Undzer Worṭ · 1947-05-23 · 19/57 (23.5.1947) · p. Seite 2

FRAJTIK, 23. MAJ 1947 אונרזער ווארט N 9 ZAJT 2 עליכם אץ.דער יידיטער ליטע נאענט. אויף אזא אופן ווערט מילדער דער ט״ראגיזם 'פון זיינע, איין תוך, אומגליקלעכע העלדן און זייער קאמיזם ווערט אוגח סימפאטישער. אזוי ווי טוביה דערציילט אוגח אגב אורחא וועגן זיינע צרות, קען זיכער קיין אנדערער וועגן אים נישט ךערציילן, ווייל ראן וואלט ער געמווט וויינען א יבער זיין ביטערן גורל. שלום עליכם וויל אבער נישט אנטאן קיין עגמת נפש רעם לייענער, ער וויל דווקא, אז ער זאל לאבן, לאזט ער רעם העלד אליין פארשטעלן דך פאר אונדז און מיר שמייכלען גוטמוטיק איבער זיין קאמיזם. שלום עליכם הייסט אונדז נישטסתם לאבן, צוזאמען מיטן קאמישן און הומארפולן לעבן פון זיינע העלדן ווייזט ער זייערע טראגישע איבער־ לעבענישן, זייערע וואגלענישן און מאטערנישן, וואט זיינען על פי רוב א פועל יוצא פון זייער נאציאנאלער און טאציאלער באעוולקייט. און אינם דאזיקן טרויעריקן גלות־־לעבן פאנגט שלום עליכם ארוים א ריינע פערל - די גשמה פון זיינע קינ־ דער־העלדן. דאם זיינען נישט מער די קינדער פון מעגדעלען, זוועמענם קינהייט סיאיז שנעל פארגאנגען און וועמעגם פלייצקעלעך עם זייגען אזוי פרי אויסגעבויגן געווארן פוגם שווערן יאך. אויך זיינען עם נישט די בלאטע, גרינע, פאר־ פינסטערמע קיגדערלעך פון פרצן, וועלכע זיינען שוין פרי אלט געווארן. שלום עליכם האט דער־ זען דאם ריכטיקע קינד, וואט שפילט "זיך מיטן קעלב$ ("מאטל פייםי דעם חזנם ") אטעמט מיט דער פר״ייער לופט, האט פייגט דעם רבין מיטן קאנטשיק. ער האט "געשאפן א גאנצע גא־‘ לעריע מיט קינדער, ב״אשרייבנדיק זייערע פריידן און ליידן. די קינדישע נשמה איז אים נאענט גע־ ווען צום הארצן, ווייל אין רעם פרט״איז דאם קינד, וואט האט נישט קיין לעבנס־זארגן, אזו׳ ענלעך צו דעם הומאריטט, וועלכער ו״וערט נישט פאר זיי נתפעל. און נישט אומזיטט איז דער גרעטטער יידישער הומאריטט אויך געווארן דער בעטטער יידישער קינדער־שרייבער. שלום עליכם איז אויך א לערער פונם אר־ בעטער־מענטש. ער ווייטט, אז די מגחם־טענדלשע אילוזיעם און גרויטע פלענער פירן צו גארנישט ווייל זיי זיינען שלעטעה געבויט אין דער" לופט. ער דערשיינט אבער פאר אונדז קיינמאל נישט ווי א מוםר־זאג״ער, ער האט תמיד זיין שלום עליכמידיקן צו״גאנג. זיינע ווערק זיינען איבערזעצט אין פיל שפראכן, עם איז אבער אוממעגלעך אין אן אג־ דער שפראך איבע״רצוגעבן שלום עליכמץ. די יידי־ שע פאלקם־אידיאמען און די פסוקים וואט זיי אגהא$טן, האבן״נאר זייער ריכטיקן קלאנג.'