Undzer Worṭ · 1947-06-20 · 23/61 (20.6.1947) · p. Seite 5

FRAJTIK, 20. JUNI 1947 ZAJT 5 אונרזער ווארט ג? - יי ״ך לל דערציובכ ב האט געלערנט ווייטער. די לערנער האבן גע- ביילדעט א גאנצן שטאנד און דיער ’צאל איז לגמרי־ ניט קל^ן געווען. אזוי ארוס האט דך די טראדיציאנעלע יידישע דערציונג באזירט: אוייפן אפהיטן דעם ספעציפיש ייידישן לעבנם־שטייגער, וואם ווערט דערהויבן צו דער מדרגה פון s תורה צום לערגען; לערגען ווי אןעלעמענט פו' געבן און גיט ווי א צוגרייטונג צום לעבן; דאס קינד דערציען אין איין גאנצער און איינהייט־ לעכער קולטור און לעבנס־שטיעער. אין אלגעמיין זיינען די חדרים געווען גע־ צאלטע. א טייל חדרים פלעגן אבער ווערן אויס־ געהאלטן פון די חברת "תלמוד תורה". דער־ מעגלעכנדיק אויך די ארימע שיכטן צו לערגען זייערע קיגדער. ביסלעכווייז זייגען די דאזיקע חברת, וואם זייגען געווען א טייל פון דער ’קהי¬ לה, געווארן זעלבשטענדיק און דער נאמען איז אויך מיט דער צייט פארקירצט געווארן צו’ תלמוד- תורה. אין אמעריקע ווערן מיטן דאזיקן גאמען באצייבגט בכלל אלע שולן מיט רעליגי’עזער באפארבונג. אין קעגנזאץ צום חדר איו די ישיבה גע- ווען אן אומזיסטע. די ישיבה־בחורים פלעגן אויסגעהאלטן ווערן מיט "טעג", דייה. אז ויי פלעגן יעדן טאג פון וואך קרען עמן ביי אן אג־ דערן בעל־הבית, אין גרעסערע ישובות האבן אפילו עקםיםטירט~געלט-םובםידיעם. די אנפאנג־בילדונג איו געווען 8 באדער- פעניש פון יעדן פרט. די העכערע בילדוגג האט געבילדעט דעם יסוד פון יידישן קיום. קיין תורה לערנען צוליב מאטעריעלע מעמים האט נישט עקסיסטירט. די אייגציקע קאריערע (א רייכער איידעם) איו נאר מעגלעך געווען אדאינק דעם כבוד צו דער תורח ביי יידן בכלל. דאם איז געווען א לערנען "לשמה". די םיסטעם פון חדר און ישיבה איו גאך איינגעשטעלט נעווארן פון די צייטן פון משגא און האט פארפליכטעט די גאגצע צייט. אווי ארום האט די דערציונגם־סים- מעם ארייגגעלאזן טיפע ווארצלען אין יידישן קיום, אן א צוואנגם־אפאראט און אן יורידישע שטראפן במשך פון גאנצע 2000 יאר. ’פ ע ד א ג א ג י ש ע צ י ל ן. דער פרא- דוקט, די פרוכט פון דער טראדיציאנעלער דער־ ציוגג איו געווען דאם "קעגעף. קייגער האט זין ניט באמיט, אז דער תלמיד ואל באהערשן א סכום וויסן, דורכמאכן א געוויסן’ לערךפראגראם. דער פעדאגאגישער ציל פון לערנען איז אין דער יל ך ן פעטש זייגען געוועו די טאג טעגלעכע דערשיינונג אין חדר. T די ספעציפישקייט פוגם יידישן לערגען איז ניט באשטאנען איגם פראצעם פון "אדםלערנעך,• צו דערגרייכן דעם שטאפל פון וויסן עפעם, דאם איז געווען אן ארבעט אריינצווועבן טעקסטן פון עלטערע תקופות און פראבלעמען, געדאנקען און פרינציפן פון לעבן און קעגנווארט. דאם לערנען האט זיך נישט געענדיקט אייך נאכן פארענדיקן דאם חדר און די ישיבה. דער ווייטערדיקער וועג האט געפירט אין קלויז, אין בית־מדרש, ווו מען דאם יאר האט זיך געטיילט אויף צוויי לערך זמגים; ’זומער’פון ראש־חודש אייר ביז חצי אלול און וויגטער - ,פון ראש־חודש חשון ביז יאש־ חודש גיסן. פיל תדרים האבן אין זייער למודים- פראגראם אריינגעגומען דאם שיינשרייבן (קאלי־ גראפיע"). ם־״פלעגן אויך זיין’חדרים, ווו עם פ״לעגן קומען ספעציעלע "שרייבער". וואם פלעגן לערנען שרייבן אן אדרעם. פארהערן פאר דער גאנצער וואך פלעגט דער רבי דאגערשטיק. שבת פלעגט דער רבי נאכן שלאפן דערציילן מעשיות פון מדרשים און גמרא, אדער זאגן פרק. שמיץ און (המשך) ש מ י י ג ע ר. די טראדיציאנעלע דער־ ציוגג א ז דער אייגגעשטעלטער ’שטייגער פון האדעווען און לערגען קיגדער און איז אן אר־ גאנישער טייל פון יידישער טראדיציע בכלל.' זי האט ארומגעגומען דאם גאנצע לעבן פון קינד- אין היים, אין בית־מדרש, אין לערנען. "לתורה, לחופה ולמעשים טובים״ - איז געווען די ברכה פון יידישע עלטערן. לערגען תורה איז געווען דער דערציונגם־אידעאל פון די פרושים אן, פארבלייבנדיק אומגעענדערט אויך אויף ווייטער. דאקעגן די טראדיציע בכלל האט זיך פארעגדערט, צעוואקסן זיך ווי א לעבעדיקער ארגאניזם. אין אמאליקן יידשן שטייגער אונטערשיידן מיר צוויי עלעמענטן r דעם רעליגיעזן און וועלט־ לעכן. דער רעליגיעזער וועג, וואם האט זיך אג־ געהויבן גאך פארן שול־עלטער, אריינפירנדיק דאם קינד אין יידישקייט, האט געפירט דאן דורבן'חדר און ישיבה. אויך מיידלעך פלעגן מוזן אבסארבירן א געוויסן סכום יידישקייט. דער ו״ועלטלעכער■ שטייגער האט זיך אויםגעדריקט אין. שפילן און מתנות, פארבונדענע מיט פארשיידענע יום־טובים: פםח-נים, געפארבטע אייעד; גריגם אויף שבועות; פאגען־שמחת־תורה א. א. וו. די דאזיקע שפילן האבן מיט דער צייט געשאפן א גאנץ רייכן פאלקאר. אויך האט ד4 יידישע טרא- דיציע געהאט ’מפעציעלע יום־טובים פון יידישקיייט: בריח, פדיון הבן, אנהויב לערגען, התחלת חומש, שבת־אויבם ביים’פארהערן, בר־מצוה וכדומה. די דאזיקע שמחות פלעגן זיין פארבוגדן ניט מיטן מאמענט פוגם קיגדם לעבן, ווי געבורטם־טעג, גאר מיט מדרגות אין לערנען, אין יידישקייט. אזד ארום פלעגט א קיגד זיין א ייד איידער נאך עם פלעגט אגהויבן צו לערגען, וואם עם ’פלעגט געבן׳ זיין לעבן א ספעציפיש־יידישן כאראקטער סיי אין רעליגיעזן סיי אין וועלטלעכן שטייגער. ש ו ל־ם י ם מ ע ם. די יידישע טראדיציא־ נעלע שול־םיסטעם האט אוגטערשיידעט צוויי מדרגות r חדר און ישיבה. יעדע מדרגה איז זיך דאן ווידער צעפאלן אויף פארשיידענע שטאפלען: דרדקי־חדר $אר אנפאנגער, חומש־חדר און גמרא־חדר; ישובות פאר יינגערע און עלטערע. פון אי. א. קרילאודם אויסגעוויילטע משלים רער העלפאנר און ראם הינטל _ מען האט געפירט א העלפאנד דורך די גאסן, אויף צום באווייזן אים, זעט אוים. דער חידוש איז געווען זייער גרוים, - און ם־האבן גאכגעשלעפט נאך אים זיך מענטשן מאסן. פון ערגעץ, אומבאמערקט, א היגמל;ויפט ארוים; דערזעענדיק דעם העלפאנד, הייבט ער אן זיך פלייסן. און וואיעט, בילט אויף אים און שטייט פון אים ניט אפ; אט וועט ער, דוכט זיך, אים אויףישטיקלעך באלד צערייסן. ״זע, ברודערל, איך בעט דיך, לאז אים לעבך - אן אנדער היגמל רופט זיך אפ - "ם־איז מער ניט א בדון כעעבן! ווי קומט צו דיר זיך מיט א העלפאנד צו פארהערן? דו זעםט, אז דו וועסט הייזעריק באלד ווערן, און ער - ער גייט, א דאגה האט ער; ער הערט דיך, בנאמנות, ווי דעם קאטער". - ״דו נארעלע, פארשטייסט דאך ניט קיין עסק!