Undzer Worṭ · 1947-05-08 · 17/55 (8.5.1947) · p. Seite 5

DQNERSZTIK, 8. MAJ IM אונרזער ווארט ZAJT 5 ד עד זיידע רועם דערצרלו... ראטשטיץ באשמעקט, א מפץ געגעבן... און אוועקגעפארן. -און דערווייל האבן פעלקער אויפגעבויט מיערע חורבות, געמיט זייערע פעלדער און פונדאסניי אויפגעלעבט נאך דער שרעקלעכער מלחמה. צו אונח האט דיך אבער קיינער משט צוגעהערט. כאטש שריי ה׳ וקיים! ווער א היים. וואט א היים.'פאקט אייערע טשעמאדאנעס.און העל פט דערווייל צוריק אויפבויען אייראפע! - האט מען אוגדז גע־עצה־ט. ן w - ויהי מסוף שגתים ימים, גענוי צווייי יאר נאך דער באפרייאונג, ווען מיר האבן שוין גיוט דערפילט, ווו מיר האלטן אין דער ׳וועלט, מיר האבן געזען, אז ווען מיר וועלן דך אליץ נישט העלפן, מעט קייגער דערפון אפילו קיץ טראכט נישט טאן. שווער, אז די וועלט זאל מאכן א קפיצת הדרך פון א מצב פון פולשטעיג־ דיקער הארצלאמקייט צו מענטשך־ליבשןפט און פעלקער־פרידן1 און מיר האבן אל יין געהומען די לייצעם אין די הענט. ה־ע־פ־ל־ה! - איז געפאלן.א לאזוגג ביי דער שארית הפליטה. קליין און גרויס,'יונג און אלט. אלעס האט זיך אגגעכאפט פארן דא־ זיקן ערשטן און לעיצטן רעטונגם־מיטל. און אלע וועגן און שטעגן, מאם פירן קיין ציון זיינען פול געווארן מיט יידן. יידן מאם האבן גארנישט גע־ האט צו פארלירן אבער פיל צו נעווינען. אויפן ארט פון יאוש, אפיהענדיקייט און אויסזיכטסלא־ זייקייט איז געקומען די ה ע פ ל ה. איבער בעירג און טאלן, איבער טייבן און גרענעצן, איבער ימים 'און בלאקאדעם צו ה ע פ ל ה. א נייער, מאדערגער יציאת מצרים. -*ביי מיר אליין זעט עם אוים ווי א לע־ גענדע, הגם מייגע איינעגע פים האבן געשפאנט דעם דאזיקן וועג. -און אזוי ווי יציאת מצרים איז געווען דע ר יסוד פון דער ־ יידישער מלוכה־שאפט אין אלטן ארץ ישראל, אזוי איז די העפלה געווען דער יסוד.פון אונדזער היינטיקער מדינהישאפט. די העפלה האט ארויסגעמארפן די לעצטע לא- פעטע ערד פוגם גרויסן טונעל מאם הייסט גאולה, מאם איז געגראבן געוויארן קרוב צווי׳ טויזנט יאיר. דערפאר איז די העפלה אזא וויכטיק געשעיעגיש אין אוגדזער גייער געשיכטע. - אלע די, וואם האבן אוגדז דעמלאסט גע- לייגט שטייגער אויפן וועג, זיינען היינט אוג־ דזערע פריי גט. דעמאלסט האבן זיי זיך גישט גע- רעבגט ימיט אונדזערע פארידיגסטן און קרבגות היינט רעכעגען זיי זיך מיט אונדזער פח, ווייל דער דור ההעפלה האט געוויזן, אז ער ,וגיל זיין א פאלק. י י <" - איר קינדערלעך האט קיין שלעכטם נישט פארזוכט און גאט זאל אייך דערפון באהיטן.■ נאר זייט וויסן און געדעניקט, אז־אונדזער כן־ןאיז אין אונדזער ווילן! די אייגעלעך קלעפן זיך שוין ביי די קינדער נאר איינער מיט פארטרוימטע אויגעלעך, ציט :אך דעם זיידען פאר דער פאלעז איז עם טאקע אלץ אזוי געווען זיידעניו?... דוכט, אז מען באפרייט אוגדז, אין דער אמת׳ן זיינען מיר באפרייט געווארן צופעליק. ווייל באפן גצחון האט זיך שוין גיישט געפאםט.