Undzer Worṭ · 1947-06-13 · 22/60 (13.6.1947) · p. Seite 4

ZAJT 4 אונדזער ווארט FRAJTIK, 13. JUNI 1947 דאם, עם מוזן זיך באשעפטיקן מענטשן, וואס זי־יגען געשטאנען ווייט פון דער שולע און וואס זיינען נישט באהאדנט מיט דעם שווערן דער־ ציאונגם פאך. דיי דאזיקע מענטשן, וואם האבן אדף דך גענומען די לאסט, פאררינען, דעם אמת געזאגט, א ספעציעלע דאנקבארע אדפמעחאמ־ קייט, די פירן אוים א ודכטיקע נאציאנאלע אויפגאבע, אבער אדף דעם קען מען משט זאגן געגוג, עם איו ודיגיק צו וועלן ארבעטן, עס איז אדך ודכטיק צו קענען! ד״ה דע^נישט־קדאלי־ פיצירטע לערער דארף נישט בלייבן שטיין ביי רעם, וואם ער איז געקומען, נאר ער דארף פיל ארבעטן' איבער זיך, פארשאפן' זיך י די מיטיקע לעקטור און ורסן, כדי צו דערגעגצן און געבן די קינדער דאם. וואם די האבן אין זיך כמעט ווי פארנאכלעסיקט, אדאנק דער שוין דערמאג־ טער אנארמאקער גלותדיקער שווערער לעבנם־ פארם. עם איז דער גרעסטער פעלער און אפשר פארברעכן פון לערער, וואס ער קאנטראלירט ניישט זיינע ידיעות אין די למודים, ’איידעיר ער קומט פארטראגן פאר די קינדער. עם זייגען באקאנט פיל פאלן, ווען די קינדער באמערקן פעלערן ביי זייערע לערער, וואם ווירקט שטארק דעמאראלזירנד . אדף די און שאפט אן אייביקן אומצוטרוי און א שפאטישע באציאונג צום לערער. אין דעם פאל ווערט אויך געטאן א גרויסער פעלער מצד די עלטערן, וואס זיי' פארנאכלעסיקן און פאראינטערעסירן זיך נישט מיטן גורל פון זייער קינד אין שולע, שוין אפגערעדט דערפון, אז זיי טוען עם נישט אין דער חייט. אין דער ארבעט פון נישט קוואליפיצירטן לערער וואלטן אים די עלטערן געקענט פיל מיטהעלפן, געבג־ דיק אים א קאלעקטיווע הדרכה אדער עצות, אין דער פארם "פון אפטע שמועםן פון עלטערן^ קאמיטעט מייטן לערער, אדף וועלכע דער לערער דארף זיך באקענען מיט די ווונטשן פון די על־ מערן און מיט די אייג^שאפטן און נאטור פון ד קינדער. די עלטערן זיינען. מחויב אפצוהיטן פיגקט־ לעך די דאזיקע באגעגענישן און דערביי אבסער־ ווירן די 'פלוסן און אנווייזן אדף די פעלערן, געבגדיק הוראות ווי אזד זיי אויסצומיידן. דער לערער, דארף דך י באמיען צו זיין א פרייגט פוגם קיגד, גישט פארגעסגדיק דערביי צו דערהאלטן דעם אויטאריטעט ביים דערפילן דיגע פליכטן. די לערער 'דארפן זיך אויך באמיען צו שאפן צווישן דך א זעלבסטפארפולקאמונגם־קרייז, ־ ווו זיי וואלטן זיך געקעגט טייל ן מיט די פאבמעגיש פעדאגאגישע דערפארונגען. דעריבער מוז מיט צופרידנהייט פעסטנעש־ טעלט ווערן די גוטע איגיציאטיוו פון מאגכע קוואליפיצירטע, פעדאגאגישע כהות. וואם האבן אדף זיך געגומען די אויפגאבע צו טיילן" זיך מיט זייערע