אין זיין שאפונגס־שפראך - אין יידיש. צו א יארצייט פון א שרייבער איז א מנהג ארויטצוגעבן"זיינע ווערק. מיר וואלטן. זיך גע־ נויטיקט אין א שלום עליכם־אויסגאבע, פאר דער ש ארית־ הם ל יטה.. מיר זיינען עם אבער נישט ביכולת צו טאן. זאלן מיר לכל הפחות לייענען יענע זיינע ביכער." וואט מיר באזיצן יא און בא־ קענען זיך מיט דער י טייערער. רייכער ירושת וואט ער האט אונדז איבערגעלאזן. לען... שלום עליכם ווייזט אונדז טוביהים שוועד לעבן מיטיאלע זיינע שטרויכלונגען, ער דער־ וועקט אבער נישט צו זיך קיין נעפיל פון רחמנות. גיכער צווינגט ער צו באווונדערן זיין שטאנד־ האפטיקייט און לעבנם־חכמה. דאס אנטפלעקט זיך ביי אלע זיינע מעשים. און יאט זעען מיר מנחם מענדלען פון מאזעפעווקע אין דער גרוי־ סער שמאט יעהופעץ, ווי ער בויט זיינע שלעטער אין דער״לופטן און פארלירט דאך נישט, אין די שווערסטע מאמענטן, דעם בטחון. ער האט אן אומגעהויער "רייבע פאנטאזיע און נעמט אויף מיט גרוים ענטוזיאזם יעדן מין נייעם געשעפטם־ פלאן. מנחם־מענדלען גייט נישט דוקא אין די גרויטע רווחים. וואט די געשעפטן קענען געבן. ער איז סתם א ליבהאבער פון פאגטאטטישע פלענער. ער האט גרוי״ט הנאה פון די אילוזיעם אליין. עם העלפ״ן גארנישט זיינע אנטוישונגען און דאם, וואט מערע״רע מאל שניידט ער מיאוס אפ. ער בליי״בט אן אייגגעעקשנטער מאמין אין די מיליאנען וואט דארפן קומען. פון די בריוו, וואט זיין ווייב "שייגע שיינדל שרייבט יאים פון כתרילעווקע, אז ער זאל א טוף מאכן צו אלע געשעפטן און אהיימקומען, וויל ער אפילו נישט הערן, אין א באזונדער התפעלות פאלט מנחם מענדל אריץ, ווען ערבאגעגנט זיך מיט טוביה׳ ן און וויל אים איינרעדן, אז ער זאל זיך נעמען צו דער בערזע; ,.איין הונדערטער ווען איר גיט מיר אצינד, מאך איך פון אים אין דריי־פיר טעג צויי הונדערט, זיבן הונדערט, און פארוואם נישט טאקע אלע טויזנט?״. ווען דער פארהארעוועטער טוביה פארשטייט גישט דעם דאזיקן שכל, ווייל ער לעבט תמיד פון זיין האר״עוואניע און עם קומט אים פאר ווונדערלעך,1 אריינצולייגן איין הונדערטער און ארויסנעמען, אם ירצה השם. אזוי פיל, - לויט מנחם־מענדלם .ריייד, אז עם זאל כאפן אי אויף חתונה מאכן קינדער, אי אויף ע״פעם נאך־קלערט אים מנחם־מענדל אויף* "מען נע״מט, ראשית חכמה און מען טראגט אריץ א הונדערטער און מען הייטט זיך קויפן א צעך שטיקלעך - איך האב שוין פארגעטן ווי אזוי מען רופט דאם - און מען ווארט צו עטלעכע טעג ביז עם הויבט זיך אויף שלאגט מען א דעפעש ער־ נעץ אהין, מען זא; דאם פארקויפן און פארן גע לד קויפן צוויי מאל אזוי פיל. נאכדעם הויבט זיך עם ווידער אמ^ל, קלאפט מען ווידער א דעפעש א. א. וד. די מיר זעען האט ער אזא תאווה צו נעשעפטן, אז הגם ער האט זיי נישט, וויל ער כאטש ווייניקטטנם רעדן פו.ן זיי. . מיר "לייענען ווייטער פוגם שפרודלענדיקן הומאר־אוצר און מיר שטוינען. מיר הויבן אויף אונדזערע אויגן פון איבערן אויפגעשלאגענעם בוך, קוקן זיך צו צו אונדזער ארום און פארזעצג־ דיק ווייטער דוכט זיך אונדז, אז דאם אלץ איז איין שטיק לעבן, איין אומצערייטבארע קייט. עם עקזיטטירן נישט קיין גרענעצן צווישן שלום עליכמם ווערק און דעם טאג־טעגלעכן לעבן. אלץ פלעכט זיך צוזאמען אין איין גרויסער שאפוגג. און אזוי גיסן מיר זיך צוזאמען מיטן העלד אין א חטיבה