Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 2 (1947)
- Issue
- 23/61 (20.6.1947)
- Date
- 1947-06-20
- Page
- Seite 8 (sequence 8)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 62% known words query
- IRI
…/7242850-7243267-7243327--475-7243062- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
ZAJT 8 אונרזעו־ ח־א-רט 1 י ו׳ Baye1*isze skicn Di tog tegleche press hot lectns mojdije gewen, az Martin Bormann, der fartreter fun Hitlern; wos iz farmiszpet geworn hinterojgik in Nürnberg cum tojt, iz warszajnlech antlofn kajn Szpanie, wu er dahalt zifch ojs unter a cwejter familje. In a cwejtn ort brengt di press, az in Argentine zoln zieh gefinen 800 gestapo-agentn, welche di argentinisze regirung hot gorniszt bedeje arojscuszikn. Un der gew. hojptkomentator fun dajczn radio, gen. Dittmar, arbet als an engliszer krigs-gef angener baj a pojer in sztal. Mit ejn wort — szejninke blimelech! Der kameleon iz zejer an interesanter balchaj. Er bajt, nemlech, ophengik fun dem kolir fun zajn swiwe, di färb fun zajn hojt; ejnmol iz er grin, dan gel, dan wider groj... Mit ejn wort, meszum perzenlecker zickerkajt, past er zick cu cu Zeder situaeje, endemdik dem kolir fun zajn fei. An enleche derszajnung trefn mir ojch baj menczn. Di amerikanisze militerisze cajt-szrift, ״The stars and Stripes“ iz mojdije, az der prezident fun der szpruchkamer Nr. 1 in Stuttgart, Hans Illich, iz irestirt geworn culib zajn balestndik^r politiszer fargangenhajt. Di ojsforszungs־׳dinst fun Military Government hot antdekt, az der h’ Ulrich iz gewen a mitglid fun NSDAP fun jor 1933 un in jor 1939 iz er afile arajngetrotn in SS. Jedies fun dem min mern zieh in di lecte cajtn azoj fil, az zej rufn nit afojs baj undz kajn szum farwunderung. Mir wejsn nemlech ale, az hajnt zien afile ojf di hechste postns nacis. Es gejt do wegn epes andersz. ״Stars and Stripes“ brengt wajter in komentar, az ״di arbet un dos ojffirn zick fun Hans Illich hobn niszt gegebn di mindeste sibe cu fardacht un ojsforszung“, un wegn dem handlt es zieh take. Der hitlerist un SS-man arbet inm demokratiszn Dajczland ojf di hechste postns, mit an ojsszlislech politiszn Charakter; un dos wichtikste, er arbet flajsik un erleck! Wi der kameleon hot er gebitn zajn hojt: frier hot zajn fei geglanct mitn hakn-kraje — hajnt iz zi ojsgepolirt un lajcht mit ״wajser demokratie“. Nor a gewise frage kumt doch ojfn rajen: cu iz es meglech, az an ojsgesprochener naci un SS-man iz geworn der ibergegebnster demokrat? Wajl troc alem iz der kameleon a chaje un der h’ Illich iz nor a mencz. Cu iz er take a mencz? Epes wegn emigraeje. Di tog-tegleche prese hot lectns mojdije gewen, az di amerikanisze macht-Organen hobn baszlosn ibertrogn dem kontingent fun wizes kajn USA ojf Dajczkes, wos hobn chasene mit amerikanisze soldatn un ofleern un arajnrechnen zej in der jerlecher sume fun der dajezer kwote. Ojf dem ojfn hot men farlajehtert di oreme, farlibte, dajeze ״Fräulein’s“ di ojsgetrojmte emigraeje kajn USA. Mir Jidn un andere DP's zajnen szojn mer wi ewej jor na-wenad iber di zones un sztet, lebn fun kiewedikn brojt fun der UNRRA (?) un jede weck registrirn mir zieh ergec andersz cu emigrirn, filn ojs formulam, mackn Röntgendurchlajchtungen un Wassermann-probes, mir wartn men zol undz rufn cu der CIC, oder szikn mit certifikatn kajn E. J. — Wartn un wartn un, umzist wartn mir wajter. Un di dajeze Brunhilde iz mit ewej jor curik gewen in BDM, oder in der Wehrmacht, hajnt hot zi zieh farszribn in ״Demokratisze Jugend“, ojf a karuzele