ידיעות אויפן דאזיקן געביט און מיטהעלפן אויפשטעלן א מחנה פון אויסגעשולטע לערער. (המשך זייט 6) צדיק מייגער? פרעגט מיך דער טאטע. - וואם טרייבסטו אי« אזוי? - פרעגט אים די מאמע, לאז דאם קיגד זיצן א מיגוט! איך בין שדן אדיפן בוידעם.... ווייט, ווייט אין קראקווע ליגט דאם ווייסע מעסערל; עם ליגט און שווייגט.... - וואם קלעטערסטו אויפן בוי ־ בוידעם? שרייט דער' טאטע, דו יוגגאטש אייגער, דו בר־ מצוה יוגג? דו באד גוי? קהע־הע־הע! - איך זוך דא עפעצז.... - עגטפער איך אים און פאל.שיר גישט אום פאר שרעק. - עפ״עם? וואם הייסט "עפעם"? וואם איז דאם פאר א מין ״עפעם״? - א... א ם ־■"ספר... א... א... אן אלטע ג ־ מרא... - הא? א ג ־ מרא? אויפן בוידעם? א דו היצל אייגער? קריך שוין אראפ, קריך. וועסט שוין לייזן! דו באד־גד, דו הינטשלעגער, דו כ־כל־בונילן אייגער, קהע־הע, הע! נאר עם ארט מיך שוין גיט אזוי דעם טאטגם כעם, ווי עם ארט מיר דאם, וואם איך האב מורא, טאמער געפיגט מען דאם מעסערל; איקשיא?' מאימער גראד הייגט קריכט מען ארויף אויפן בוידעם גרעט אויםהעגגעץ, אדער לעזשגים פארשמירן?... מען דארף עם פון דיארטן אראפגעמען און באשטאטן אדף א בעסער ארט! איך גיי ארום אין איין ציטערגיש! יעדער' קוק פון טאטנים אויגן ווייסט מיר אדם. אז ער וויים שדן. אז אט, אט, טוט ער מיר א כאפ מכה דעם אורחים מעסערל.... איך האב שדן אן ארט אדף דעם, א טייער ארט - ווו! אין דער ערד, אין א גריבל ביי דעיר וואנט ארייגגעשטעקט, און פון אויבן רעכט פארשארט מיט שטרד פאר א סימן.... געקומען פון חדר כאפ איך זיך באלד אחים אין הדף אריץ, איך נעם מיר פאוואליג־ קע ארוים דאם מעםערל און איך האב קייןיצייט אפילו רעכט'אנשפיגלען זיך אין דעים, הער איך שוין דעם מאטגם קפילדער: - ווו ביסטו ערגעץ דארט? פארוואס גייסטו שדן גיט דאוונען, דו בעל ־עגלה יונג, דו וואסער־פירער! קהע־הע, הע! נאר וויפל דער טאטע רופט מיך און יאגט מיך, ווייפל דער רבי תרגעט מיך און שלאגט ימיך איז דאם בלאטע קעגן יעגעם פארגעגיגן, וואם איך האב, בשעת איך קום פון חדר און זע מיך מיט מיין טייערן, מיין אייגציקן ליבן חבר - מיט מיין מעסערל! דער פארגעגיגן איז אבער אוי וויי! אויסגעמישט מיט יסורים, פארבייטערט מיט מרה שחורה, מיט שרעק, מיט גרויסע, גרויסע פחדים! חיים גאלדזאמד פון די עלטערן זעלבסטפארשטענדלעך איז אדם־ צומיידן, אז דאם קיגד זאל גישט דארפן זיין קיין עדות פון אמאראלישע מעשים, קריגערייען, זיד־ לערייען און כיטרעדיקע געשעפטן, וואם זייגען ליידער גאנץ אפטע געסט אין אוגדזער טוגקעלן לאגער־לעבן. מיט איין ווארט: דאם קיגד דארף באקומען זיין ריכטונג מייט ביישפילן פון זייגע עלטערן, וואס זאלן געשטאלטן און פארמירן זיין סובטעלע נשמה און אויסלייטערן זיין באציאוגג צו.