Mannheim
Compact Memory

Undzer Worṭ · 1947-05-30 · 20/58 (30.5.1947) · p. Seite 7

Scan of the page
Image: UB Frankfurt, Visual Library (IIIF)
Journal
Undzer Worṭ
Volume
2 (1947)
Issue
20/58 (30.5.1947)
Date
1947-05-30
Page
Seite 7 (sequence 7)
Language
Yiddish, English
Belongs to
journal issue
OCR quality
63% known words query
IRI
…/7242850-7243267-7243324--445-7243035
Visual Library
page viewer of the UB Frankfurt

No entity mentions on this page.

OCR text

FRAJTIK, 30. MAJ 1947 1 ZAJT 7׳ אזנדזער 11» LN lesaper... Ojf wifl ich bin niszt kajn ״artiklszrajder" un ich pretendir iberhojpt niszt dos cu zajn, ken ich rnajn wejtok mer niszt bahaltn un 10z hern majn sztime in an injen, wos drikt majn harc szojn chadoszim un ich ze ajn, az hajnt endlech, muz di ״bombe“ placn. Dem sztup forojs hot* mir gegebn alejn der h' redaktor fun der ״Jidiszer Cajtung“‘ bichwojdoj uweacmoj, in zajn prechtikn artikl funm 20. maj funm jidiszn sejder-hajom ״Amoleks techter“. Ich wejs niszt wi andere farkukn zieh derojf, nor ich muz mojde zajn, az der biterer emes un di grojlewdike wirklechkajt warfn zieh dort poszet cu di fis fun di ״umglikleche rom antiker" fun Jisroels zin, szlajderndik zej zejer klejnkepikajt un enghareikajt in zejere farblendete ojgn. Ot dos iz di grojse pest un wilder gewiks, ■\yos mir muzn ojsrotn un ojssznajdn fun undzer ongewejtoktn kerper. Es iz genug trojerik, wos kajn ejncike kompetente kerperszaft fun undzere eentrale instanen hot noch biz hajnt cu tog niszt dermont afile wegn dem busze-macew fun di ״kawalirn“ undzere, biz der red. Hermanowicz hot di frage barirt, far wos er fardint a hareikn jäszer-kojech. Zol dos ober niszt hobn gedint als an ״artikl“, iber wos mir gejen nochn iberlezn iber cu a cwejts. Dos iz a hejliker kojl-kojre far di jenike, wos muzn endlech ojfwachn fun zejer letargiszn, farkiszeftn szlof in di orems fun ״amoleks techter“, opwaszn zieh fun dem szmuc, aropwarfn fun zieh di chajisze fei un wem curik mencz. Dos iz ojeh a ruf cu ale un alemen ojf cu lozn hern zejer mitgeszrej un onwendn ale mitlen bichdej dos dermonte cu dergrejehn. Cu fein den ojs bawajzn un argumentn ibercucajgn dem farfirtn ״charef“, az zajn ״nekome-glusteraj un nekome-zucheraj“ gefinen zieh niszt ojfn richtikn weg? Cu hot ״er“ alejn niszt mitgemacht un ibergelebt dos ales, wos a jeder fun undz? Cu iz dos ales niszt genug, az er zol mit ״zajn“ Gretchen kajn romasn niszt farfirn, nor er zol bazien dem bawustzajn, ojscumajdn di ale ״heslechkajtn“ ojf ale ojfanim un niszt cu sztejn in ״zejere“ d’ames. Di ale szendleche tatn, di ale reciches un achzorjesn legabe undz micad ״zajne“ ale ״simpatjes“, zejere feter, brider, eitern un chasanim, badarfn mir sztendik zen far undzere ojgn wi der szoliach cibur dem ״szowisi“ un niszt machn zieh miklojmerszt fargesndik, kedej ojscunarn a szraejchele baj der eklhaftiker Dilis, welche iz ful mit ekl, szpot un znus un weal kulam ongesztekt. ־־■ Cu ken men den fargesn, az erszt mit ewej jor curik iz a ״glik“ gewen derszosn cu wern, wajl biz cu der ״ojslejzung“ iz men adurchgegangen kolerlej inujim un redifes? Ich glojb, az niszt nor in majn sztetl hot men mitgemacht momentn, wos hobn zieh ojf ejbik