in luna-park hot zi zieh bakent mit an amerikaner soldat, ojfgegesn a por ״candy“, farrojehert a ״Camel“ un hajnt emigrirt zi fun Bremener hafn mit der dajezer kwote kajn Amerika. Un westu zieh cufelik gefinen in a 20-meterdiker rej noch informacjes in amerikaniszn konsulat in München un aza ״Fräulein“ wet zieh bamijen ojser der rej arajncukrign inewejnik un du west ir in a heflechn ton in ir muter-szprach fun Goethe mackn a bamerkung — dan wet zi dir a szimerir ton mit ire ojgelech un mit di ojf rojt ojsgelakirte negl un male-gejre zajnendik di kaj-gumi wet zi dir entfern: ״Sorry, I don’t unterstand German.“ In cuWmenhang mit a gewiser geszeenisz, hot zieh mir dermont a gewise bakante geszichte fun 1939. Mit etleche monatn fam onhojb fun der cwejter welt-milchome hobn di Dajczn in a gewisn frimorgen arojsgesztelt ojfn breg fun Rhein, wos iz gewen di grenec ewiszn Dajczland un Frankrajch, a propagande-plakat fun rizikn famem, mit an ojfszrift in der francojziszer szprach: ״A bas׳ les juifs! (rüder mit di Jidn). in 24 szo arum hobn’ di frajdenkende Francojzn ojfn francojziszn breg fun Rhein geentfert zejere ejbike szchejnim-sonim mit an enlechn, rizikn afisz, mit der ojfszrift: ״Fraternit<§, Egalite, Liberty!“ (briderlechkajt, glajehhajt, frajhajt). Kure un dajtlech. Dos zajnen dan gewen ewej weltn un ewej weit-onszojungen. Mit etleche teg curik hot di untererdisze hitleristisze organizaeje in Bad-Reichenhall arojsgelozn flugbleter mit a mencznfreseriszn inhalt. Un . . . kejner hot zieh nit opgerufn. Un kejner hot kejnem kajn szum entfer niszt gegebn. Un dan hob ich zieh dermont wegn der geszichte ojf di bregn fun Rhein in j. 1939. Trojerik iz mir geworn ojfn hären, wajl di macht-organen farwern dem antisemitizm, rojdefn im, un wiln ״ojsworclen“ un dos folk hast undz umhejlbar. Der ״ojbn“ dercit un tadlt — di mase macht zieh fun dem gorniszt un buszewet wajter mit antisemitizm. Kumt ojf ojfn rajen niszt wilndik dos alte,. kluge arabisze szprichwort: ״Di hint biln un di karawane gejt zieh wajter!** Un cu zajnen szuldik di hint, oder di karawane? Wajl dacht zieh, az di hint biln cu szwach .... G. J. Grosz. Erszter arojsloz fun damensznajderins in der ORT-szule in Waldstadt Mitwoch dem. 10. juni iz ojf a fajerlechn ojfn forgekumen dos oplejgn ekzamens fun 17 szilerins fun der damensznajderaj-optejlung in der higer ORT-fachszule. Baj der bchina zajnen onweznd gewen der prezes fun hign komitet ck' M. Garfinkei, wice prezes ck' Slonimski, gen. sekr. Goldberg, kultur-lejter ck' Rojl un andere farbetene gest. Mit der bchina hot ongefirt di inspektorin fun di ORT-szuln in Dajczland froj Rabko. Di szilerins hobn arojsgewizn, az zejere 9 monatn lernen zajnen niszt gewen, umzist. Es iz poszet cu sztojnen, wi undzere kinder hobn azoj sznel ״ibergenumen“ dos fach saj praktisz un saj teoretisz. Nochn fackern nemt a wort di inspektorin froj Rabko un zogt c. a.: ״Ick bin gliklech zeendik wi undzere kinder baherszn dos fach. Dermit zajt ir geworn produktiwe un nucleche mitglider in der jidiszer gezelszaft un hot forgelejgt a tejl bagabte szilerins, wem instruktorins in di fachszuln un winezt ale szilerins cu kenen fortzecn zejer lebn in undzer hejmland. Der wice prezes fun jid. komitet ck' Slonimski zogt: Fun hajnt on zajt ir zelbstsztendike menczn, welche kenen lebn ojfn ejgenem cheszbn, azelche darfn mir in undzer land. Zajt sztolc! Ch’ Rojl — lejter fun kultur amt dankt di gest un tejlt matones far di szilerins, als dank far zejer ernstn baeijen zieh cu der szul. Cum