Undzer Worṭ · 1947-05-30 · 20/58 (30.5.1947) · p. Seite 4

אונרזער ווארט FRAJTIK, 30. MAJ 1947. ZAJT 4 די וועקבדע און העמענדע. ווען מיר עפענען די אויגן און דערזעען דאם ליכט, הייסט עם, אז דאם־ ליכט דערוועקט "אונדזער ראיה. ווען מיד דערמאנען זיך עמעצן, הייסט עם, אז ביי אוגח אין מח זייגען גערייצט יענע קעמערלעך, וואם האבן אונדז אמאל געהאלפן פארגעדענקען די גע״זיכטם־שטריכן פונט דאזיקן מענטש. אבער צו וועלכן צוועק עקזיםטירט די העי מונג? צו שטערט זי נישט די באוועגונגען פון יעדן'קעגנשטאנד? עם ווייזט זיך אתים, אז די העמונג איז אומבאדינגט נויטיק. לאמיר נעמען א ביישפילז איינשפאנענדיק א פער״ד אין וואגן, געמען מיד אין די הענט נישט נאד די בייטש, צו טרייבן דאם פערד פארוים, נאד אויך די ליי־ צעם, איינצוהאלטן דאם טעמפא פון פארן, ווען דאם איז נויטיק, עוו״ענטועל קירווען דאס פערד אויף רעכטם אדער לינקם. מיט אן אויטא לאזן מיד זיך אין וועג נאד דאן, ווען דער ט״ארמ״אז ארבעט גוט. אזוי איז אויך נויטיק דער מארמאז אין מה. און דערפאר, וואם דער מה איזינישיט קיין מאשין, נאד עפעם מער דעליקאטעם און קאמפליצירטם, צייכנט זיך אויך אוים די העמונג פון די, אין מה אנטשטייענדע, רעפלעקסן, מיט א ספעציעלער קאמפליצירטקייט. אויב דער ערשטער מין ארבעט פונם מה - דאם דערוועקן די קעמערלעך, העלפט אוגדז אין דער געהעריקער צייט צו רעאגירן אויף אלע געשעענישן, וואם קומען פאר אדום אונדז, העלפט אונדז די צווייטע פארם", פון טעטיקייט — די אינערלעכע העמונג פון די מח־קעמערלעך - צו העמען די דאזיקע באווענונגען, מאכט זיי מער געגוי, העלפט צו, נישט נאד צו דער טעטיקייט, נאד אויך צו באטראכמן די מעגלעכע רעזולטאטן פון אונדזערע מעשים. די דאזיקע העמונג, וואם רופט זיך אינערלעכע אדער צענטראלע, אנט־ וויקלט זיך און פארפולקאמט זיך שטופנווייז. א קליין קינד למשל, איז נישט ביכולת צו העמע״ן דעם אויםדרוק פון די געפילן, דערפון שטאמט, דאם אונה גוט באקאנטע געוויין און קאפריזן פון קיגדער. יעדע ארבעט פארלאנגט א גענויע רעגעלונג פון די באוועגונגען, פארלאנגט אבער אויך די העמונג פון אלע אומנויטיקע און "נישט צילבארע באוועגונגען. די דאזיקע העמונג איז נוצלעך אויך פאר אנדערע צוועקן, למשל ווען מיד ליינן אוועק עפעם א טעטיקייט אדער שטעלן זי אפ-ביז צו א מער. פאסיקן מאמע״גט. טייל טע נערוון־קעמערלעך. די נערוץ־קעמערלעך זיינען פארזען מיט א גרויפער צאל דינע אפ־ צווייגונגען. די דאזיקע אפצווייגונגען" זיינען דוירב־ פירער פון סיגנאלן צום מה פונם אויג, אויער און אנדערע חוש־ארגאנען. שפעטער פונדאנען, דורך אנדערע מינים אפצווייגונגען, קומען אג־ דערע סיגגאלן, וואם