מענטשן, מען דארף זיך מקריב זיין פאר קינדער, באהערשן די אייגעגע נערוון און בא־ האלמן זיך היגטער א געדיכטן פארהאנג אין פאל פון אומפארמיידלעכן כעכדאויסברוך. גיט קיין קלעגערע ווירקוגג האט די ארו־ י מיקע סביבה אויפן קיגד. דער קלאגעדיקער מצב אונדזערער, דאם האט אוגדו צוגויפגעזאמלט אין פארשלאסענע'לאגערן, דעיפירט אוגדז צו משוגה׳־ דיקע אגאמאליעם, וואם האט. בלי שום ספק, די גרעםטע ודרקוגג אויפןייוגנמעעכן. קודם־כל די שאכער־מאכער עסקים, וואם ווערן געפירט אין א געודסער מאס אין די לאגערן און אין פיל פא; ץ פון אפגארעיריי און אין רעזולטאט דערפון, זידלערייען,* געשלעגן און ווער ווייןסט וואם נאך. אפט, גאנץ אפט קלויבן זיך צוזאמען רעדלעך פון דערוואקסענע, ווו מען טרייבט לשון הרע און רכילות, באנוצנדיק זיך מיט פארנאנראפישע אדם־ דרוקן אדך אויפן אדרעם 'פון' פארבייגייעגדע פרויען. און אין צווישן די דאזיקע כנופיות שטייען קליינע קינדער און לאכןימיט צו די גבול־פה מעשיות פון די עלטערע און זאפן אין זיך אדיין ווי א שוואם די אלע גארישע אומפאראגטווארט־ לעכע רייד, וואסווערן אויך תיכף איבערגעחזרט אין דער געזעלשאפט פון. די קינדער אין באצוג צו די אייגענע חברות אדער חברים. ליידער זיי־ גען נאך ביז הייגט נישט אגגעגומען געווארן קיין שום וועזגטלעכע שריט, מצד די לאגער־פרא־ מינענטן צו רעאגירן אויף די א; ע דערשייגוגגען מיט א ווירקזאמע אדפקלערוגגס-־ארבעט און די דעמאראליזאציע פארשפרייט זיך ווי אן עפידע־ מיע יאלץ מער און *מער. עם בלייבט אוגדז אלזא א יבער דער דריטער פאקטאר, וואס דארף זיך' קעגנשטעלן די אויבן אויסגערעכנמע 2 נעגאטיווע דערשייגונגען און זען פארריכטן די פארקריפלטקייט, וואם די חיים ביי די איצטיקע באדינגוגגען און די סביבה לאזן אויפן קיגד. 1עס ^איז קייףסוד גישט. אז א דאגק דעם שווערך« בלוט^אפפלזם פון לעצטן חורבן, זייגען פאראן זייער' ווייניק קוואליפיצירטע דערציערישע כהות. וואם זאלן קעגען ארומגעמען די גאגצע קינדער־מאסע י פון דער שארית הפליטה, צו;יב עם קומט אדם זיך צו אגטודקלען און דערציען אונדזער שארית הפליטה קינד. די דדים, די עלטערן, שוועסטער און ברידער האבן פון אייביק אן געהאט די הויפט־ווירקונג אויפן קינד. דער פאטער און די מוטער זייגען די גרעסטע און מאסגעבנדסטע אויטאריטעטן פונם יוגגטלעכן. אין זיי זעט ער די פולקאמענדדיט, אין זייערע מעשים געפיגט ער אדם אלם די בעפטע און שענסטע. עם איז דעריבער קיין ווונדער גי^ט, אז דאס קיגד לערגט זיך נאכ־ קאפירן אלץ, וואם דיי עלטערן טוען, אזוי אדום. אז דאס קינד