״ אט טאקע דאם ניט מיר דאך צו א חשק; איך טראכט אפילו ניט מיט אים זיך שטעלן שלאגן, נאר זאל דער עולט הינט זיך זאגן: "א הינטעלע י קיין כוחות מוזן אים ניט פעלן, קוים קאן ער זיך אנטקעגן העלפאנד שטעלף. ■■ץ* ראם מעסערל שלום־ עליכם געריכטן פאטש - וואם שווייגסטו, דו גויעץ? דו הערסט דאך, אז אלע זינגען. העלן* זינגען מיט אלע גלייך: "בערעלע דער ג־א־א־נב, בערעלע דער ג־א־א־נב!" עם ציטערן מיר העגט און פים, עם קלאפט מיר א צאן אויף א צאן; נאד איך הע^ זינגען: "בערעלע דער ג־א־א־נב"! - העכער שיינעץ איינער, טרייבט מיר אונטער דער רבי, שטארקער! שטארקער!... און איך מיטן גאנצן כאר זיגגען אויף אלער- ליי קולות r ״בערעלע דער ג־א־א־נב! בערעלע דער ג־א־א־גב״!... - ש-ש־ש־ש־ש־ש־ש־ש־א־א־א-א! שרייט אוים פלוצלונג דער רבי און טוט א פאטש מיט דער האנט איבערן טיש: - שא! אצינד וועלן מיר זיך נעמען צום "משפט" (מיט א ניגון). - א נו, בערעלע גנב, קום גאר אהער, מיין קיגד, גיכער זשע, גיכער א ביסעלע! זאג גאר, ייגגעלע, ווי אזוי רופט מען דיך? 3מיט’א ניגון). - בערל. - ווי אזוי נאך? (מיט א ניגון). - בערל... בערל... דער... גנב! - אט אזוי מיין, ליב קיגד, אט אזוי ביםטו א ווויל ייגגעלע. (מיט א ניגון) ’אצינד. בערעלע. געזוגט זאלסטו מיר זיין און שטארק אויך אלע אברים ’(מיט א ניגון); נעם זיי מוחל, בערעלע, און צי אראפ פון זיך די מלבושימלעך; אם אזוי; נו שדין ’און גיכער שוין? איך בעט ביי דיר, נו שוין, און גיכער שוין - אט אזוי, בערעשיו, מיין טייערער! בערל בלייבט שטיין נאקעט, ווי די מאמע האט אים געהאט; קיין טראפן בלוט איז אין אים נישטא; ער רירט ניט’מיט קיין אבר; די אויגן אראפ; א געשטארבענער; א טויטער!... דער רבי רופט ארוים איינעם פון די נרע- סערע תלמידים אלץ מיט א ניגון. - א נו, הערשעלע דער גרויסער, גיי נאר ארוים פון טיש, אהער, צו מיד. געשווינדער, אט אזוי; און דערצייל אונדז אקארשט די מעשה פון אנהויב ביזן סוף ווי אזוי אונדזער בערעלע איז געווארן א גנב; הערט, חברה, מיט קאפ! - און "הערשעלע דער גרויסער" הויבט אן צו דערציילן א מעשה, ווי אזוי בערל האט זיך דערשלאגן צו ר־ מאיר־בעל־הנם־פושקע, ’ ו$ם זיין מאמע ווארפט אהין אלע פרייטאג פאר לייבט בענטשן א קאפיקע און אמאל צווי‘; ווי אזוי בער- האט דך דאביוועט צו ’דער דאזיקער צדקה פושקע. אויף וועלכער עם הענגט א שלעסעלע, ווי אזוי בערל האט מיט א שטרויעלע מיט סמאי־ מעסערל, מארגן לייג איך צוריק אנידער דא& מעסערל. אזוי טראכט איך מיר און נעם דאם מעסערל צו זיך אין בוזעם אריין, איך פיל, אז עם בריט מיך, עם בראט מיך. ניין, מען בארארף עם צוריק באהאלטן, באנראבן אין דער ערד אריץ ביז מארגן. און די לבנה פון אויבן קוקט אויף מיר. וואם קוקט זי? די לבנה זעט, זי איז אן עדות... און איך קריך צו פאוואלינקע צוריק אין הויז אדיין אויף מיין געלעגער און לייג/זיך שלאפן און קען ניט אנטשלאפן ווערן. איך קאטשע דך פון איין זייט אויף דער אנדערער און קען נישט ש-אפן...