אחת און קוקן אדיין אין די אינטימסטע קעמער־ לעך פון זיין פארווונדעטער נשמה, וואם אגט־ פלעקט זיך דא פאר אונת און איז אונת אזוי יוגגטלעכער פון דעד שארית־הפליטה, וואט בא־ געגנט זיך צום ערשטן מאל מיט זיין שאפונג. איך מיין יענע יוגנט, וואט ך־/אט פאר דער מלחמה נאך נישט באוויזן צו שעפן פון דאזיקן קוואל. ווי טיף זיי ווערן באאיינפלוטט פון שלום עליכמים הומאר. פארגעטן זיי דען נישט אין דאזיקן מא־׳ מענט זייער טראגישן עבר? דאם איז דערפאר, וואט שלום עליכמים שא־ פונגען"זיינען אקטועג פאר יעדן ייד, פאר יעדן דור און אין יערער צייט. דאם איז דער סוד פון זיין דערפאלג. דורך דעם 1ארויטברענגען דעם הומאר, וואט געפינט זיך אין טיפן טראגיזם פונם יידישן גלות־לעבן, האט ער ארויטבאקומען א תרופה פארן טראגיזם אליין. ענלעך ווי אין דער מעדיצין ווערט ארויטגערופן די קערפעד־אימוניטעט קעגן א געוויטער קרענק, דורך באצילן־אייג־ שפריצונגען פון איר גופא. די יידישע ליטעראטור האטזיך געפונען אין אירע וויקעלעך. דער זתדע מענדעלע און ליניעצקי, אירע שעפער, האבן געשטראפט און דורך סא־ טירע אויטגעלאכט די שלעכטע זייטן פוגם יידישן לעבן. איז געקומען שלום ראבינאוויטש (שלום עליכמים פאמיליע־נאמען). נאכדעם ווי ער האט דעביוטירט מיט אייניקע ערנטטע זאכן און גע־ נומען שילדערן דאם יידישע לעבן פון זיין הומא־ ריטטישער זייט. א נייע ווענדונר איז געקומען אין דער יונגער יידישער ליטעראטור. די לייענער פון מוטר־ביכער, אדער אפילו די לערנער פון שווערע, פלפולדיקע" גמרא־טוגיות האבן אין זיי־ נע ווערק געפונען א גייטטיקן אפרו"פאר זייערע אנגעשטרענגטע מוחות. זיי האבן געלאכט פון די קאמישע זייטן פון זייער אייגן1 לעבן, געפינענדיק דארט זיין אפשפיגלונג. זיין שרייבן איז זיי גע־ ווען צום הארצן, ווייל ער האט געשריבן אין דער "פשוטער" שפראך, מיט וועלכער י זיי האבן גע־ רעדט. שלום עליכמים כוונה איז דערביי געוועץ ׳ ארויטצוברענגען דעם שפרודלענדיקן יידיש און געבן אים א ליטערארישן לבוש. זיינע ווערטלעך און אנעקדאטן זיינען אזוי ווייט געבונדן מיטן פאלק. אז עם איז היינט שוועד פעטטצושטעלן, וואט שלום עליכם האט גענומען פון פאלקם־אוצר און וואט דער פאלקם־אוצר האט איבערגענומען פון ש^ום עליכמיען. דאם ווייזט ווי ווייט ער איז געווען איינגעלעבט אץ פאלק, ווי טיף ער האט געקענט זיין נשמה. שלום עליכם דערציילט אונת נישט קיץ געשיכטעם פון זיינע העלדן. ער שטעלט זיי. פאר אונת אוועק בכבודם ובעצמם און ל$וט זיי אליין דערציילן וועגן זיך. א גרויטן פארדינסט האט דערביי זיין שפראך־פארם, דער מאנאלאג, וואט איז אגב די הויפט־פארם אין זיין" שאפן. אט שטייען זי* פאר אונת י ווי לעבעדיקע. מיר זעען טוביה דעם מילכיקן מיט זיין פערד און וועגעלע, א טאטע פון זיבן טעכטער און יעדע טאכטער א נייע טראגעדיע. "אבער טוביה איז נישט קיץ יידענע", ער באמיט זיך צו פארשטיין זייגע קיג־ דער און הגם עם גיט זיך אים נישט איין, לאזט ער זיי דאך גיין זייער .