איז דער שפיגל פון זיינע עלטערן. אויף די עלמערן ליגט די גרעסטע אחריות פאר דער דערציאונג פון זייער קינד אלים מיטבויער און מימשעפער. זעלבסטפארשטענדלעך, אז די עלטערן מוזן זיין שטארק געהיט מיט זייערע מעשים און אויפפירוגג אין דער אגוועזנהייט פון קיגד, זי י זאלן חרש גישט קומען אין קאליזיע מיט זייערע פאדערונגעןצו אים. דא קענעןינישט זיין קיין שום תירוצים פאר די, י אדער יעגע שלעכמע מעשים פון די עלטערן, דאם קיגד איז א זייער שטרענגער ריכטער און ווען זיין יונגע נשמה ווערט פון א געוויסן שלעכטן טאט פון די עלטערן פארווונדעט, ראן עקזיסטירט גישט מער קיין מחילה פאר זיי. ווי שטעלט זיך פאר די לאגע פון דער הויז־דערציאונג פון יידישןקיגד אין גלות דייטש־ לאנד? מיט גרוים ווייטיק און פארדראס קענען, מיר פארשטעלן דאם נעגאטיווע. שדן נישט ריידנדיק וועגן די שלעכמע וווינוגגס באדיגגוגגען, ווו מערערע משפחות מוזן וווינען אין איין קליין צימער, טוען נאך די עלטערן כל מיני עבודות זרות אין שטוב, נישט לייגנדיק אבסאלוט קיין אכט אויף די קינדער. זייער אפט געשיעט, אז די עלטערן דערליידיקן זייערע נאטירלעכע?יידג־ שאפטלעכע באדערפענישן, ווען זייער קינד איז א וואכעדיקער עדות. עם זיינען דא אויך פאלן, אפילו שדן ביי מער קולטורעלע 'עלטערן, ווו עם קומען זיך צוזאמען "פריילעכע" קאמפאניעם און דער טומל שטערט די קינדעריצוגריייטן די לעק־ ציעם פאר דער שול. דערביי ווערן געזונגען לי־ דער און געווארפן אויסררוקן, וואם ווירקן פאר־ גיפמנד אויפין קינדים פסיביק. עם איז צו פאר־ צייכענען אריך פאלן, ווען די עלטערןיקריגן און אמפערן זיך און זאגן זיך אריין אין טאטן אדיין אין דער אנוועזנהייט פון די קינדער, רופנדיק זיי צו שטעלן זיך אויף איין אדער צוויימן צד. ’ דאס זיינען נאר א פאר ביישפילן. דאם זיינען מאמענטן, וואיס דרינגיען אריין אין די טיי־ פע טיפעגישן פון דעם קינדם נשמה און לייגן אויף אים א שווערן דערדריקנדן חותם. די פליכט ווען מען פרוווט זיך צורירן צום זייער, זיי־ ער דעליקאטן פראבלעם פון דער דערציאונג פון די שארית הפליטה קיגדער, ווארפט מען אריין גאלענם־וואלענס. א פאר ווערטער, דערמאנענ־ דיק די פראבלעמען פון דער דערציאונג פון די יידישע קיגדער אין די אמאליקע נארמאלע צייטן. אט דער מאמענטאיז א כאראקעריסטישער, ודיל אין די פאר־מלחמה־צייטן אין די פארשיידענע גלות לעגדער, האבן מירגעהאט געגוג צרות אין דער דאזיקער פראגע, דייל אפילו יענע גארמאלע צייטן זייגען לגמרי גישט געווען קיין נארמאלע. אויב מיר האבן דאן גישט געהאט די ספיעציפישע אנארמאלקייט פון דעם קעגנווערטיקן פעריאד, האבן מיר געהאט גאגץ אנדערע, נישט ווייניקער