דופן צו ארבעט אלע אוים־ פירונגס־ארגאנען - די מוסקלען פון די הענט, פים אץ דער צונג. דאם דערלויבט אונח צו ארבעטן, גיין און רעדן. ז אזא אופן פון איבער־ געבן נערוון־סיגגאלן פריער צום צענטער און דאן פונם צענטער, פונם מה צו אלע מוסקלען, ווי אויך אינערלעכע ארגאנען, רופט זיך רעפ־ לעקם. די דאזיקע אייגנארטיקע דערשיינונגען פונם לעב ן "פוגם מה פארשט די וויסנשאפט, וואם דופט זיך פיזיאלאניע. דער גרויםער רוסישער געלערנטער פארו" לאוו האט באוויזן, אדאנק זיינע עקםפערימענטן מייט בעילי־חיים און מענטשן, אז אין מה דארף מען אונטערשיידן צוויי פארמען פון טעטיקייטן: פארא אופן די נערוון לייטן מיט אלע אנרערע ארגאגען פון אונדזער קערפער; דערוויסן זיך, וואם קומט פאר אין מה. ווען דער מענטש איז וואך אדער ש״לאפט, ארבעט אדער רוט. דערי־ נערט זיך ארעד איז פאר חלומ״ט. דאם גערוון־סיםמעם אנטוויקלט זיך בהדר־ גהריק. ביי בעלי־חיים איז ער געבויט פיל פשוטיעד ווי ביי מענטשן. ביי קינדער ווערט דער דאזיקער וויכטיקסטער טייל פונם ארגאניזם אויך ני״שט צייטיק מיטאמאל. דער נערווךסיםטעס באשטייט פון פיל דינע געוועבן, צו וועלכע עם דערגייען סיגנאלן פון אונדזער אומוועלט און ריכטן זיך צו דער מיט פונם נערוון־םיסטעם - דעם מה. וואם געפיגט זיך אין שארבן, ווי אויך צום רוקן מארך, וואס געפינט זיך אין א ספעציעלן קאנאל אין חוט השדרה. אין מה. און ספעציעל אין די א״ג גרויסע האלב־קוילן פונם מה. וואם פארפולן די אויבער־ שטע און פאדערשטע טייל פונם שארבן, געפי־ נען זיך אומגעהויער פיל זייער דעליקאט געבוי־ 80 א ברונעם 3־ פץ א.-ל ו צ קי מענטש איז אויך א ברוגעם. יערער מענטש - א טיפער,ברונעם. אין א מענטשן - טויכט אראפ דער מענטש אליין אין מיפן זיך אריץ, פון קייט־געדעכעגיש אן אויפגעיייקלטער, א;ויז־געלאזענער, און הויבט זיך אויף ארויף צוריק א פולער, אנגעשעפט מיט ווייעניש, מיט באנגעניש, געדראנגעניש, און פליסט אריבער מיט געוויין אריבער זיינע אויגן־ברעגן. אין א ברונעם - טויכט אראפ אן עמער אננעהאנגען אויף א קייט אן אויפגעוויקלטער, א לויז־געלאזענער, ער פאלט אדיין אין ברונעם טיף א דורשטיקער, א טרוקענער, און הויבט זיך אויף ארויף צוריק א פולער, אנגעשעפט מיט זעלעניש, טיט וועלט צעקוועלעניש, אריבער זיינע ברענן. - פראפ. גוויאזדאר וואס עם זיינען חלומות ווייסט יערער פון אייגענער דערפארונג, נישט יערער פארשטייט אבער פונוואנען זייי שטאמען. דער עני ן איז אבער וויכטיק, ווייל דער נלויבן אין חלומות פירט צו דער אנטשטייאונג פון פיל אבער¬ גלויבן. פיל אבערנלויבן, וואס האבן א שייכות צו חלומות, האבן זיך שמארק אייננעווארצנט אין מענטשלעכן ילעבן. מימן פתרון פון חלומות, מיט וואם עם האבן זיך אמאל פארנומען "ספעציא־ ליסטך - זנאכארן און "אפשפרעכערינם“, איו ענג פארבונדן דער גלויבן"אין כשוף, עץ הרע און וווגדערלעכער היילונג. פםיכאלאגן, ד״ה געלערנטע.