איבער־ צולאזן די קרעמאטאריעם. וואם וועלן לייטן זאגן? און מיר זייגיען קייגעם גישט געלעגן אפילו אין דער לינקערפאה. מיר האבן גארגישט דערקעגט די וועלט, וואם האט זיךיפריער' אייג־ געהילט אין א טלית שיכולו תכלת און מיר האבן זיי בתמימות געגלויבט. אפילו ביי זיך אינדער־ חיים האבן די שייגע דרשגים אויך נישט מקים געווען דאם, וואם זיי האבן פריער צוגעזאגט. די וועלט האט זיך' אגגעהוייבן דיגגען מכה' גאלד, גאפט, גרענעצןיאון בכלל נישט געוואלט צו- קוקן זיך ווי מיר זיינען געבליבן העגגען אין דער לופטן גישט איגגאגצן דערקוילעט און נישט איג־ גאנצן אפגעראטעוועט. אויב בעת דער מלחמה האבן מיר געהאט ליידנם־ברידער, האבן מיר מך איצט דערפילט ע/נד ווי א שטיין אין פעלד. קייגער האט מך אויף אוגח נישט געוואלט אומקוקן. - ם־איז אוועק א יאר און נאך א יאר און מיר זייגען אלץ געזעסן פארשפארטע אין לאגערן אין דייטשלאנד, נעלעבט האבן מיר• פון'נדבות, וואם גוטע מענטשן האבן געשענקט א✓ ם כופר פאר זייערע מינדיקע גשמות. געשלאפן זיינען מיר מער אין באראקן און ווער אין'פערד־שטאלן. פון צייט צו צייט האט זיך צו אונדז אראפגע־ כאפט א רייכער גאיסט פון אמעריקע, באקוקט, שמואל, וועלכער איז הארט- פאר דער מלחמה מאבי׳״יזירט געווארן. זיין ברוסט איז געווען בא- ציירט מיט 9 אויסצייכנוגגען פארן אננמילנעמען אין וויכטיקע קאמפן מיטן שונא. 'אין איינעם פון זיי האט ער פארלוירן זיין ליגקע האנט. אויך ער 'האט בעת דער מלחמה קיין האניק גישט גע;עק'ט. צו דער ידיעה וועגן אומקום י פון אונדזערע אלע. א ז ער געווען צוגעגרייט... שמואל איז דעמאביליזירט געווארן אזן מיר מי- גען ביידע, ווי מייר שטייען אוןיגייען, אוועקגע־ פארן קיץ דייטשלאגד, כדי פון דארט ’אריבער־ באקומען זיך צו אוגדזער עלטסטן' ברודער קיץ ארץ ישראל. , דאם מזל האט אונה צוגעשפילט. אוג־ דזער ברודער האבן מיר געטראפן אין דייטש־ לאנד. ער איז געקומען אהין פאר אונדז, אלם חיל פון דער יידישער בריגאדע און שליח פון דער יידישער אגעגץ צו דער שארית הפליטה. - געלויבט השי״ת, האבן מיר זיך געזאגט, גוט וואט מיר זעען זיך כאטש א;ע דריי 'נע- זונטעריהייט, אמך ירחמיאל איז געווען א פאר- דינטער אפיצער פון דער יידישער בריגאדע. - זייידע, און וואם האבן די מלונות דאן געטאן מיט די לעבן'געבלייבענע יידן? י - איצט קום איך טאקע דערצו - זעצט פאר דער זיידע, - מיר האבן זיך אנגעהויבן ארומזען, ווו מיר האלטן אין דער וועילט. מיר האבן דערזען .אז אונה האט זיך בלויז אויסגע־ אויף מארגן נאך רער וועלפדטלחטח... אויף מארגן נאך דער וועלט־מלחמה וועלן מיר ערשט אנהויבן צו צ'ילן די יידישע מארטירער אין רוסלאגד, ליטע, פוילן; די קדושים אין די געטאס און אויף אלע וויסטע מעגן, ווו ם־בערגלען זיך די קברים פון ברידער, פרייגט, קאלענן. אויף מארגן גאך דער מעלט־מלחמה וועט מען ציילן אויך די שיפן פארזונקענע אויף אייביק אין אלע טיפסטע טיפן, און מען וועט שוין ווידער אויף אלע קאנטינענטן שטעלן דענקמעלער פאר דעם סאלדאט, דעם גישט־דערקענטןל אויף מארגן נאך דער מעלט־מלחמה וועט מען מוזן אלץ פארג׳עסן, וועט מען ווידער מיט די רוצחים פון איין שיכל עמן. וועט מען אלע מעלט