sof redt der lejter fun der szul inz. Altman, welcher wajzt on ojf di szwere badingungen baj welche es iz ojsgekumen cu lernen, un troc alem, adank dem sztarkn wiln fun di szilerins hot zieh di zack ajngegebn. Culect badanken 2 szilerins dem jidiszn komitet far zajn hilf baj der antwiklung fun der szule. In der weheraj-optejlung zajnen ojfgesztelt geworn ewej mechanisze sztuln ojf welche es hobn zieh gedarft lernen 60 sziler. Di sztuln zajnen ober niszt in gang, culibn fein fun roj-sztofn. Dos hot arojsgerufn grojs farbiterung ewiszn di sziler, welche bazuchn szojn di szule 8 monatn. Lojt zejere derklerungen, ligt di szuld ojf di mosgebnde faktorn, culibn farnachlesikn dery injen. Es wolt gewen beemes wichtik, di frage zol wi wajt meglech derlejdikt wem. Der komitet tut ale, wos ligt in .zajne meglechkajtn, nor lajder zajnen faran gewise specifisze szterungen, wos darfn gelejzt wem. S. Kojchow. Fun jidiszn lebn in Föhrenwald Gewagte farmestung fun dramkrajz ״Negew“ Szabes, dem 26. 4. h. j. hot der Föhrenwalder dramkrajz ״Negew“ ojfgeflrt cum ersztn mol di dramatisze poeme fun H. Lejwik ״Der gojlem“, wos hot arojsgerufn farsztendlechn interes un onerkenung micad ongezeene gezelszaftleche krajzn. Ojch di specjel-geszafene juri-komisje hot arojsgetrogn 1173 111 I ווןףווו f 1 LU lll ■1111111 1.1 188111! III] lillfilj III) 1JL m!111111111 ■HIHI 1 '"I | ■nl (7 lll ln ייייון INI lll l!8 111 lieiiii llliinlil) lliiifl IiiIIIri Dr. W. Feldman: Witaminen, zejer badajtung un ojftretn in undzer szpajz In majn leetn artikl hob ich ges^ribn wegn* kalorjes, zejer ojftretn in undzer szpajz un zejer schum, wos wert farwendet baj der arbet. In dem forligndn artikl wil ich zieh opszteln ojf witaminen un zejer ajnflus ojf undzer gezunt. Witaminen zajnen sztofn, sub- Stancn, wos wem niszt gebildet in undzer kerper, wi c. b. dos blut, nor tretn ojf in di flanen un wem arajngebracht mit zej in undzer organizm. Di witaminen zajnen umbadingt nojtwendik far undzer gezunt. Der mangl in witaminen ruft arojs baj menczn farszejdene krankhajtn, welche zajnen ophengik hajtn, wos wem arojsgerufn durchn fein fun witaminen, zajnen szojn gewen bakant mit a sack jorunderter curik, derhojpt baj jam-rajzende wos flegn ckadoszimwajz zieh muzn dernern mit konserwn, niszt hobndik kajn meglechkajt cu esn friszn grins un ojbst. Baj di lajdnde flegn arojstretn blutungen funm con-flejsz, wi ojch fun di gelenken un bejner. Ober szojn di klenste schumim fun friszn grins oder ojbst flegn curikszteln zejer gezunthajt. Di dozike krankhajt wert in der medicin gerufn skorbut, bakant u. n. ״cinge“ in Sybir. A sztojs cum forszn di witaminen hot gegebn a krankhajt, welche flegt zieh oft trefn in Indie un wemens antsztejn es iz curikcufirn ojf der kesejderdiker baszpajzung fun geszejltn rajz. Wi bakant hot jeder rajzkerndl ojf zieh ״a hajtl, wos wert aropgenumen in di rajz-miln bajm mein. Dos dozike hajtl farmogt a substanc, wos iz szpeter bacejchnt geworn als witamin B un wemens mangl es flegt arojsrufn di beri-beri krankhajt. Di krankhajt drikt zieh ojs in an algemejner nerwn-oncindung, wos derfirt cum opsztarbn fun di musklen un nerwn-paraliz. Di wataminen wem bacejchnt in der medicin lojt di grojse buchsztabn fun latejniszn alefbejs. Azoj kenen mir di witaminen: A, B, C, D, un a. w. Der witamin A. Dos dozike witamin szict undzer hojt un szlejm-hojt. Dos fein fun witarnin A derfirt cu an ojstrikenen f&1 der ojserlecher hojt un ir ainszrumpung. Ojch di ojgn-aplen wos zajnen badekt mit a szlejmhojt, wem badekt