Undzer Worṭ · 1947-06-13 · 22/60 (13.6.1947) · p. Seite 5

FRAJTIK, 13. JUNI 194Z_- ZAJT 5 אין משך פון א ר" דורות און ערשט שפעטער!זיינען ויי סיסטעמאטיזירט און פארפיקסירט גע־ מארן שריפטלעך. אין משך פון נאנק מיטלאלטער האט די יידישע דערציונג ניט דורכגעמאכט קיין טיפערע שינויים. תורה. תלמוד און מפרשים זיינען דער גאנצער אינהאלט פון לעבן. נביאים און כתוביב מער; פארוןארלאזט נאך אין די צייטן פון תלמוד (מידה ואינה מידה). ביי די גאונים און אווי אדך שפעטער. די קאראאימער און אין אונדזער צייט די משכילים האבן דערפאר שטארק קריטיקירט די טראדיציאגעילע דערציזנג. וועלטלעכע לימודים האבן קיין שום ארט ניט פארנומען. דערפאר אייו אבער די וויירקונג פון דער טראדיציאנעלער דערצייונג געווען שטארק דורך איר טיף־פאלקם־ טימלעכן און דעמאקראטישן כאראקטער.מיי די עלעמענטארע בילדונג, סיי די העכערע בילדונג איו געווען צוטריטלעך פאר די ארעמסטע שיכמן פון דער באפעלקערונג. די יידישע קהילות זיינען געווען מחויב צו וארגן, או קיין יידיש קינד ואל ניט בליייבן אן אידערציונג. אין דער תקופה פון אויפבלי פון דער איסלאמיש־אראצישער קו לטור האבן אויך די יידן אין די איסלאמישע לעגדער ידך אנגעהויבן פארנעמען מיט וועלטלעכע וויסנשאפמין און אין הסכם מיט דעם זיינען די וועלטלעכע לימודים ביי ויי נעווארן א וויכטיקער באשטאנדטייל פון דער יידישער דערציונג. אין די נידעריקערע און העכערע יידישע שולן אין צפון־אפריקע און אין שפאניע האט מען געלערנט דיקדוק, מאטעמא־ טיק, אסטראנאמיע און אגדערע חכמות. "אונטערן איינפלום פון די ספרדים האבן אויך די יידן אין איטאליע און דרום־פראנקרייך זיך אגגעהויבן מער' אינטערעסירן מיט וועלטלעכע ווייסנשאפטן. אין דרום־פראנקרייך איו אפילו א צייט אויפ־ געקומען א פראיעקט מעגן שאפן א יידישן אונימערסיטעט. זיינט דעם 13־טן י״ה מערקט ויך אויך אין ספרדישן קולטור־קרייז א רעאקציע קעגן דעם. מען ואל ויך צופיל באשעפטיקן מיט וועלטלעכע חכמות און באוונדערם מיט פילא־ סאפיע. די יידן אין פראנקרייך, דייטשלאגד און שפעטער אין פוילן, מאם איו זינט דעם 16־טן י״ה געווארן דער וויכטיקסטער גייסטיקער צעג־ טער אין דער יידישער וועלט, האבן נאך פאר־ שטארקט דעם רעליגיעון כאראקטער פון דער יידישער דערציונג. (פארועצוגג קומט! יי׳ ייךן דערציוכג כבן שבע" (ביו יהושוע בן גמלא איו נעקומען און האט מתקן געווען. אז מען ואל אוועקזעצן מלמדים אין יעדער שטאט ץאון ואלן אננעמען קינדער פון 8 און 7 יאר' אן) (בבא בתירא כ״א ע״א). אין די קל״נע 1קהילות איו דער מלמד אפט געווען א מניד, א חזן, און ער האט גע־ טאן אלץ, רואם גויטיק. אויך פילון פון 'אלעק־ סאנדריע אץ יוסף פלאוויום באשטעטיקן, אז די רעליגיעזע דערציונג איז שוין אין דער צייט פון בית־שני געווען א פאלקם־ענץ. לויט יוסף פלאוויום האט משה פארזאגט די יידן. "זיי זאלן לערנען די 'קינדער לייענען און שרייבן און בא־ זונדערם די געועצן פון דער תורה און די גע־ שיכטע פון פאלק... יעדערער פון אוגדו גע־ דענקט בעסער די געזעצן פון דער תורה, ווי זיין אייגענעם נאמעך. , אין דער עלעמענטאר־שול (בית־ ספח האט מען געלערנט חומש. שפעטער איו מען אריביער צו משנה אזן תלמוד. די העכערע מדרגות פלענט באזוכן נאר א לפי ערך קליינער טייל קינדער. דאם גייסטיקע לעבן איו געווען קאנצענטרירט אין די ישיבות, ווו די תלמידים פלעגן באהאנד־ לען אויף א זעלבשטענדיקן אופן די פראבלע־ מען, וואס זיינען געווען פארבונדן מיטן 'אדם־ טייטשי און דערקלערן די תורה. לויט די בא־ דערפענישן און פאלקם־שטייגער אין דער ,גע־ געבענער תקופה. כמעט די גאנצע תלמודישע ליטעראטור איו א פראדוקט פון די דעבאטן אין די אקאדעמיעם. דיימיינונגען פון די גרויסע אויטאריטעטן, פון די תנאים און אמוראים פלעגן געווייינטלעך איבערגעגעבן ווערן בעל־פה אפט שפראך פון פאלק (אראמיש) און וי דערקלערן. עם קומט אויף א ספעציעלער שטאנד פון סופרים. ויי זאמלען דאם. אויף אלע פאלקם־ מראדיציעם, ויי שרייבן'איבער די עלטערע זםפרים און רעדאקטירן ויי. ויי פארשפרייטן אין פאלק די ספרים, מאם פאסן ויך צו זייער' נאציאגאלער קאנצעפזייע. 'אווי ארוס איו צוזאמעננעישטעלט און פארהייליקט געווארן די תורה. אין דער צווייטער העלפט פון בית־שני־ תקופה קומען אויף די פרושים. ויי זעען אין דער טראדיציע־תורה און אין נאציאנאלן שטייגער דעם וויכטיקסטן, אויב ניט דעם' אייגציקן, יסוד פון נאציאנאלן קיום, און קינדער־דערציוגג, ווי לערנען תורה בכלל" (תלמוד־תורדס, ווערט די הויפט־אקס פון נאציאנאלן לעבן. אזוי איז אויפ־ געקומען די טראדיציאנעלע דערציוגג, וואם איר המשך ציט זיך ביו אוגדו. אווי האבן די'פרושים איינגעפירט א סיסטעם פון אלגעמיינער דער־ ציונג מיט צוו* טויזנט יאר פריער איידער די אייראפעאישע פעלקער. י דאם רוב שולן פאר היגדער ויינען געווען פארבונדן מיט די בתי־מדרשים, ווו אויך די דער. וואקסענע האבן געדאווגט און געלערנט תורה. אין תלמוד ווערט• דערציילט, אז די אלגעמיינע שול־בילדונג פאר קיגדער, אויך פאר אזוינע, פאר וועמען די עלטערן האבן גישט געזארגט, אנגעהויבן פון 6־7 יאר, איו דורכגעפירט געיווארן אין דער צייט פון ישיוע בן גמלא צום סוף 'פון בית־שני r "עד שבא יהושוע בן נמלא ותקין שיהא מושיבין מלמדי תינוקות בכל מדינה ומדינה ובכל עיר ועיר ומכניסין אותן כבן שש אלו דברים שאדם אוכל פרותיהם בעולם הזה...