מימן טאגליכטשיין בין איך אנטשלאפן געווארן און עם האט דך מיר נעחלומט א -בנה. און ’עם האבן זיך מיר געחלומט אייזערנע ריטער, און עם האבן זיך נדר געחלומט מעסערלעך... גאנץ פרי ’האב איך זיך אויפגעכאפט, אפגע- דיאוונט יגעשמא’ק מיט כונה און אפגעכאפט רעם אנבייסן אויף איין פום און מארש ’אין חדר אריין. - וואם כאפט דאם דיך אזוי אין חרר אריץ? -’שריים אויף מיר דער טאטע - וואם יאגט דאם דיך אווי? וועםט ניט אנווערן די תורה דיינע שפעטער אויך; בענטשבעסער ווי עם קער צו זיין און כאפ נישט קיין ווערטער! וועסט נאך צייט האבן זיין אויסגעלאזט, דו הולטאי איינער. דו אפיקורוס, טרפניאק איינער, קהע־ הע־הע־הע! ה. - וואם עפעם אזוי שפעט? טו נאר א קוק אהער? האלט מיך דער רבי אפ און ווייזט מיר אן מימן פינגער אויף מיין חבר "בערל דעם רויטנם". וואם שטייט אין א ווינקעלע מיט אן אראפגעלאזטן קאפ; - זעסטו, זוייסער חבר־ניק? זאלסטו וויסן זיין, אז פון היינטיקן טאג אן און ווייטער איז שוין זיין גאמען ניט "בערל’ רעם רויטנם״ ווי ער האט געהייסן ביז אהער; ביין! ער הייסט אצעד אישענערן נאמען; אצעד הייסט ער r בערע״לע דער גנב 1 - שרייט זשע קעדער: בערע^ע דער ג־א־א־נב! בערעלע דער ג־א־אנב! די דאזיקע , ווערטער ציט אוים דער רבי מיט א ניגון און אלע תלמידים באפן אים אונטער ווי די משוררים: בערעלע דער ג־א־א־נב! בערעלע דער ג־א־א-נב! איך בלייב א פארשטיינערטער און א פראסט גייט מיר איבער דורבן לייב. איך פאר־ שטיי ניט וואם דאם באדייט... - וואם שווייגסטו, דו שיינעץ איינער?... רופט זיך אן דער רבי צו מיר מיט אן אומ־ קינדער, וואם זוכן קליינע שמיעד-עך און שפילן אין זעמדעלעך. דער הער הערץ הערצנהערץ דרייט זיך אויך ארום אויפן הויף אן א היטל, רויכערט א "ציגאר" און זעגט א ’דיייטש־לידל, קוקט אויף מיר און לאכט... דאם לאכט ער פון מיר אפנים, וואם דער טאטן פרייבט מיך. איך לאך אבער פון די אלעמען. אט באלד וועלן זיי אלע גיין שלאפן, וועל איך מיך דאמא-ט ארוים־ כאפן אין הויף ארוים (איך שלאף אין הויז, פון פארנט אויף דער ערד, ווארום אין שטוב איז די היץ שרעקלעך גתים) איך וועל מיך שוין אנ־ טיעשען, אנשפיגלען אן מיין מעסערל!... דער עולם שלאפט. שא, שטיל ארום און ארום. פאוואלינקע הויב איך מיך אויף אויף אלע פיר און שטיל ווי א קאץ> גנבע איך מיך אתים אין הויף,ארוים. די נאכט איז שמיל, די לופט איז פריש, מחיה נפשות. פאמעלעך קריך איך צו צו יעגעם ארט, ווו דאם מעסערל לעט באגראבן. פאוואליע גראב איך’דאם אוים פון דארטן און באטראכט דאם ביי דער לבנה; עם גלאנצט, עם בלישטשעט,’ווי גינגאלר, ווי א בריליאנט; איך הויב אויף די אוען ארויף און דערזע די לבנה קוקט גלייך אראפ צו מיר אויף מיין מעסערל... וואם קוקט זי זיך אזוי איין? איך דריי מיך אוים צוריק - זי קוקט מיר נאך r איך פארשטעל דאם' מעסערל מיטן העמרל’ - זי קוקט מיר נאך; זי וויים געווים, וואם דאם איז פאר א מעםער.