^ וואם פארנע־ מען זי ך מיטן" אינערלעכן לעב ן פון מענטשן, ארבעטן שוין לאנב איבער דער פארשונג פון דעם וועזן פון חלומות. דאס אינערלעכע לעבן פון מענטשן איז זייער קאמפליצירט. אין די חלומוח איז נאך פא־ ראן זייער פיל אומפארשטעגדלעכעם און די נע־ לערנטע קענען נאך נישט אויפקלערן מאנכע דערשיינונגען וואס קומען פאר אין שלאף. אבער ראם וואם איז אומבאקאנט דארף קיינמאל נישט אנגערופן ווערן ווונדערלעך. קיץ נימים זיינען אין לעבן נישט פאראן. די וויסנשאפט ארבעט, פארשט די שווערסטע ־ דערשיינונגען פון דער נאטור, און אלעס, וואם איז היינט פאר אונדז אומפארשטעגדלעך, וועט זיכער קלאר ווערן מארגן אדער איבערמארגן. אבער אויךהיינט צו טאג האט שוין די וויסנש״אפט פיל אויסגע־ פארשט." פונוואנען שטאמט דער חלום? אפט, ווען א מוטער דערווארט דעם זון אדערז א פדוי דעם מאן, באטראכט זי מאנכע אירע חלומות פאר א געהיימען פארגעפיל. אין תוך קענען די דאזיקע חלומות דערקלערט ווערן מיטן מצב פון די מענטשלעכע נערוון אין מא־ מענט פון דערווארטונג. כדי צז לייזן פיל ספקות, וואם זיינען פאר־ בוגדן מיט "געהיימניםפול^ר" אפשטאמונג פון חלומות, דארף מען גענוי' אויספארשן, ווי אזוי עם ארבעט דער צענטראלער, וויכטיקסטער טיי- פונם מענטשלעכן נערוון־סיסטעם; אויף וואם עם ווערט פארשטארט דאם לעצטע צאפלען פון די הענגענדיקע יידן. עס״איז אנגעקומען די ריי פון יאגקל כמאל, ער איז געווען דער ניינצג־ טער צו דער תליה. זיינע האנט־מוסקלען, וזי גראבע שטריק־קנופן, האבן געציטערט פון אוני טער דעם ארבל פון לייכטן לייוונטענעם רעקל און זיינע פלייצעם, ווי ריזיקע צעצווייגטע רעמי בעם־שטאמען האבן מיטן איבעריקן גוף געביל־ דעט איין ריזיקע וואנט, נאד די אויגן זיינען געווען פארצויגן ווי מיט א דורכזיכטיקן נעפל. דער תליון האט פארצויגן יאנהלם האלדז מיט דעם שטריק. די מענטשן־מאסע אדום האט אייג־ געהאלטן דעם אטעם, אבער פלוצים איז געשען אזעלכעם, וואם האט ארויסגערופן אן אויסער־ געוויינלעכע "פארווודערונג, א ם. ס. אפיצער, וואם האט בייגעוווינט די עקזעקוציע האט זיך אפגעטיילט פון די איבעריקע ם. ם. מענער און איז צוגעגאנגען צו דער תליה און באפוילן אראפצונעימען פון יאנקלם האלדז דעם 'שטריק. ויען יאנקל איז שוין געשטאנען טיט א באפרייטן האלה האט אים דער אפיצער געהייסן גיץ אהיים, זאגנדיק דערביי הריך אויפן קול r "דער מאן קאן״גאך ארבעטן!