ajngekrict in zikorn nor ojeh in ale andere jidisze kibucim hot men bajgewojnt wi a foter hot men geewungen ojfcuhengen zajn ejgenem zun; a muter lejgt arajn in zak ire ewej klejne ojfelech un unter droungen szlajdert zi dem farbundenem zak in fajer arajn, wen di muter szpringt noch wert zi arojsgeszlept un ojfgemuntert kedej cu zen wi ire kinderlech brotn zieh...; a marszaas (efszer ejne, wos bakumt prezente fun ire jidisze far er er), an ״ejszes chajil“ fun a 88-man lernt zieh ciln in 3 naket ojsgetoene alte Jidn (dos iz geszen in febr. 1943 in Rawa-Ruska, A.K.), di gance merderisze ״knufje“ sztejt arum ir un zieh mesameach un di marszaas muczet di draj umglikleche baj a halbe szo, biz wanen zej hojehn ojs zejere neszomes.. Niszt do iz dos ort ojscurechenen di ale wejtokn undzere, iberikns wolt kajn papir niszt gestajet. Ich wil nor hofn, az niszt nor ich gedenk ot di ״szejne.majsim“ fun di hajntike demokratn un nechtike mer der un szender. A trojerike warszajnlechkajt, az di zelbe ״szokolad-frajlajns“ gedenken zieh ojeh zejer gut, noch gicher wi zejere jidisze facetn. Zej gedenken un benken biz gor noch sir habosor ... Zoln zieh derfar undzere jidisze ,״heldn“ iberchazern dem leetn ״Ejcho“ un zieh endlech derwajtern fun ״Amolekstechter“, kedej zej zoln megn fraj ojfhojbn zejere kep un kukn undz fraj in di ojgn. Wajl niszt do iz undzer end-staeje, mir hofn bekorew cu far lozn dem szendlechn ״hotel“ un opforn curik in undzer hejm. A. Klag. Jid. arfeeter-partej Poaiej-Gijcn (linke) in Bamberg Undzer partej-organizaeje iz baj undz in Bamberg antsztanen in an atmosfere fun fulsztendiker apatje fun andere politisze grupirungen. Mir hobn zieh gezen deriber geewungen kegneuwirkn di dozike depresje un glajchcajtig farsztarkn dem interes, cu di Problemen fun cijonizm un E. J. Koncert fun jidisze kinsiler Dem 17. maj hot di ansbacher sztotisze jidisze^bafelkerung gehat di gelegnhajt cu gastnbaj zieh di ewej talantfule jidisze - kinstler: Josef Szraj er, bakanter zinger fun der kiewer opere un Isak Landau der bagabter fidl-wirtuoz. Josef Szraj er hot mit zajn rejnem un ongenem klingendn liriszn tenor sztark ojsgenumen bajm publikum, wos hot im baszonken mit lang dojerndike aplodismentn, Er hot farsztanen arajncuszteln in zajn program lider, welche zajnen farn jidiszn Publikum ״nichnosim el halejw“, wos hot fil bajgesztajert cu zajn grojsn derfolg. Ojserdem hot Szraj er gezüngen arjes fun ״Tosca“, ״Rigoletto“ u. a., cu welche men darf zelbstfarsztendlech niszt kajn liriszn, nor a dramatiszn tenor un derfar fodert zieh noch baj im ojfn dozikn gebit a gewise ojsbildung. Ojf jedn fal blajbt Josef Szraier ejne fun di szenste un beste hofnungen fun der jidiszer kunst. _ Als cwejter iz arojsgetrotn der wejniker bakanter, ober doch forgeszritener fidler, Izak Landau. Als absolwent fun der krokewer konserwatorje iz er ejner fun di szpiler, welche bakumen arojs fun fidl di emese kunst un ojb er wet ojf lehabe wajter gejn dem weg, wet er gich wern a welt-barimter kinstler wi Chejfee oder Huberman. Wi zol es den andersz zajn, wen cuherndik zieh cu zajn szpiln hojbt on dos harc sztarker cu klapn, hist szneler dos blut in di Odern un fun fidl gisn zieh