ל און ווו איך האב דאם נע- נומען - גענומען?... איך האב דאך דאם נע- גנבה־ט! דאם ערשטע מאל, פון זינט דאם מעסערל איז מיינם, קומט מיר דאם דאדקע ’שרעקלעכע ווארט אויף די געדאנקען. געגנבה־ט? בין איך דאך, הייסט דאם, א גנב! פשוט א גנב? אין דער תורה שטייט געשריבן אין די עשרת הדברות, מיט גרויסע אותיות; לא תגנוב! זאלסט נישט ננבהינען! און איך האב נעננבהיט! ’וואם וועט מען מיר דערפאר טאן אין גהינום? אוי, וויי! מען4וועט מיראפהאהן די הענט, די האנט, וואס זי האט געגנבה־ט... מען וועט מיך שמייסן מי’מ אייזעדנע ריטער... מען וועט מיך בראטן און ברענען אויף הייסע סקאויראדעם... אייביק, אייביק, וועל איך גליען... מען באדארף אפגעבן דאם מעםערל, מען באדארף אונטערלייגן’ צוריק דאם מעםערל, מען באדארף נישט קיץ גנבה־ש (המשך פון פאריקן נומעח ד. זומער* לעבן. די זון זעצט זיך, די לופט ווערט עטוואם קילער, דאם גראז שמעקט. די זשאבעם קוואקען און שטיקער כמארעם פליען דורך, פארביי דער לבנה, ווילן זי איינשלינגען; די ווייסע זילבערנע לבנה באהאלט זיך אלע מעוט און באווייזט זיך ווידער, דאכט דך. זי שוועבט און שוועבט און שטייט אויף איין ארט. דער טאטע זעצט זיך צו אויפן גראז אין א ’בא- לאט, האלב נאקעט, מיט א ווייסן טלית קטן, האלט איין האנט אין בוזים און מיט דער אג־ דערער האנט שארט ער ביי דער ערד און קוקט אויפן אויסגעשטערנטן הימל און הוסט; דאם פנים אנטקעגן דער לבנה איז טויט, פאר- זילבערט. ער זיצט פונקט אויף רעם ארט, ווו דאם מעסערל לעט באגראבן, און ער ודים גאר־ ניט, וואס אונטער אים’טוט דך. אך, ווען ’ער זאל א שטייגער וויסן? וואם וואלטיער געזאגט? וראם וואלט איך געהאט?’ -’אהא, טראכט איך מיר אין הארצן, האסט מיר פארווארפן מיין הארבאטע מעסערל, האב איך איצט ’ א ביסל א בעסערם, א שענערם! ’דו זיצט אויף דעם און דו ווייסט גארנישט, אוי טאטע! טאטע!... - וויאם גלאצטו אויף מיר מיט די אויגן, ווי א קא־טער? ’כאפט מיר אן דער טאטע - וואם זיצטו צונויפגעלייגט די הענט, ווי א שטאט בעל י הבית? קאנסט זיך גאר קיץ ארבעט נישט אפזוכן? און "קריאת־שמע״’ל>יענעןביםטו פטור? פאדשרפהט זא-םטו נישט ווערן. יונגאטש איינער! א מיתה משונה זאל אויף דיר ניט קוב^ען, קהע־ הע־הע. אז ער זאגט: פאר־שרפה ט זאלםטו "ניט" ווערן א מיתה’משינה זאל אויף דיר "ניט" קומען - דאם איז א באווייז, אז ער איז ניט אזוי שפארק אין כעם; אדרבה, דאם איז א סימן, אז ער איז אויפגעלייגט. און באמתטאקע: קאן מען דען זיין ניט אויפנעליעט אין אזא שיינער, ווונדער-עכער זומער־נאכט, ווען עם ציט יעדן באזונדער און עם טרייבט אים ארוים אויף דער נאם. אויף דער לופט, אויף דער ווייכער, פרישער, אויםגעצייכנטער לופט? אלע. א-ע זיינען איצט אין דרויסן. דער טאטע, די מאמע, די ק-ענערע