mit geszwirn, wos ken derfirn cu fulsztendiker blindkäjt, un di szlejmhojt in mojl triknt ojs un ruft arojs materje un farszejdene geszwirn. Witamin A gefinen mir in folgnde flanen: mern, pomidorn, apelsinen, salat un szpinat. A grojser procent fun dem dozikn witamin gefint zieh in leber-tron un puter. Ojch di a. g. hiner-blindkajt, wos iz gewen azoj farszprejt baj der hungerndiker bafelkerung nochn ersztn welt-krig, iz derkent geworn als a pojejl-jojce funm mangl in dem witamin A. Di krankhajt drikt zieh ojs in a blindkäjt mitn ajntretn fun bejn-haszmoszes. Dos cufirn fun dem dozikn witamin, bazunders durch leber-tron un frisze puter, derfirt cum zofortikn optretn fun der krankhajt. Witamin B. Dos dozike witamin, wi mir hobn szojn ojbn dermont, iz gewen dos erszte antdekte witamin un hejst ojch ״anti-neuritiszes witamin“, wajl es hejlt nerwn-oncindüngen. Zajn fein derfirt cu a nerwn-paraliz, cum ojfhaltn funm waksn, cu harc-szwachkajt un kramfn. Der doziker witamin gefint zieh inm twue-klajen, in szwaren brojt, flejsz, hejwn un kartofl. Witamin C. Zajn mangl ruft arojs di skorbut-krankhajt. Bajm ojsfeln funm dozikn witamin antsztejen blutungen in der szlejmhojt funm mojl, wos wert azoj oft baobachtet. Di dozike blutungen kumen ojch for in di kiszkes. Der Witamin C sztarkt un macht fester di wentlech fun di klejne blut-gefesn azoj, az di blutungen wer» ibergerisn. Witamin C gefinen mir in rojen milch. Dos onwaremen dos milch biz 100° farnichtet di witaminen. Far der milchome hot men gekent kojfn pasterizirte milch. Dos dozike milch, wos flegt derwaremt wem biz 60° flegt farmogn di witaminen un farlirn blojz di bakterjes. Witamin C gefinen mir ojch in friszn grins, kartofl, ojbst, zojern krojt un in gresere schumim in paprike un citrinen. Szojn di alte jam-rajznde flegn mitnemen ojf lange rajzes grojse rezerwn citrinen. Witamin C iz ojch banuct geworn in der lecter cajt als szuc kegn infekcje-krankhajtn, wi gripe, tuberkuloz un ojck als mitl kegn der kerpermidkajt, wos lozt zieh bamerkn frilings-cajt. < Witamin D. Dos antdekn funm dozikn witamin hot gebracht a bazundere brocke un glik far der menezhajt. Der mangl funm dozikn witamin brengt cum wejch wem fun di bejner, adank dem farlust fun kalch, wos ruft ojch arojs di a. g. englisze krankhajt baj kinder (Rachitis). Mir rufn es ojch anti-rachitiszes witamin, wajl es iz imsztand cu hejln di dozike krankhajt. Es gefint zieh inm milch, wos wert basztralt durchn kwarc-lomp, wi ojck in menczlechn kerper, wen er wert balojehtn durch zunen-sztraln. Dos iz ojck di sibe, farwos di zun-sztraln un kwarc-lompn zajnen azoj wichtik far kinder. In gresere schumim gefinen mir dem witamin in rojer milch, puter, ej-gelchl un leber-tron. Dos bakante Vigantol iz a zejer-rajeher witamin Dpreparat. Witamin E. Der doziker witamin bazict far di menczn a kolosale badajtung. Zajn mangl derfirt baj mener cu impotenc un baj der froj di ummeglechkajt cu derhaltn di szwangerszaft. Es gefint zieh in grojse schumim in junge grine twue-szprocungen un in grinem salat. Ojser di dozike witaminen zajnen noch farhan fil andere wi: witamin F, H, J, K, P, welche zajnen szojn ober enlech ewiszn zieh un dergenen zieh kegnzajtik. In der doziker baszrajbung fun di witaminen wil ich noch eugebn, az in di moderne pharmakologisze Chemie iz imsztand arojscucijen di witaminen fun di flanen, wu zej gefinen zieh in der natur un zej fabrjeirn in form fun tabletn oder tropns, wi mir kenen zej dan kojfn in di aptejkn. Ojch lifert undz di moderne technik