hareike klangen, welche drikn ojs di neszome fun ganen misticizm Dajcze krimlnal-policej der mordet a Jid in Amberg Szabes, erew-Szawuot 12 azejger mitog, iz di jidisze bafelkerung in Amberg ojf geeitert geworn fun a szreklechn mord iber dem Jid Szolem Lang. Wi di ojsforszuhg hot festgesztelt, iz der dermördeter farnart geworn in a priwat-wojnung mitn ewek im epes cu farkojfn un iz dort ojf a bestjaliszn ojfn, bakumendik 5 kojln in bojeh, derszosn geworn. Di erszte ejdes, welche hobn zieh glajeh nochn mord gefunen ojfn ort hobn noch ongetrofn dem merder, wos hot zajn korbn gepruwt bahaltn untern bet. Di ojfrekung micad der jidiszer bafelkerung, welche zet inm dozikn mo!;d a gemejne prowokaeje micad der dajezer kriminal-policej* iz zejer grojs. Der merder iz arestirt un di wajterdike ojsforszflmg iz in gang. Farwaltung fun der Jidiszer kehile in Amberg. fun jidiszn folk, arojsbrengendik ojf aza ojfn di gance übe cum umgezeenem G-t. inm' grojsn un ejbikn lajdhsweg. Genoj der gr0j sfef' jidiszer komponistf’ Ernst" Ölocli in zajn ״Bal-szem“, oder Misza Elman in zajn ״Eli-Eli“ hot Landau farsztanen wiazoj mit di dozike ojsflrungen arojscurufn szturmisze aplodismetn bajm ojlem. Landau hot undz gelozt szpirn dem ganen wezn un di ejgnartikajt fun ungariszn ״Czardasz“ fun Monti un di ״Cigajnertenc“ fun Nachez. Der carter gerojsz fun di frilingsnecht fun Drdlas ״Souvernir“ un Dworaks ״Humoreske“ iz gekumen cum ojsdruk in zajn szpiln. Baj der doziker gelegnhajt muz efntlech ojsgedikt wern der dank dem h’ Aftergut far zajne bamijungen cu organizirn dem dozikn szejnem koncert. H. S. Mir hobn ongehojbn a brejt-farcwajgte kultur-dercijerisze arbet wi: iberzicht-kestl, geszichte fun Cijonizm, Palestinogcafie un and. Der gewejlter partej-komitet firt di genumene ojf zieh ojfgabn, mit grojs ibergebnhajt. Zuntik dem 25. 5. — erszter tog Szawuot — iz forgekumen a forlezung fun ch׳ inz. Friszman, mitglid fun CK, ■ojf d. t. ״Dos E. J.f־problem in licht fun internacjonaler Politik“. Di ojsflrungen funm redner hobn ojf ale onweznde gemacht a tifn ajndruk, welche hobn baszonken dem redner ־ mit 5fardipte aplodismentn. . 1". P Nochn, referat zajnen in an ~6ngn kräjz fun partej-mitglider bahandlt geworn a rej wichtike organizacjonele injonim. Der partej-organ di ״Naj-welt“ wert baj undz in a geheriker mos farszprejt ewiszn di bamberger ajnwojner. Dowid ben Szoszana Kultur-farzcrger fun Di Bleidorner kultur-farzorger hobn a szwachkejt cu dajczsze musik un dajcze artistn mejnendik, az aropbrengen a dajcze oder a pojlisze emigrantisze trupe, welche brengt mit zieh niszt mer wi szund un kicldike Wien — hejst ״kulturele“ arbet. Bamberger lager־szpi Hejlike awojde. Wider kumt ojs zieh cu baszeftikn mit an injen, wo^ men wolt befejresz gedarft mewatl-machn un zieh zogar ojf im niszt umkukn. Iz di majse ober di, wos di core dringt arajn in di enge dalet-ames fun undzer hejlikn tajern tchum; in der cijonistiszer jugnt-bawegung, wos nor a dank zejer opferwilikajt, hobn mir cu fardanken di rizn-dergrejehungen ojfn gebit fun geulat hauma. Majse szehojo kach hojo: frajtik cu nachts hobn zieh farzamlt di nocham-kinder in qpjer lokal, welcher gefint zieh in ejnem fun di