אייגענעם וועג. שמיים ער ווי א הזן ןניים ברעג טייך, צוזעענדיק, ווי אויפן וואטער שווימען אוועק די קאטשסעלעך, וואט האבן זיך אויטגעבז־יט אונטער אירע פליג־ "לאבן איז געזונט, דאקטוירים הייטן לאבן" - דאס איז געווען זיין דעוויז. אין דעם ל אכן האט" ער געפונען א היילוגג פאר די פארמרה־ שחודהיטע, פארהאוועטע און פארשמאיעטע יידן פון א גאנץ יאר. די הארעפאשניקעם פון מוביהים שניט, די מנחם מע״נדלם, די לופט־מענטשן מיטן שטעקל אין האנט און אלע אנדערע מי¬ נים יידן, וואט טראגן אויף זייערע רוקנם די לאסט פון די שווער״ע דאגות פון דער גאנצער גלות־פראבלעמאטיק, האבן געמוזט געבן א גוט־ מוטיקן ש״מייכל, הערנדיק אדער לייענעגדיק שלום־ עליכמיען. בהיסח דעתם האט ער אראפגענומען פון זייערע פארכמורעטע און פארחושכטע פנימער די פארזארגטע געזיכטס־אויטדרוקן און ארוים־ באקו״מען" פון זייער ברוטט א הילכיקן געלעכטער. זיין הומאריטטישער צוגאנג צום לעבן איז געווען ביי איס״א רפואה און ער האט אויף זיך גענו־ מען די ריזיקע אויפגאבע צו"ווערן דער היילער פון יידישע נשמות, וואט זיינען פארקריפלט גע־ ווארן אין דער' לאנגער, טראגישער גלות־וועגע־ טאציע. פיל צייט איז פארפלאטן זייט שלום־עליכם האט געשאפן זיינע מערק."דערביי לאמיר נישט פארגעטן, אז רעלאטיוו גענומען, אנהאלטן אין זיך די דאזיקע לעצטע-יארן איבערלעבענישן פון גאנצע דורות. קענען מיר״דאך נישט וועגן אויף איין וואגשאל די געשעענישן״פון די לעצטע פינף צענדלי״ק יאר ביים יידישן פאלק. ובפרט פונם טאמע לעצטן צענדליק, מיטן נא״רמאלן, מ־שטיינם־ געזאגט לעבן פון אן אנד״ער עפאכע כשה¬ שנים כתקונן. און טראץ דעם זעט ווי עם נעמט אויף שלום עליכמ״ס א בוך אדער א פיעטע אזא זיצן אויבן אן אויםגעטראצלט ווי די טאקן, גלאג־ צן מיט ד״י גאלרענע און זילבערנע עטרות פון די טליתים, קוקן אדיין בעת קריאת התורה כלומרשט אין די חומשים און שטילערהייט רעדט מען צווישן זיך דברים בטלים"... און דערזעט יהושע העשל, אז יידן ריידן בעתן דאוונען, קען ער דאם ניט טובל זיין, ווערט אין כעם, פאטשט מיט די הענט איבערן סדור: "אי־א־נו!". א מאדנער ייד אט דער יהושע העשל. " אזוי איז ער דאכט זיך"א נכנע, א נעבעכל, א ווארעם, וואט לאזט זיך טרעטן מיט די פיט. און קומט אין שול - אוים נכנע, אוים נעבעכל, אוים ווארעם, א^ עזות פנים, זאל גאט היטן! דא אין שו5, איז ניטא ביי אים ק״יין נגיד. קיין אר״יטטאקראט, ער איז זיי מבטל כעפרא דארעא, ווייל"אין מקום קדוש זיינען אלע יידן גלייך. אויך דאם פנים ווערט דא ביי אים גאר אן אנדער "פנים: צו מחמת ד״ער יארמלק״ע מיטן טלית וואט אויפן שפיץ קאפי צו מחמת גתים חדוה פו״ן זיין גע־ ליבטער (די שכינה), וואט ער זעט זיך דא מיט איר אלע שבת און יום־ט״וב, ובפרט אזא יום טוב ווי שבועות, צו "אקדמות", בעת "חיל אלף אלפין - צענטויזנטער, הונדערט טויזנמער מלאכים כרובים און גלגלים קלייבן זיך צענויף פארן אל־ מעכטיקן און טוען זיך