״ די מאסע אדום האט זיך אזש געגעבן א וויג. יאנקל כמאל, דערפי^נדיק, אז ער איז פריי האט זיך ווי א שטורעם־ווינט געגעבן א לאז אהיים. אפלויפנדיק א פאר הונדערט טרייט איז ער געפאלין אין חלשות, 1נאכדעם ווי מען האט אים אפגעמינטערט איז ער״ווייטער אפגעלאפן א שטיק וועגס און צום צווייטן מאל געפאלןיאין חלשות. שפעטער איז ער, נישט וויסנדיק זזי אווי, ארייגגעפאלן אין ד שימעלע עלקעם עננן שטיבל און זיך צעוויעט ווי א קליין קינד. נאך דער געשעעניש האט, זיך יאנקל כמאל געשלייכט ווי א שאטן אץ ידי שמאלע געטא־ געסלעך, אין הארצן האט עפעם געצופט, גלייך ווי א ווארעם וואי^ט דארט געזעסן און געגרי־ זשעט. די טויטלעכע אננסט, וואם איז אים זייט דעמאלט אדיין אין די גלידער,1 האט נעבויגן זייצע בריייטע פלייצעם און זיי געצויגן צו דער ערד. דער ווילדער שטורעם האט אים געשטויסן און געווארפן ווי א הפקדדיק בלאט אויפן ווינט און צום'םוף פארטריבן קיין אוישוויץ, ווז זיינע מעכטיקע קערפער־רעשטלעך האט פארברענט דער רויטער פלאם פון אוישוויצער קרעמאטאריע־ אויוון. ד שימעלע עלקעס איז געשטארבן פון הוגגער און אלטקייט. און אויפן פארשמאכטן געטא האט זיך ׳א לאז געגעבן א כוואליע פון אקציעם, וואם האבן'ווי א טייפון געשטראמט און געריסן 'שטיקער פון געמא, איבערלאזנדיק ליידיקע לעכער. ראם לעבן אין געטא איז געווארן שווערער פון טא'נ צו טאג. די טאנ:טענלעכע נייע, שווערע גזרות י האבן איינגעתיילט דאם נעטא ווי מיט א שווארצן דינעם נעפל. די שירעק האט געלויערט פון די ווינקלען ארוים און דער הונגער האט פאראליזירט דעם ווילן. וויזיעם ווי פון פאנמאים־ טישע געמעלן האבן אין די ביינאכטן באצייכנט ,די ווענט פון די מיט אימה אנגעזאפטע שטובן. דער פלאן, וואם האט זיך שטילערהייט גע־ וועבט ביי יאנקלעין אין ימח וועגן פרווון עפעם מאכן מיט'די באקאנטע גוים פון אלעקסאנדראוו, האט זיך פלוצים אומגעריכט פארווירקלעכט. איינמאל, שטייענדיק פאר די דראטן, נישט ווייג! פון דער פיעקארסא נאם. האט יאנקל דערזען דעם דורכגייענדן וואווזשיניאק פון אלעקסאנד־ ראוו, דעם נוי. וואם פלעגט אים, יאנקלען, צו־ שטעלן די קאסטנם מיט עופות אין די נוטע צייטן. פון איבערראשונג איז יאגקל א וויילע פארטעמפט געווארן. וואווזשיגיאק, וואם האט יאנקלען אויך דערזען, האט זיך אפגעשטעלט און פארזיכטיק זיך ארומגעקוקט. צום גליק האט זיך דער דייטשער פאטרול געפונען ווייט פון ארט. ביידע זיינען 'אינסטינקטיוו צוגעגאננען ציו די דראטן און עם איז אויפגיך געשלאסן געווארן א געשעפטן וואווזשיניאק נויטיקט זיך אין מלבושים און שיך דערפאר וועט ער יאנקלען צושטעלן עסנווארג און עופות. פון דעם מאמענט אן האט יאנקל כמעט אויפגעלעבט, געשלעפט' אין ידי נעכט אין געטא אדיין: ברויט, אייעד. פוטער און עופות. און' ר־ שימעלע עלקעס, וואם איז שיער נישט אויםגעגאנגען פאר הונגער אין זיין ענג שטיבל, איז אייצט זיך ווידער מחיה געווען מיט א שטיקל עוף, נישט אזוי פעט ווי אמאל, אבער דאך פלייש. אוייך דאם הונגעריקע געטא האט אויפגע־* לעבט. יאנקיל פלעגט זיך נישט שטעלן קיין גרויפע פארדיגסטן און האט אזוי ארום אויך די ארימע שיכטן דערמענלעכט צו א ביסל שפייז צו קומען. יאנקל איז ־געווען צופרידן, לאנג האט יאנקל מיט זיינע שותפים געשלעפט אנגעשטאיפ־ טע זעק מיט שפייז אין געטא אריץ, ביזיעם האבן אים געכאפט "ביי דעיר ארבעט׳י חיים רומקאווסקים משרתים און אים איינעזעצט אין תפיסה, ווו מען האט אים מיט נאך 20 אנדערע יידן פארמשפט צום' הענגען. די עקזעקוציע איז פארגעקומען אויף דעם ׳באלוטער פלאץ. טויזנטער'יידן פון געטא זיינען געצוווננענערהייט געווען פארזאמלט אויפן עק־ זעקוציע פלאץ און ביים שיין פון אויפגייענדיקן טאג זיך צוגעקוקט מיט צער אין די אויגן ווי כמאל, שטאנען מיט זיין כיילטשען אונטער דער חופה און דער רב ר* שימעלע האט אים געהאלפן זאגן דעם "הרי את" און דיערנאך זיך מיטיאים משמח געווען א נוטע פאר שעה. דערפאר האט ער, יאנקל, דעם רב ליב' באקומען אץ-דערפאר ברענגט ער אים יעדן דאנערשטיק דאם פעטסטע עוף. און ווען יאנקלם 'שעמעוודיקייט פארן רב פ-ענט שוואכער ווערן, פלעגט ער זאגן ביים אוועקגיין: "רבי, די צווייטע וואך ברעניג איך אן עוף, וואם לאדזש האט נאך י אזעלכעם נישט געזעך,. י אזוי האט יאגקל'כמאל געפירט זיין לעבן אויף די לאדזשיער לאגגע נאמן, באזארגט די ווייבער מיט עופות און געהאלטן אויב 'אויף די שקצים, וואם זיינען געקומען פון די פאר־ שטעט זיך שלאגן מיט יידן... מיטן אריינקומען *פון די היטלעריסטן קיין לאדזש האט זיך ביי יאגקלען די פרנסה אפגע- שיטעלט און צוזאמען מיט אלע לאדזשער 'ידן איז ער אריינגעשטופט געזוארן אין באלוט, וואס איז ארומגעצוימט געווארן י מיט הויכע שטעכיקע דראטן. ווי א נעפעינטעטער אקם האט זיך יאנקל כמיאל ארומנעדרייט אין ענגן געטא און געקוקט מיט פארבענקטע אויגן אויף דער' לימאנאווסקע נאם. וואם האט זיך געצויגן מיט א גלייכער לי־ ניע קייןיאלעקסאנדראוו, זיינע קיילעכדיקע גראבע פויסטן האבן געדראט אין דער זגיעזשער נאם אדיין. ווען פון די פייאטריקאווער און נעענטערע גאסן אתם האט זיך' דערמיראגן דאם פריילעכע גערויש. יאנקל 'כמאל האט איויך געטראכט פון זיין רבין ר־ שימעלע, וואם שטיקט זיך אין ענגן שטיבל אין יאקאבער געסל און הונגערט מיט זיין גאנצן בני־־ביית. אפממאל פלעגט ער זען דורכגיין באקאנטע אלעקפאנדריאווער גוים, וואם האבן אים דער־ מאנט אן קאסטנם מיט גענדז, דעמאלט פלעגט