ותלמוד תורה כנגד כולם. על שלשה דברים העולם עומד על התורה, ועל העבודה ועל גמילות חסדים. יפה תורה עם דרך ארץ. אם אין תורה אין דרך ארץ. וכל תורה שאין עמה מלאכה סופה במלה. ראשית חכמה קנה חכמה ובכל קניניך קנה בינה. חושך שבטו שונא׳ בנו ואוהבו שחרו מוסר. החכם עיניו בראשו והכסיל בחושך הולך. מדברי חכמינו 1. טראדיציאנעלע דערציונג אין דער געשיכטע פון טראדיציאנעלער דערציונג ביי יידן דארף מען אונטערשיידן צמיי הויפט־תקופות r ביו די פרושים און נאך ויי. אין דער ערשטער תקופה איו דערציוגג געווען באיו א פונקציע פון דער חיים אן ספעציעלע געזעל־ שאפמלעכע אינסטיטוציעם. 'דערציונג איו געווען א טייל פון משפחה־שטייגער. אין דער צווייטער תקופה האט די דערציונג באדארפט שאפן און אויפהאלטן דעם גאנצן נאציאנאלן שטיינער. פון דער ערשטער תקופה זיינען' ניט באקאנט קיין לערער אפילו פאר שרייבן און לייענען, הגם שרייב־קענטעניש איו געווען גאנץ פארשפרייט. אזוינע פראפעסיעם ווי די כוהנים־שרייבער און כראניקער אין די הויפן פלעגן איבערגיין בירושה אין משפחה. בלויו די ערשטע• נביאים פלעגן האבן ת? מידים, גרופעם נאכפאלגער פון ..בני־ נביאים" וכדומה. א גרויסע ראילע אין דער דער־ ציונג האבן געשפילט די פאילקם־פארוויילונגען, טענץ, יום־טובים, דאם עולה רגל זיין קיין ירו¬ שלים פסח. שבועות'און סוכות און פארואממג־ גען בכלל "אין טויער פון שטאט". זייער פיל האבן די פארציייטיקע יידן נאך אין תנ״ך־תקופה מקפיד נעזוען איבערצונעבן דעם יונגן דור די געשיכטע פון פאלק מיט באשטימטע רעליגיעז־נאציאנאלע און עטישע סענטענצן. א סך קאפיטלעך' תנ״ך שטעלן מיט זיך פאר אזוינע פאעטיזירטע איבערזיכטן פון דער י פאלקם־ געשיכטע. קענטיק, אז עם זיינען געווען פאלקם־דיכ־ מער און זינגער, וואם פלעגן אויף פאילקס־פאר־ זאמלוגגען ביי די בימות און טעמפלעין עם פאר־ זינגען. אייניקע נעמען פון די זינגער־דיכטער זיינען געבליבן אין תהילים. די עלטערן און די זקנים פלעגן דערציילן דעם יונגווארג לעגענדעם און גרויסקייטן פון אמאל. מען פלעגט וארגן, די קינדער ואלן פרעגן "זויאם איו עם?" פון אט דער מינדלעכער טראדיציע זיינען ביסלעכוויייז פאשריבן געווארן ספרים, וואם -א טייל פון ויי איו שפעטער קאנאניוירט געווארן ווי דער תנ״ך. זינט דער ’צייט פון גלותי בבל ווערט די דערציונג ביי יידן אלץ מער א נאציאנאלע וארג. עם ווערן איינגעשטעלט באשטימטיע צייטין צו לייענען די תורה, פארטייטשן זי אויף דער ראם מעסערל שלום עליכם און קיינער, קיינער האט נישט געזען מייגע טרערן, וועלכע איך האב שטילערהייט פארגאסן ביי זיך, אויף מיין בעטל, ביינאכט, קומענדיק פון חדר. שמיל האב איך מיך אויסנעוויינט, אויסגעזוישט די