עפנט דאם מדל און צווי' שורות ווייסע ציין בליצן־אויף 'אין דער פינצטערער שטוב... און צערודערט דצט דער ליכטיקער מלאך און ודים נישט מאם צו ענטפערן דעם גופם... - מאם פארט, מ;אך! מאם פארט? און דער גיוטער מלאך דרייט זיך אדם צום פענצטער און קוקט ארוים צום הימל און ווארט פון דארט אן עצה און א ראט... נאר פארשלאסן איז דער דדמל; אן א ווארט, אן א שטראל, אן א פונק... און עם' יאגן אלץ 'אן נייע און נייע, א; ץ שווערערע און שווערערע' וואלקנם - א שאטן פ>4לט איבערן ליכטיקן מלאכם' פנים, דער היימל זעט אדם הארט און בייז, אן רחמנות זע ט ער אדם. ער האט אים נאך קיינימאל אמי נישט געוען... ער בליייבט פארצייטערט. מיט דער וויילע באנוצט דך דער שלעכטער מלאך און דערנעגטערט זיך צום בעט פון דער צווייטער זייט. - קום בעסער מים מיר, - רוימט ער איין דעם גופם. - ווו אהין! - דאריט ווו דיין הארץ גלוסט... צו די אומ־ גליקלעכע,' הונגעריקע. לעכצנדיק־דורשטיקע... צו די פארחלשטע און פארמאטערטע, צו די פאר־ לוירענע, פארשאלטענע, צו די פון נאט פארנע־ םענע... העלפן וועסטו נישט קענען, א-ער צו־ זאמען ליידן, מיטפילן... - איך גיי! איך כיי 1 - רופט דער קראנ־ קער אדם מיט קראפט- און דער ווייסער מלאך איז אוועק מיט ליי־ דיקע חענט. - ער האט נישט על־פ* דין די נעגל נע- שניטן!... - איך ווייס, - האקט אים איבער דער גוטער מלאך - נאד דערפאר קיין אדנציקע רגע פאר דך נישט געילעבט... נאר פאר שוואכע און קראנקע, פאר אלמנות און ׳יתימיס. פאר פאר־ פינצטערטע, פארוואגלטע, פארמאטערטע... - ביי אונדז אין בוך א ז פארשךיבן, ומפיל .מאל ער האט מנחת פארפעלט... - נאיר קיין מאל נישט פארפעלט, מען מען האט נעדארפט עמעצן העלפן. קייגמאל נישט פארגעסן צו טרייסטן, צו הארציקן און צו קרעם־ טיקן דארט, ווו די פליגל זיינען* אראפגעפאלן מיד. ווו* די גאל האט געזאלט די ריינסמע נשמה פארגיסן, ווו די לעצטע האפענונג, האט זיך נע- דאכט, איו פארשווונדן... יער האט דך קיין הויז ׳ ניט געבויט... דאס דאך א ׳בערן קאפ נישט פאר- ריכט זיין בעט דך נישט ווייך י געבעט, יקיץ ליבשאפט ביי קיץ פרד נישט געזוכט, אויף קיין נחת* פון קינדער נישט געהאפט... נאר אלץ פאר אנדערע...מייל אנדערע האט ער געחאלטן בע- סער פאר דך.. שווארצע וואלקן ציען דך אין דרויסן איבערן הימל... אדף א רגע שניידט די דורך א בליץ, נאר ער מערט פארלאשן און נאך פעםטער ציען זין. נאך עגנער שליסן זיך צוזאמען די דיקע, פינצטערע וואלקנם. דער בליץ האט צום לעצטן מאל דעם גופם נעוועקט. * * , - מיער איז דא ביי מיר? וועד זיצט מיר צו קאפנם? - פרעגן די פארברענמע ליפן. י- איך, איך, א ליכטיקער מלאך, פון זיין ליבנם נאמענם ליכטיקער פמליא... און פון זיין ליבן נאמען נאך די׳ין נשמת געשיקט!... קום מיט מיר. - ווו אהין? - פרעגט דער קראנקער., - צום הימל ארויף, אין נן־עדן אדיין!, - הימל... גן־ערן... - שטאמלט נאך דער נופם אין היץ: און ווי אזוי לעבט דך' דארט אין חימל, אין גן־עדן דארט? - גוט... פון נאטם גנאד באשטראלט אין מאנץ פון כסא הכבוד... מיט נאלרענע קרוינען אויף די קעפ... - נלאנץ... גאלד... קרוינען... - שטאמלט דער גוסס נאך: מאם מעל,איך דארט טאן? - וועסט' נישט דארפן טאן... דאירט איז אייביק רו, אייביק ליכטיקער נחת, אן אויפהער שטראלנדיק נליק... קום! - אבער מאם מעל איך דארט טאן? - - בעט. בעט נאט! - רופט דער גוטער מלאך: טו תשובה... * עם א ז נאך צייט... די מפקיר דיין גאלר... י | - שמע... - הייבט