הויבן מיט א געזאנג און מיט א גתים שאלונג, ווי דאם געשריי פון די געזאמלטע וואסערך... און יהושע העשל הערט דאם דאזיקע געזאנג, מיטן דאזיקן שאלן, און ער העלפט דעם חזן זינגען און"שאלן מיט א גרוים שאלונגז און ער איז איבערצייגט, אז דארטן וועט ער זיצן אינאיינעם מיט אלע ערלעכע"יידן, וואט זיינען געקניפט מיט גאטם קרוץ. ווי עם שטייט אין "אקדמות" בפירוש געשריבן... און ער פילט ווי ער זיצט אונטער דער חופה מיט אלע צדיקים דארט אין גן־עדן מיט גרוים תענוג, בתכתקי דהב פיזא אויף גאלדענע שטולן און גייט זיך דורך מיט זיי אויפן שפאציר, און כאפט א טענצל מיט דער שכינה,.. א כפרה די גאנצע דא אין שטאט, אויך אזעלכע בריה־ס ווי ער, פון דעטטווע״גן ווזהין זיי גייען אדיין מאכן א געשעפט מאכן זיי, און ביי אים איז געמאכט און געמאכט און געמאכט און צום טוף.עט קומט צו עפעם, לאזט זיך אוים אז עם הויבט זיך גארניט אן!...' אן מזל, הערט איר, זאל מען גא ר ניט געבוירן ווע״רן אויף דער וועלט. אליין וואליט מען נאך ווי עם איז איבערגעטראגן איז אבער פאראן״א ווייב, קינדערלעך, וואט "זייגען גא״ט די נשמה שולדיק.,. א גליק. כילעבן, וואט "יהושע העשל איז א ייד און א פרומער ערלעכער ייד, וואט גלויבט אין גאט, וואט דינט נאט. וואט האט ליב נאט. ממש פאר״ברענט פארליבט אין דער שכינה, ווי א חתן וואט האט זיך פארליבט אין דער כלה, דעריבער״דאווג״ט ער אזוי גע־ שמאק. קומט אין שול אדיין זען ווי יהושע העשל דאוונט איז, זאג איך אייך, נאר א חיות. דאם איז ניט קיין געוויינלעכער דאו״ונען, ווי א יידיא שטייגער שטעלט זיך אוועק און מאלט ווי א מיל, האט אין זינען בעת מעשה גאר ווייס איך וואט r א קונה, א פריץ, א גמילת" חסד. גיין! יהושע העשל, אז ער שטעלט זיך אוועק דאוונען, שטעלט ער זיך פאר, אז ער קומט מיט א רא־ פארט צום רבונושל עולם, מיט א לויבעניש און מיט א געבעט אויף פרנסה, מיט א קלאגן זיך אויפן גלות, און מיט א חדוה,וואם ער״איז א ייד. א קלייניקייט א ייד, א ייד וואט האט מקבל געווען די תורה, ערשט היינט, אין דע״ם דאזיקן טאג שבועות.,. שפריגגט ער אונטער, קנאקט צו מיט די פינגער, מאכט מיט די אויגן און שרייט, שרייט מיט קולי קולות. די "^ריטטאקראטף, די נגידים פון מזרח וואנט, וואט ידאוונען מיט אים אין איין שול. קענען אים שוין מיט זיין דאווגען און מיט זיינע משונה ווילדע הערות x "שאט, שאט, זאגן זיי, דער גראגער יהושע העשל האט זיך צעלאזט!" נאר דער גראגער יהושע העשל הערט - זיי ווי דעם׳ פאראיאריקן שניי r "דארויף איז דאם א מקום קדוש מען זאל דאוונען, ניט שלום:עליכם — אהדמות אראפ א רענדל ארויף. אבי אויטגעהאנדלט זיך שיין, חלילה נישט פארנומען קיין פרעמדם... אט אזא סוחר, אז ער כאפט זיך אויף דעם' לעצ״טן מאג פונם יריד און דערמאנט זיך, אז ער האט, גע״פטרט ווו ער האט געהא״ט א גראשן, טוט"ער זיך א שמיר מיט דער האנט איבערן פנים פון אויבן אראפ און א זאג צו זיך אליין: "האבן מיר שוין ברוך השם אפ״געפטרט