אויגן, אנטשלאפן געווארן, און אויף מארגן פרי •ווידער אין חדר אריין, ווידער שור שנגח את הפרה - אן אקס וואם האט געשטויסן א בהמה, ווידער "מאמי מלאך־המיות" קלעפ, ווידער דעס טאטנם הוסט. דעם טאטנס קללות, - ניטא קיין פרייע מינוט, קיין פריינעכע מיגע, קיין 'שמיי־ כעלע, קיין איינציק שמייכעלע פון קיינעם, פון קיינעם - איינער אליין, עלגד, עלנד אויף דער גאנצער וועלטי... % 2 פון יענער צייט אן איו איבערגעגאנגען א יאר, און אפשר אנדערהאלבן, איך האב שוין כמעט איגעהויבן צו פארגעסן דאם הארבאטע מעסערל. עם ווייזט אוים, או מייר איו' אבער אנגעצייכנט געווארן מן השמים, או אלע מייגע קינדערישע יארן ואל איך אפקומען פאר מעסער־ לעך, איו געבזירן געווארן א ניי מעסערל אויף מיין אומגליק, גאר א שפאגל ניי מעסערל, אן אנטיקל א חריפות' כ־לעבן, א וואזשנער מעסערל. מיט צוויי קלינגלעך, טייערע שטאלענע קלינגלעך. שארפע ווי די חלפים, מיט א ווייס ביינערנעם קלעצל, מיט א מעשענעם "קאסטן", מיט רוימע מעשענע שטיפטיקלעך - איך זאג אייך אן אג־ טיקל. אן אמת־דיקם. ווי קומט צו מיר דאם דאזיקע טייערע מע־ כערל. וואם איו גארניטיאויףימיין מיסט גע־ וואקסן געווארן? דאס איו א גאנצע מעשת, א טרויעריקע נאר א שייינע מעשה ז הערט איך בעט אייך מיט קאפ. וואם פאר א פנים האט ביי מיר געהאט דער "גלוח", דער יידישער דייטש, וואם איו נע־ שטאנען ביי אוגדו סטאנציע, דער פיאדריאטשיק הער הערץ הערצנהערץ, אז גערעדטיהאט ער אויף יידיש, געגאנגען איו ער אן א היט$, אן א בארד, אן פאות און, איך בעט ’איבער איייער כבוד, ביז העכער הא לב אוגטעגעשניטן די קא־ פאטע? איך פרעג אייך, ווי אווי האב איך זיך געקענט איינהאלטן און נישט פלאצןיפאר גע־ לעכטער, ווען דער דאזיקער יידישער גוי, אדער דער גויישער ייד האט צו מיר גערעדט דווקא אויף יידיש, נאר עפעם א מאדנער יידיש, מיט א סאך פתח־ן. - נו, ליבסטער קנאבע, וואם פאר א סדרה חלה. איך הער נישט אויף דאם מעסערל צו שארפן, שארפן... פלוצלונג כאפט ויך אויף דער טאטע ווי פון שלאף: - ווער פישטשעט דארטן? ווער ארבעט דאם? וואם טוסטו דו ש־יי־ג־ע־ץ איינער? ער בייט צו צו מיר און בויגט זיך אן איבער מיין שארף־שטיינדל און כאפט מיר פארן אויער און פארהוסט זיך. -א א א? מעסערלעך? הע־הע־הע! זאגט דער טאטע און נעמט צו ביי מיר דאם מעסערל מיטן שארף־שטיינדל. - אזא יונגאיטש, קראנק * נעמען א ספר אין האנט, קהע־הע־הע. איך הויב אן צי וויינען אויפן קול; דער טאטע פארבעסערט מיר מיט עטלעכע פעטש און די מאמע לויפט אריץ פון קיך מיט פארקאטשעטע ארבל מיט א געוואלד: -שא, 1שא, מאם איו דארט אזעלכעם? פארוואם שלאנמטויאיס?