זיך יאנקל פארטראכטן און ס־האט ביי אים אין מח אויפנעבליצט א געדאנק: אפשר וואלט מען געקענט עפעם מאכן טיט די גוים פץ' אלעק־ סאנדראוו? אירוס די דראטן האבן זיך געדרייט דייטשע סאלדאטן מיט דיי ביקסן', און די באקאנטע גוים זייינען מיט האסטיקע טריט פארבייגעלאפן דאם געטא, נישט אומקוקנדיק זיך אין די זייטין. יאנקל פלעיגט דאן א שפיי מאן או, א זיפץ טאן אין דעם חלל פון די עננע געם$עך: "דער רוח"זאל נעמען אט אזא מין לעבך. איידער די היטלעריסטישע הארדעם זיינען אדיין קיין לאדזש, האט יאנקל כמאל אויף די ברייטע לאחשער וועגן געפירט הינער און גענדז, אויף זיין" פירקאנטיקן וואגן, פון די ארומיקע שטעטלעך פאר די לאדזשער" עופות־הענדלער. א האלב־טויבער פון דער גענדזן־גערגעריי פלעגט זיך יאנקל כמאל א פריילעכער טרייסלען, זיצג־ דיק אויף די אנגעפאקטע קאסטנם, פאכענדיק מיט דער בייטש". ווי אלעמאל האט יאנקל כמאל, פארבייפארנדיק די לאנגע "לימאניאווסקע נאם. זיך פארטשעפעט מיט די בעל־עגלה־שע יונגען און געשטורכעט די דרעמלענדיקע דראזשקאזשעס אין די זייטן. דער באלוט ביז העט אראפ פאלודניאווע אזן פילסודסקיעגא האט געקענט" יאנקלען און בא־ ווונדערט זיינע ברייטע פלייצעם און אטלעטישע פיגור. נישט איינמאל האבן די פארשטאטישע ראדיגאשטשערשלע״גער נעפילט יאנקל״ם מע״כטיקע פויסטן', ווען זיי זיינען טשאטעסווייז געקומען אויף די יידישע גאסן שמרן און שלאגן יידן. , שטענדיק, נאך אזא געשלעג, פלעגן אויף צו־ מארגנם די עופות־סוחרים, פון יונה פילצערם פ^אץ, קלאפן יאנקלען געמיטלעך אין זיינע, מעכטיקע פלייצעם אריץ און אים פארבעטן אויף שבת־דיקן טשאלנט. ביי זיין "גאנצער גבורה און קארק ברעכע־ רישער איינשטעלעניש האט יאנקל כמאל געהאט זיינע שוואבע מאמענטןיאון דאם דעמאלט, ווען ער האט דאנערשטיק 'געבראכט דאם 'פעטסטע עוף ציו דישימעלע עלקעם, דעם ווינקל־רב, וואם האט געוווינט אין א זייטיקן הויף אויף זאכאדני" נאם. יאנקל איז דעמאלט געשטאנען אנט״קעגן רב א שעמעוודיקער און״נישט געוווסט, וואם צו טאן מיט זיינע גרויסע הענט. דער רב, איקליינינקער מיט א ווייס מאגער פנים און מיט קלוגע גוטמוטיקע אויגן, האט צומאכנדיק דאם ספדל גערעדט צו יאנקלען קוועלנדיקע ווערטע״רן ביסט שטארק יאגקל, זיי זשע מצליח אין דיין פרנסה און העל ף מיט וואם דו קעגסט אוגדזערע ארימע ברידער׳ יאנקל פנעגט גאך אזעלכע ווערטער רויט ווערן ווי א יונג מייד?1 און בלייבן שטיץ אן לשון, איין פארלאנג האט ער דאמאלט געהאט, צו נעמען דעם קליינטשיקן רב אויף די הענט ווי א קליין קינד און אויסקושן זיין איידל מאגער פנים, אזוי ווי ער מוט עם מיט זיין ווייבל בייל- טשע. ער, יאנקל, געדענקט גוט ווי ער איז גע¬!