lager-sztaln un hobn mitn grojs interes ojsgehert di sicha fun an eltern chawer, wos iz gewen adurchgedrungen mit chibat-Haarec un jedijat Haarec, Plucim hot zieh arajngerisn der ״more d’asre“ kawejochl mit noch a pere-odom, mit a gewald un zieh geworfn szlepn di kinder, niszt kargndik derbaj kejn knipn un klep. Ojf der energiszer ojffoderung fun prelegent hobn di ״kidesz-haszemnikes“ farlozt dem lokal un awek mit a geszrej in bejshamedresz, az es tuen zieh op majsimtatuim baj di junge mumernikes . . . Fregt zieh a szajle, wi lang noch wet buszewen di mitlalterleche finctere klike, wos sztrekt ojs ire szmueike negl in dem hejlikn hejehl fun undzer jugnt? Es iz kedaj cucugebn, az di prowokaeje fun di dozike bruim hot ojf azoj wajt dergrejeht, az a sziler hot zieh derlojbt cu warfn a sztejn in zajn lerer, wen er iz gelegn ojf zajn geleger. Es muz untergenumen wern an euergisze kegn-akeje. Farszejdenes. Es iz szojn filmol geredt geworn iber algemejne lager-injonim, injen zojberung, menczleche baeijung cu di lag'er-ajnwojner un achtung cu di reprezentatiwe instanen. In dozikn injen hojbn on ongenumen cu wern pozltiwe szrit. Der lager hojpt h’ Symchowicz, nemt unter an akcje, wos wet dermeglechn — nochn arajntrogn a bagrindete onklage — cu bazajtikn niszt erleche oder niszt korekte ongesztelte. Un bichlal iz farhan a tendenc ajncufirn a sistem fun bajtn baamte, wos zajnen baszeftikt in magazinen Dos wolt ojf a bafridikndn ojfn gelejzt dem ongewejtoktn problem fun koncesjonirte postns, wos rufn arojs bejz blut un umnojtike ojfregungen. Derbaj ligt a chojw ojf di lager-ajnwojner, zieh cu bagrenecn mit niszt-bagrindete baszuldikungen un drojungen, wos wet ojeh farszwindn, wen der komitet wet arojswajzn genug ,, energie bajm realizirn dem dermontn sistem. In injen gericht muz ojfgeklert wern, wi es halt mit zajn tetikajt un zajne amtszoen. 8' iz ojsgeszlosn, es zol zajn derlozbar, az a richter zol kenen farnemen cuglajeh dem postn fun a welfar-baamtn un zajn a sztot-ajnwojner. Dem plac ken un muz fernemen a fraj er mencz un a lagerajnwojner, dos iz ojeh di mejnung fun fieldobserver mr. Simchowicz un deriber iz gewunczn cu gefinen a lejzung ojeh in der frage, wajl der lager muz hobn a stabil gerieht. Der gerichts-forzicnder muz zieh decidirn cu farlozn ejn amt un derklern baj welchn er blajbt. Chaim Goldzamd. A bris-mile iber a S-jorikn gew. KZ-kcn An interesante bris-mile-operacje iz mit ejnike teg curik durchgefirt geworn in bamberger-lager iber a 5-jorikn gewezenemheftling fun Oswiecim (heftlings-numer 19 947), Moniek Wielogura. Der klejner KZ-nik iz cuzamen mit zajne eltern, Berl un Rejzl Wielögura opgetransportirt geworn kajn Auschwitz qnfang jor 1944, wu er hot farbracht 12 chadoszim. Zajn foter iz dort umgekumen fun di grojzame pajnigungen, dakegn di muter cuzamen mit ir zunele, wemen zi flegt ojsbahaltn, baszaas di ofte selekcjes, hobn ibergelebt un gefinen zieh hajnt-cu-tog in bamberger lager. Es iz kedaj untercusztrajchn, az der klejner gewezener kacetnik hot akszonesdik farlangt fun der muter zi zol im ״jidiszn“ tin beejsn durchfirn iber im di operaeje iz er alejn arojf ojfn tisz, ibergebndik zieh gutwilik in di hent funm mojhel. Di originele bris-mile-operacje hot durchgefirt der populerer un geniter Mojhel fun Bamberg, horaw Josef Bernblut, in der onweznhajt fun horaw Halbersztam un a doktor. Der gejidiszter auschwitzer ״birger“ iz gezunt un szpilt zieh szojn a zejer cufridener mit zajne chawejrim. (8)' Reprezentanc-orkester in Waldstadt Mitwoch dem 21. 