נאט'איו מיט דיר! וואם האסטו צום קינד! וויי 'איו מיר ניט!... - מעסערלעך?.,. שרייט דער טאטע און פארהוסט ויך - א ברעקעלע קינד!... אזא יוג־ נאטש!... קהע־הע־הע!,.. קראנק נעמען א ספר אין האנט? א בחור ל פון אכט יאר!... איך מעל דיר געבן מעסערלעך. דו פוסטער בחור, איינעח... אין מימן דערינען גאר מעסערלעך, קהע־הע־הע!... געוואלד, מאס האט ער געהאטצו מיין מע־ סערל? מאם האט דאם ביי אים אזוינם פאר־ זינדיקט?... פאר מאם אייו ער אווי אין כעם'?... איך געדענק' מיין טאטן כמעט שטענדיק קראנק. שטענדיק בלאם,נעל. און תמיד אין כעם, תמיד ברונו אויף דער גאנצער וועלט. פאר א מינדעסט נארישקייט ווערט ער אנגעצונדן און וויל מיר דורם זיין. א גליק מאס דיי מאמע פאר־ היט מיך. זי לייזט מיר אדם פון זיינע הענט. און דאם מעסערל מיינם האט מען פאר־ ווארפן, פארמארפן אווי ווייט. אז'איך האב דאם אכט טאג כסדר געזוכט און געזוכט און האב דאם נישט געקענט געפינען אין ערגעץ! איך האב ערנסט באוויינט דאם הארבאטע מעסערל, דאם גוטע מעסערל; און מי ביטער און פינסטער מיר איו געווען אין חדר, אז איך האב זיך דער־ מאנט, אז איך ווע; קומען א חיים מיט געשווא־ לענע באקן, מיט רויטע אונטערגעריסענע אויעירן פון "מאטי מלאך־המות" תענט, דערפאר מאם א אקס האט געשטויסן א בהמה צו וועמען י וועל איך זיךקערןאון מענדן? עלנד בין איך געבליבן אן דעם הארבאטן מעסערל, עלגד, ווי א יתום, y- אוי, א דוגער איו מיד! זאגט די מאמע און נעמט צו ביי מיר דאס מעסעריל און ווארפט עם אדיין אץ אויוון אדיין, קוקט נישט אויף מיין געוויין - אצינד וועט עם נעמען אן עק, וויי איז מיר ניט! איך האב אבער גיך באקומען אן אגדער מעסערי., טאקע א רעכטער אמתיער מעסערל; א הילצערן קלעצל, א קיילעכדיקם, א בייכיקס, פאכאזשע אויף א פעסל, מיט א הארבאטן קליגגל, יועלכער האט זיך געעפנט און פארמאכט. איר מילט מיפן, ווי ארוס האב איך דאם באקו- מען? איך האב מיר צונויפגעשלאגן איקאפייטאל פון די אנבייסנם, און האב אפגעקויפט ביי שלמה/ען' פאר 7 גראשן מזומן י און דריי בין איך אים געבליבן שולדיק. אוי, האב איך דאם ליב געהאט! אוי, האב איך דאם לייב געהאט! י געקומען א היים פון הידר א דערהרגעטער, א הונגעריקער, א שלעפעריקער, אן אויסגעפאטשטער (איך האב, פארשטייט איר, נאר וואם אנגעהויבן צו לערניען גמרה ביי "מאטי מלאך־המות", דעם גמרה מלמד "שור שנגח את הפרה“ - אן אקם מאם האט געשטויסן א בהמה, און וויבאלד אן אקם שטויסט א בהמה קומט מיר פעטש...), אייו דאם ערשטע געווען ארויסנעמען דאם מעסערל 'פון אונטער דער שוגארצער שאפע' נדארט איו עם געלעגן א גאגצן טאג, מחמת אין הידר האב איך דאם נישט גע־ טארט האלטן און אין דער היים 'האט אודאי קיינער נישט געטארט וויסן, אז