דעם יריד אוי״ך: אצינד באדארף מען,ל"ויפן ערגעץ כאפן א גמילת חטד אויף צוריקוועגם"... אט פון דעם מין יריד־לייט איז אונדזער העלד" יהושע העשל. וואט איז זיין געשעפט ווייס איך ניט. דאכט ז״יך א ייד א מעקלער, א שליח, א שטיקל שדכן, דאם הייסט ניט קיץ שדכן פון די שדכנים וואט״שרייבן בריוולעך און שלעפן קערבלעך, נאר ג״אר־נישט, אז עם מאכט זיך אמאל אויטפירן" א שידוך מהיכי־תיתי, פאר וואט ניט? וועד זאגט זיך דאם אפ פון א זייטיקן רובל? איך קען א״טךדאמע״ן "א״ריטמאקראטקעם“ וואט. אז זיי שמעקן אן ערגעץ א" בחור גייט ארום מיט א מיידל און" עם דאכט זיך זיי אוים, אז טיאיז גלייך, ווארפן זיי אוועק אלע געשעפטן און נעמען זיך צו דער ארבעט, טוען אלצדינג ם־זאל ווערן: עם פארשטייט זיך, זיי טוען דאם מער לשם מצוה, אדער דיפלאמאטיע, אדער פשוט, ווייל זיי האבן ניט וואט צו טאן... " ניין יהושע העשל אי״ז ווייט פון״אזעלכע ז״אכן: ער, אז ער פאלט אמאל אויף א גלייכס א ז נאר צוליב, דעם, וואט עך מיינט טאמער וועט ער דא עפעם באפן. אי, עם לאזט זיך" אוים א בוידעם "? דען דאס וואט ער מיי״נט סיאיז גלייך ווי א טטרונקע איז".גאר קרום ווי א קאטשערע - וואט איז ער ש״ולדיק? מיטטאמע איז" זיין מזל אזוי. למאי מעקלעריי? פאראן א סך מעקלערם אקדמות מלין, איידער איך .הויב אן צו ריידן ושריות שותא, און באגער צו שפרעכ״ן ן... אזוי זינגט זיך גאנץ געשמאק א קליין אויטגעדארט יידל, וואט שטייט מיט א געלן מלית איבערן קאפ ביזן שפיץ יארמלקע אין בית־המדרש צווי״שן מזרח־וואנט און"צווישן שפיגל־באנק, געבן א סטענדער. אויפגעהויבן ביידע היענט, די אויגן פארגלאצט ארויף, שאקלט זיך מיטן גאנצן גוף אלע מאל מיט א שפרונג אונטער און מיט א טענצל, און דאם געלע פארמעט־פגים בעת מעשה לויכט אים אנטקעגן דער זון, וואט קוקט אדיין מיט איין שטראל דורכן אפענעם "פענצטער פוגם בית המדרש און דאם איינ״ציקע אקאציע בוימעלע אויף דער שול נאט. וואט האלט אין רעכטן בליען, שיקט אדיין א "געשמאקן זיטן ריח גלייך צו די יידן איך נאז ארי־ ן, ווי איינער רעדט: "שמעקט, יידישע" קינדער, איר אויך, פון מייגע בשמים און האט אויך הנאה פון גאטם וועלטל"... איר ווייטט ווער איז אט ד״אס יידל, וואם זינגט דעם "אקדמות" מיט אזא ח״דוה מיט אזא התלהבות? סיאיז יהושע העשל. איר קענט אים, איר קענט אים זייער גוט. דאם איז פון די יידן וואט איר באגעגנט זיי נאר" לויפנדיק, האבן קיינמאל קיין צייט ניט, תמיד זיינען זיי פארהא־ וועט אין פרנסה, און זייער פרנסה איז דאך מישמיינם געזאגט וייינט. מען לעבט פונעם ווינ״ט. פאר אזעלנע י מענטשלעך איז די וועלט א יריד און זיי זיינען אהערגעקומען אויפן יריד שמעקן, אויסשמעקן טאמער וועט• מען עפעם קאנען כאפן... אזעלכ״ע מינים סוחרים ווייטן אליין"ניט, וואט טוען זיי דא אויפן יריד? זיי ווארפן זיך או״יף אלסדינג וואט עם קומט זי' פאר די אויגן, קויפן און פארקויפן מיד ליד, פארדינט, דער־ לייגט - און אראפ פונעם מארק; א רענדל