5. iz do ojfgetrotn der reprenzentanc-orkester bajm CK fun der Szejris Haplejto in München, der a. g. getoun-KZ-orkester fun St. Otilien mitn bawustn dirigent Hofmekler. Di gance cajt, wos der orkester hot geszpilt, iz der farzamlter ojlom gezesn wi fargaft. In zal hobn geszwebt di zise tener wos hobn zieh arojsbakumen fun di ״kejlim“ ojsdrikndik dos tifste un filbarste. Di cuherer hobn di kinstler baszonken mit fardinte langdojernde aplodismentn. Inm program zajnen geszpilt geworn: der ״kanarek“ fun Poliakn, ״hebreisze fantazje“ un ,a rej, jidisz.-napjonale E. J.-lider. x Di zinger Richter un frl. Kardaszimhobn gezüngen ejnike jidisze folkslider, wos zajnen hareik ojf genumen geworn durchn farzamltn ojlom. A hareikn jaszer-kojach drikn mir ojs dem h' Hofmekler un chawejrim farn farszafn dem lager-ojlom 2 szo emesdikn fargenign. Ich mejn, az men hot noch di meglechkajt cu angazirn jidisze artistn wi c b. di Leipheimer jidisze trupe, wos undzere lagerajnwojner hobn zej mit fargenign ojfgenumen beejs zej hobn gewizn ewej forsztelangen. Es iz kedaj cu bamerkn, az der kultur-askn fun jidiszn komitet iz a mitglider fun Mizrachi welcher zet achtung cu gehn, az di kinderlech in szul zoln cholile niszt gejn in blojzn kop un az um szabes zol men niszt rojehern kejn cigaretn un efszer szojn ojeh niszt szpiln kejn fusbal-mecz, in der zelber cajt ober, angazirt er di szojn dermonte‘niszt-jidisze trupes, wos es iz wajt niszt kejn cijonistisze kultur' un dereijung, wi er sztelt zieh dos for (als cij onist). Rozenzon. I WincBsBieirrt! Di naj-geszafene Poalej Gijon (linke) in Windsheim cewakst zieh fun tog-cu-tog. 1׳§zojn ojf der grindungs-farzamlung hobn zieh registrirt a gresere col mitglider. Der partej-komitet iz eugetrotn ajncuordnen dem lokal un firt durch di wajterdike werbirungs-akeje. Dem 24. 5. iz baj undz forgekumen a forlezung fun ch’ Friszman 0. d. t. ״E. J. in licht fun internacjonaler politik“. Niszt kukndik ojfn szlechtn weter hot zieh di farzamlung ongehojbn pinktlech un baj a ful-gepaktn zal. Cwej szo cajt hot der redner gehaltn dem ojlom in höchster szpanung. Ch’ Friszman hot balojchtn di E. J - frage in dem szajn fun di internacjonale geszeeniszn, ongewizn ojf di megleche wegn fun lejzn undzere Problemen durch a jidiszer merhajt in land. Er iz szarf arojsgetrotn kegn der anarchistiszer tetikajt fun di rewizjonistn, welche rajsn arunter dam onzen fun jidiszn folk in di ojgn fun der weit. Mit wogike faktn szpiglt, der redner op di rol fun di imperjalistisze kojches, wos sztern di ajnwanderung fun Jidn kajn E. J. Mit fuler zicherkajt ken men untersztrajehn, az aza' inhaltsrajchn un gelungenem referat hot noch di jidisze bafelkerung fun Windsheim niszt' gehat. B. F.

Text as recognised by OCR (ABBYY FineReader), without corrections. Entity mentions: TagMe (2021); their positions were matched to this text again.