באדייטנדע מכשולים, וואם האבן באשווערט און קאמפליצירט דאם דאזיקע פראבלעם, וואם איז נ\שט בנמצא ביי קיין שום אנדערע אומה. גישט קוקנדיק אויף די גרויסע אנשטרענגוגגען צו פאראיינהייטלעכן די דערציאונג, איז כסדר געוואקסן דער קאמף אויף דעם דאזיקן געביט, וואם האט ךערפירט צום אויסוואקסן פון פאר־ שיידעגע שול־ארגאגיזאציעם מיט פארשיידנאר־ טיקע פראגראמען; אזוי האבן עקזיסטירט "צישא". "שול־קולט", "תרבות", "יבנה" און לסוף, די שטרעגג רעליגיעזע אגודה שולן פון "בית יעקב" טיפ, וואם האבן געשמעקט מימן אלמן חדר־ נערוך און א גאנצע מעגגע פון אלטמאדישע "חדרים" מיט קאנטשיקעס. דאך האט יעדע' שול־ ארגאגיזאציע באזוגדער, חויץ פארשטייט זיך די "טייטל" מלמדים, דערגרייכט א גיעודסן דערפאלג אין זייער דערציערישער ארבעט, כאטש עם זייגען אדאנק דער צעשפליטערטקייט פארנאכ;עסיקט געווארן פיל געביטן פון ארבעט. א גאנץ אנדער פנים האט נעהאט און האט דער אויסזען פון דער העבירעאישער שול־נעץ אין ארץ־ישראל, דארט איז פון ערשטן מאמענט פוגם אגטשטיין פון די שולן, געלייגט גיעווארן דער נארמאלער געזוגטער פונדאמענט מיט א 100% וועלטלעכן פראגראם. דעריבער טאקע זייגען די אבסאלוועגטן פון די א״י־דיקע שולן, פולווערטיקע מענטשן, רייף אויפגעממען צו ווערן אין די הדכשולן פאר וויסגשאפט און העכערער פאךאויסבילדונג. גאגץ אגדערש און זייער טרויעריק זעט אדם דאם דערציאונגס וועזן אין די אנארמאלע /אגער באדינגוגגען. דריי הויפט גורמים לייגן זייער חותם אויף דער *■געשטאלטונג פוגם כא־ ראקטער פין קינד אין'דין דע:׳יציאונג און נעם־ לעך: די חיים. די סביבה און די שול. נעמעג־ דיק אין באטראבט אט די גורמים, וועלן מיר אנאליזירן די געשאפעינע באדיגגונגען, ביי וועלכע שלאפן.... שלאפן? איך קען דען צומאכן די אויגן? איך ביין א טויטער וואם טוט מען מיטן מעסערל? ווי אזוי לייגט מען דאם אנידער צוריק? - קום נאר אהער, תכשיט מיינער! - מאכט צו מיר אויף מארגן דער מאטע - האסטו נישט געזען ערגעץ דיאם מעסערל?.... תחילת בין איך געווען זייער דערשראקן! עם האט זיך מיר אדסגעודזן, אז ער ווייס. אז זיי ווייסן אלע.... שיר, שיר האב איך זיך גיט ארויסגעכאפטז הא? דאם מעסעריל? אט איז דאם.... עם האט מיך עפעם ווי א ווארג' געטאן אין הא לח און איך האב מיט ציטערגיש געענטפערט; - ווו.