דער נופם אן. - ער מעט ניט מפקיר דין! - זאגט דער שלעכטער מלאך אין לייגט זיין שווערן,'שווארצן פליגל אונטערן גוםסעם פנים, און אונטערן פליג- מערט דאם קול צוזאמען מימן נופם דערשטיקט. דער מייסער מלאך הקט דך צוריק אפ פארשעמט. ♦ * * I אין א פיגצטערער, פארנאסענער חאלבער נאכט, צווישן גערויש, נעשריי און געפרלדער אין נהינום, שניידט דך דורך א שארף־שניידנדיקער באפעלr - נחמנקע פון זבאראש גייט אדם... ער פלעגט דך שניידן די נעג; נישט איבערנעהי־ פערט, אוועקווארפן... נישט איין מאל פארגעסן מנחה צו דאוונען, - ווער נייט נאך* זיין נשמה? איך! - רופט דך אן א מלאך־חבלה!‘ - גרייט דערווייל צו א קאכנדיקן קעסל סמאלע. ער שפרינט אונטער און פ׳.יט אחים פון גהינום.., נעשודנד פליען שלעכטע מלאכים, צום גליק אבער נוטע אדך; ידי נוטע זיינען אפשר ווייטער פון אוגדז, גאר דאם גרעסטע רחמנות טראגט די... און אז דער מלאך חבלה איז צום קראנקנם בעט געקומען, האט ער שדן צו קאפנם א ווייסן גומן מלאך געטראפן, ער איז געזיעסן און האט געטרייסט: - שרעק דך נישט, ארעמער מענטש, פארן טויט... עם איז נאר א בריק, א קורצע גרענעץ צווישן פיגצטערקייט און ליכט... פון זארג און אומרו אן איבערגאנג צו רו און גליק... נאר דער קראגקער, דוכט דך. חערט נישט; ער איז' פארטראגן, און די פלאמענדיקע אויגן בלאגדזשען ארוטי אדף די ווענט... און דער שווארצער מלאך בלייבט שטיין ביי דער טיר און קוקט פארומנ»גרט,,. - חאסט נישט קיץ טעות, חבר? פרעגט ץר חעם ליכטיקן מלאך. - ניין! - ענטפערט דער גוטער: איך בין געשיקט געווארן נאך דער נשמה, נאך דער ריי־ נער בארמהערציקער נשטה; דו קענסט איבער איר קיץ שליטה נישט האבן! י ליכטיקער מלאך דערשראקן. עם איז דאך לייבל קאנסקימאלער! - איז מאם? - לאכט דער שווארצער. און צוויי שורות ודיסע ציין בליצן אים ארויס פון אויסגעקרימטן מדל... - דאס איז מיין גשמה! איך בין שמש פון גן־עדן. - זייער אנגענעם! - מאכט דער שוואר־ צער א העוויה; איך בין גאר א לאפיטוט פון נתינום, נאר לאמיר זען! און יער ניט א שאר מיט א פום אונטערן קראנקנם בעט, און עם רוקט זיך ארוים א פאר- בונדענער זאק. - מאם ליגט דא אין זאק? - טלית ותפילץ', מיל דער גוטער מלאך טרעפן. - אונטערן בעט באהאלטן? עברות בא- האלט מען! און ער בייגט זיך אראפ צום זאק און ביגדט אים אדף, און עפנטיאים, און דערלאנגט אי ם א שטוים מיטן פום - א גאלדענער גלאנץ ווארפט זיך איבער דער שטובי' א גאלדענער קלאנג לויפט אים נאך - גאלדענע רענדלעך שיטן זין אדם... - גנבה־געלט, גזלה־געלט! - רופט אדם . דער שווארצער, מלאך: אויסגענארט ביי גישט־ קלוגע, גערויבט ביי אלמנות, געגזלט ביי יתומים, פון צדקה־פושקעם ארויסגענומען... מיט בלוטיקע טרערן זיינען זיי געוואשן און הארציקע בלוט־ פלעקן קלעפן אן די... און זע, ווי ער מעקט דך. אז מען רירט זיין גאלד 1 מיט פארשלאסענע *אויגן ווארפט דך דער גופם... פארציטערט בלייבט דער ודיסער מלאך און פארשטיעלט זיך דאם פגים מיט דער ערשטער פאר פליגל... דורך א שפאלט פון לאדן רייסט דך־ אריץ א שטראל פון דער מארגנדיקער זון. ער פאלט איבערן גוססעם ברעמען' - זיי ציטערן. צום לעצטן מאל עפנט ער האלב די אויגן אויף.: ״ J - וועד איז דא? - פרעגן די פארשויטטע, פארנעלטע ליפן מיט א שארך פון א פארפוילטן בלאט,.. - איך! ענטפערט דער שלעכטער מלאךr איך, מאם איך בין באך דיין נשמח געקומען... קום! - ווו א הין? - אין גהינום אריץ! פאר שרעק פאק דעם גופם צוריק די אויגן צו.