multi-witamin-preparatn. Dos zajnen piln oder tabletn, in welche es zajnen cuzamengesztelt ale wichtikste witaminen-artn. Di witamin-tabletn, wos wem undz fartejlt durch der UNRRA cuzamen mitn szpajz, bildn a fulwertikn preparat, zej darfn ajngenumen wem un niszt mit szpot un farachtung batracht wem. Ich wil nor bamerkn, az far der derhaltung fun gezunthajt iz nojtik nor a gewiser schum fun witaminen, d. h. az es nuct gorniszt, wen ansztot 3 tabletn wem genumen 10 oder 20. Reazumirndik wil ick zogn, az witaminen zajnen substanen, wos zajnen kolosal wichtik far der derhaltung fun undzer gezunt un fam farhitn un bakemfn fun infekcje-krankhajtn. ir gute mejnung wegn der doziker ojfflrung, wos iz agew a zejer-gewagter szrit. Cu der forsztelung zajnen specjel gekumen a rej ongezeene gest, c. a. Dr. Grinhauz, forz. fun lager-Landsberg, Icchak Natur man (Feldafing), h’ Gustaw Lachman un andere welche hobn ojsgedrikt zejer cufridnhajt mit der doziker unternemung. Hagam ich hob ojck gehat mit a kurcer cajt curik di meglechkajt bajcuwojnen an enleche ojfflrung funm ״Gojlem“ durchn Landsberger dramkrajz ״Hazomir“, wel ich zieh niszt bamijen durchcufim kejn analogies iber di ojfflrungen fun di krajzn ״Negew“ un ״Hazomir“, wajl dercu iz barufn di, cu dem ewek, geszafene kerperszaft. Ick wel zieh wajter bamijen blojz derfiln majne stabile ojfgabn in Föhrenwald. Farn cutretn ober cum ecem-injen, muz ich zieh opszteln ojf der badojerungswerter awle, wos iz szojn bagangen geworn legabe undzer dramkrajz ״Negew“. Es Jiandlt zieh, nemlech, wegn ersztn ojftrit mit a cajt curik u. n. ״Di Goldgräber“ fun Szolem Alej ehern, wegn welchn ich hob in zajner cajt geszribn an opszacung un wos iz gewen fun di gelungene ojftritn. Ich hob ojck glajchcajtik ongewizn ojf gewise blojzn, wos hobn cu jener cajt ekzistirt. Ich hob ojck bagrist dem fakt, wos es iz gelungen cu derfim cu a gewiser ejnikung fun di ceszpliterte kojehes, szafndik a geejniktn lebns-feikn organizm, wos zol imsztand zajn cu lajstn ojfn artistisz-kultureln gebit. Der ״Gojlem“ fun Lejwikn iz gebojt ojf di legendes fun der jidiszer geszichte, wos datirt zieh szojn mit an erech 400 jor curik. Dos iz di legende funm Maharal, welcher zol hobn geszafn — mit der hilf fun der getlecher kraft — a menczn fun lejm, wos hot ojsgefirt zajne bafeln. Der ״Gojlem“ iz alzo a niszt-ojsgeszepter kwal fun tragizm fun undzer folk, wos iz azoj bojlet arojsgebracht geworn durchn grojsn dichter Lej wik. Di piese wajzt di lange kejt fun undzere dramatisze momentn, mit welche es iz **hzoj rajeh undzer fargangenhajt un ojck di kegn wart. Der rezisor Jakow Sandler, wos hot zorgfeltik baarbet di poeme, muz on sofek bagrist wem. Er hot ojck bawizn cu derszacn zajne ejgene kojehes un ojck di kreftn fun zajne mitarbeter, wos men zet arojs fun der rolnfartejlung. Dem ״Maharal“, welchn es szpilt Mojsze Wilner, zejen mir szojn in prolog baj der szwerer arbet fun ojsknetn dem ״Gojlem“ fun lejm. Er wajzt derbaj, az er iz pasik cu der im onfartrojter rol. Rubinek, als ״Gojlem“ gefint zieh ojfn riehtikn plac. Dercu iz im bajhilfik di szejne dikcje un zajn haltung. Rezisor Sandler hot/ zieh in zajn role als ״Tanchum“ farkerpert hundertprocentik. Wilner Mojsze, als ״Maharal“, iz szojn gewen szwachlech bajm cwejtn akt, farbesemdik zieh ober bajm 3-tn akt. Tadeusz (Engelman) iz gewen szwach in zajn rol. Ojch di muzik iz niszt cufridnsztelnd un es darf ir geszenkt wem fil mer ojfmerkzamkajt. Di dekoraejes un lichtefektn zajnen, mer-wejniker, gelungene. K. Przeworski 8