וואסער מעסערל?.... - ווו, וואסער מעסערל 1 קרימט זיך איבער דער טאטע, ווו - וואסער מעסערל! דאס גיל־ דעגע מעסערל! אוגחער אורחים מעסערל, דו בחוריעץ. דו שיינעץ אייגער״קהע־תע־הע! וואם האסטו זיך צוגעטשעפעט צום קינד מישט זייך אדיין די מאמע - דאם קינד דיים גישט פון קיין פותר און פון קיין' חלום און ער דולט אים א ספאדיק מעסערל, מעסערל! - מעסערל! מעסערל! וואם הייסט ער ווייס נישט? זאגט דער טאטע מיט' כעם; א גאגץ פרימארגן הערט ער ווי מען שרייט "מעסערל, מעסערל! מעסערל, מעסערל"! מען קערט איבער די שטוב נאך דעם מעסערל, פרענט ער דו,- וואסער מעסערל? גיי שדן, גיי וואש זיך, דו פוסטער בחור איינער, דו גוי - גויעץ, קהע_ הע־הע! איך דאגק דיר רבוגו של ע'1לם, וואם זיי האבן מיך כאטש נישט באזוכט! נאר וואם טוט מען ווייטער? מען באדארף דאס. מעסערל בא־ שטאטן ערגעץ אויף א גוט ארט.... ווו באהאלט מען דאס? אהא, אויפן בוידעם 1 איך כאפ דאם ארוים י פון קעשעגע און טו דאם א שטופ אין שטיוול אדיין.... איך עם. איך ידיים גישט וואם איך עם; איך ווערג זיך... - וואם כאפסטו זיך אזוי, דע?כע שווארץ יאר? - פרעגט מיך. דער טאמע, - איך אייל מיך אין חדר אדיין - ענט־ פער איך אים און פיל, אז איך וועד רויט ווי פייער.... - א מתמיד געווארן, וואם זאגסטו אויף דע ם צדיק? - ווארטשעט ער'און 'קוקט אויף מיר בייז.... קוים יקוים דערלעבט אפעסן, אפ־ בענטשן.,.. - נו. פארוואס נייסטו שוין ניט אין ח־חדר, אין א וויגקל און הער זיך צו, ווי מען רעדט ביי אוגח, ווי דער הער הערץ הערצענהערץ לאכט אדף א קול. און רויכערט גראבע שוואר־ צע "ציגארן". וואס שמעקן מחיה נפשות.... פלוצלוגג גייט צו' צו מיר דער טאטע און לאזט מיר אראפ א פאטש... - ביסט שדן ווידער דא? דו פוסטעפאם־ ניק! וואם ו ועט זיין פון דיר דער תכלית, דו גויעץ איינער? געוואלד וואם וועט זיין פון דיר, הע, הע, הע,!... דער הער הערץ הערצענהערץ שטעלט זיך איין פאר מיר: "אבער לאזן זי אים! לאזן זי אים!״. נאר עם העלפט ג שט: דער טאטע טרייבט מיך< ארוים. איך נעם א "ספד׳ אין האנט, גאר עם וו/ט זיך פארט גיט קוקן אין ספר אדיין. וואם טיט מען?.'.. איך גיי פון איין חדר אין דעם אנדערן ביז איך קום צו דעם שענסטן פון אלע חדרים דארט ווו עם שלאפט תמיד דער הער הערץ הער־צענהערץ; אך,'ווי שיין. ווי ליכ־ טיק דארט איז! די לאמפן ברענען און די שפי־ גלען גלאנצן; אדפן 'טיש א גרויסער, א זיל־ בערנער טינטער מיט שיינע פענעם; מענטשע־ לעך מיט פערדעלעך. מיט צאצקעלעך, מיט ביינ־ דלעך מיט שטייגדלעך און.... א מעסערל. אך וואס פאר א שיין'מעסערל!... ווען איך א שטיינער זאל האבן אזא מעסערל! ווי גליקלעך וואלט איך געווען! וואם פאר א מינים זאכן האלט איך מיט דעם אויסגעשניצ״ט! אנו, מען דארף דאם פרווון - עם איז עפעם שארף? ... אך עס כאפט א האר! עם האקט איבער א האר! איי, איי, איי.' א מעסערל!!... איין מינוט - דאם מעסערל איז ביי מיר אץ האנט; איך קוק זיך ארום אויף אלע זייטן און פרוד זיך דאם אריינלייגן אויף א מינוטקע־ לע צו זיך אין 'קעשענע.... עם ציטערט מיר די האנט.... עס קלאפט מיר דאס הארץ אזוי שטארק, אז איך הער, ווי עם מאכט! "טיק, טיק, טיק"!.... איך הער, ווי עמיצער גייט, עמיצער סקריפעט מיט די שטיוול; דאם איז ער, דער הער הערץ הערצענהערץ! איי, איי, וואס טוט מען? דאס מעסערל זאל זיין ביי מיר, אייך וועל עם נאכדעם צוריק אגיידערלייג^ דערווייל דארף מען ארדסגיין אוועקניין פד דאנעט. אנטלויפן! אנטלויפן! - — איך. קען שדן קי ן דעטשערע נישט עסן; די מאמע מאפט מיך ביים קאפ; דער טאטע ווארפט אויף מיר בייזע אויגן איון ש קט מיך אפ ג.... ייט׳דיזע וואכע?.- כי. כי, כי,! האב איך מיך צעלאכט און באהאלטן דאם פנים איין האגט. - זאגע - זאגע, ימיין ליבעם קיגדכען, וואס פיר סדרה גייט דיזע וואכע? - כי,כי, כי,! ב־ל־ק!!.,. האב איך אדם־ געשאסן מיט א געלעכטער און בין אגטלאפן נעווארן... י נאר דאם איז אלץ געווען צום אנתויב, בשעת איך האב אים נאך גארניט געקיענט; אבער נאכדעם, אז איך האבי מיך שוין גוט באקענט מיט דעם דאזיקן דייטש הער הערץ הערצנהערץ (ער איז אפגעזעסן ביי א ונח אין. שטוב א יאר כסדר), האב איך אים אזוי ליב געהראגן. אז עם האט מיר שוין מער נישט געארט, וואיס ער דא־ וונט נישט און עסט אומגעוואשן; תחילת האב איך נישט פארשמאגען, ווי אזוי לעבט ער? ידי אזוי האלט אים נאט אדף דער וועלט? ווי אזוי ווערט ער ניט דיערווארגן ביים עסן? ווי אזוי קריכן אים נישט אדם דיי האר פון נאקעטן קאפ? פון רבץ "מאטי גזלן" האב איך געהערט. 'פון זיין מויל אליין, אז דער דאזיקער יידישער דייטש איז גאר א גלגול, דאם הייסט: א ייר איז מגולגל געווארן אין א דיימש, וואם שפעטער קען ער נאך מגוילג? ווערן אין א וואליף אץ א בהמה, אין א פערד, אדער נא ר אין' א קאטשקע... אץ א קאטשקע? כא, כא כא! א שייגע מעשה! אזוי האב איך מיר געטראכט און האב באמת רחמנות ניע־ האט אדפן דייטש. איין זאך האב איך נישט געקעגט פארשטיין: פארוואס דער טאטע, האס איז געווען אן ערלעכער יידי. א ירא שמים, האט אים תמיר אפגעטרעטן דעס אויבן אן און אוייך אלע אנדעריע יידן, דאם פלעגן אריינקומען צו אונח אין שטוב אדיין! פלעגן אים שטארק אפ־ נעבן כבוד: - שלום עליכם רב הערצל הערצענהערץ, כרוך הבא רב הערץ הערצענהערץ, זיצט רב הערץ הערצענהערץ! איך האב אפילו אמאל א פרעג געטאן ‘עם טאטן. האט ער מיר אפגעשמופט און האט מיר געענטפערט: - אוועק, ס־איז נ׳ שט דיין עסק! וואס פלאנטערסטו זיך דא ארום. וועלכע שווארצע ארי? קראנק ביסטו' צו נעמען א ספר אין האנט וזע, הע הע! - ודדער א ספר? רבונו של עולם!... איך דיל אדך זען, * איך ודל אויך הערן. וו א פ ער רעדט. איך גיי אריץ אין זאל אריין, פארגנבה זיך