איך' האב א מעסערל), נאכדעסהאב איך דאם גענומען'אוים־ נלעטן, איבערשניידן א שטיקיל פאפיר, איבער־ הא קן א שטרוי אויף דער העלפט און ערשט נאכדעם צעשניידן מיין חלק ברויט אויף קלייניטש־ קע שטיקעלעך, און שטעכן אויפן שפיץ פון קלינגל און ערשט נאכדעם לייגן אין מדל אריץ. שפעטער, פארן שלאף, האב איך דאם אזיסנערייניקט, אזיסגעשייערט, אויסגעפוצט, נע־ גומען דאם שארף־שטיינדל, וואם איך תאב נע־ פונען ביי אוגדו אויפן בוידעל אנגעשפייגן און גענומען זיך שטילערהייט צו דער ארבעט - שארפן דאם מעסערל, שארפן, שארפן... דער טאטע מיט א יארמלקע אויפן קאפ זיצט איבער א ספר, לערנט און הוסט, הוסט און לערנט. די מאמעאיו אין קין, פארעט ויך ביי דער V ־ הערט, יידישע קינדער, איך מעל אייך דער־ ציילן א מעשה מיט א מעסערל, נישט קיץ אדם־ געטראכטע מעשה, נאר אן אמתיע, מאם האט זיך געטראפן מיט מירי טאקע אליין. צו קיץ ואך אויף דעריוועלט האב איך אווי קיץ חשק געהאט ווי צו א מעסערל; קיץ ואך אויף דער וועלט האב איך אווי ניט געגארט צו האבן, ווי צו האבן א מע״סערל, אן אייגן מעסערל. דאם מע־ סערל ואי. זיך ליבן אין קעשענע און מען איך מיל, ואיל איך מיר דאם ארויסנעמען, און מאם איך ודל, זאל דאס מייר שניידן - און ואלן מייגע חברים ווייסן! איך האב נאר מאם אנגע־ הויבן גיין אין חדר, צו מאטל דרדקי,'האב איך שוין געהאט א מעסערל, דאם הייסט, כמעט כמו ווי א מעסערל. איך האיב דאם מיר טאקע אליין געמאכט. איך האב אויםינעריסין א גענדוענע פעדער פון א פ-עדערוויש. פון איין זייט אפ־ געהאקט, פון דער אנדער זייט אויסגעגלעט'און האב מיר פארגעשטעלט, עלעהיי ס׳איז א מעסערל אוין עם שנייידט... - וואס איו דאם פאר א פעדער, וועלכע שמארץ יאר? מאם 'איו דאם ’פאר ארומטראגן זיך מיט פעדערן? פרעגט מיך דער טאטע,' א קראנקער ייד מיט א געל אויסגעטריקנט פנים און פארהוסט זיך. - נאדיר גאר פעדערן, שפי־ לעכלעך - קהע־הע־הע־הע! -מאם ארט דיר, אז דאם קיגד שפילט זיך? - ענמפעירט יאים די מאמע,' א נידעריקע יירעגע מיט א זיידן טיכל אויפן קאפ. אבי אויסעסן זיך דאם הארץ, מייגע שונאים! י שפעטער, אז איך האב שדן געהאלטן ביי "חומש מיט חיבור", האב אייך שדן געהאט כמעט אן אמתין מעסערל, אדך מיין אייגענע מלאכה; איך האב דערטאפט א שטיקל שטאל פון דער מאמעם "קרינאלינע" און האב דאם'איינגעזעצט זייער קונציק 'אין א שטיקליהאלץ. דאם שטיקל שטאל האב איך רעכט אנגעשארפט איין א טאפ און'האב'זיךדערביי, געייויינטלעך, צעשניטן אלע פינגער. - זע נאר, זע, ווי ער האט זיך אבעל צעבלוטיקט. דער קדיש דיינער! י- שרייט דער טאטע און נעמט מיר אן ביי• די פינגער אמי, אז די ביינדלעך קנאקן־א שיינער בחוריקענער - הע, הע, הע.!