בית־עלמינם פאראקערן אוץ- תבואה און אין די שולן לערנען ישעיהים. געטלעכע נבואה., אוץ- מארגן נאך דער וועלט-מלחמה מעלן די פאעטן ווידער שרייבן צארטע ליבע-און לבנה־לידער. מען וועט פון אלע ווערטער־ביכער אויכקראצן דאם ווארט »נקמה״ - ווי גוט עם מעט אונדז זיין ״אוץ- מארגן נאך דער וועלט־מלחמה"! " דניאל טשארגי די זון פון מזרח א. רובינשטיין קיין כח. צו איז טאקע נאר פאר ד-ר שארית- הפליטה נישטא קיץ שום'האפענונג?. ... טיפעיר גראבט זיך י אריץ דער אקער־ אייזן אין דער ארץ־יישראלדיקער, מדבריותדיקער ערד. אי בער נאכט וואקסן אוץ- נייע ישובים דארט, ווו עם האבן מך נאך נעכטן געצויגן אומצוטריטלעכע זומפן. מערן נייע מענן געבויט, נייע וואסער־קוואלן געבויערט. דאם גאנצע לאגד -איין ריזיקע פארמעסטונג. און פ״ארמעםטונג הייסט מאך זיין, שטיין אויפן פאסטן, מיטן אקער; אייזן אין איין האגט און ביקם 'אין דער צווייטער. אט שפייזט איצט א טאל 175 ארבעטנדיקע פא מיליעם און מיט צען יאר צוריק האט אוץ- דעם ארט געהונגערט אן איין און אייגצייקע אראבישע פאמיליע. דאם זיינען די פרוכטן פון דער ארבעט פון פאלקם־אוואגגארד - דעם חלוץ. ער במט און קעמפט. מייט ריזיקער עקשנות בייסט ער זיך איין אין באדן און האט ער אמן- אים איינמאל זיין פום אוועקגעשטעילט איז גישטא אזא כח, מאם קען אים פון דארט. אוועקבירעגגען. ער ווערט נישט מיד, ער פילט אוץ- זיך די בעג־ קענדע בליקן פון די היימלאזע פון די לאגערן, די קליינע רעשטלעך פון אמאל בליענדיקן פא; ק. ער ומים, אז די וואלקנם קענען די מן גישט פארדעקן, ניין! נישט באהאלטן... און אין אומענדלעכע ’קאראוואנעם באוועגן זיך די איבערגעבליבענע רעשטלעך, זיי קומען שמן אן, זיי שטראמען אן איבערריים, מיט יעדן מעגלעכן וועג. אמכגיצגדיק יעדן. צו מיער דים- פאזיציע שטייעגדן, זעגל, טראץ אלע שטערוגגען. ער, דער חלוץ,ומים גוט, אז אמך פאר זיי איז נישטא קיץ כח, מאם קען מי דעם וועג פאר- שטעלן. זיי מעלן ברעכן די ריזיקע וואגט מיט געאייגיקטע כוחות. דער וועג צו ארץ־ישראל, צום היימלאנד מוז מערן פריי פאר דער שארית הפליטה. יא! אין מזרח, אין ארץ־ישראל גייט אוץ- די זון פאר אונדזער,פאלק!... דער גריגער ערד געפאלן, מיט אמגן געווענדעטע צום הימל און א שטילע תפילה האבן מיערע דורשטיקע ליפן געשעפטשעט... א גאט!ומפל מענטשלעך בלוט און טרערן האט אין ימך איינגעזאפט די דורשטיקע ערד במשך פון דער צייט. מען דער מלחמה מלאך- המות האט איבער אייראפע געשפאנט. ומפל איבערמעגטשלעך פיין, דחקות, צרות, דערגידע־ ריקוגגען, ירידות. און אנשטרענגונגען האט אמם- געטראגן אוץ- אירע 'פלייצעם די מעגטשהייט במשך פון דער דאזיקער צייט. קיץ פעדער את עם נישט אימשטאינד צו באשרייבן; קיץ ממל - צו שילדערן. איין פינצטערע, שווארצע, שרעק- לעכע עפאכע פון נאכט, פיגצטערניש, במשך פון 6 גרעגעצלאזע יארן. און דאם אלץ האט זיך געענדיקט און עם איז אנטשטאגען כאור. ...און צומי יאר זיינען פארלאפן. עם היילן זיך די ומגדן פון■דער גאגצער וויעלט. עם קומען אוץ- אוץ- די חורבות פון די אלטע שטעט, נייע, בליענדע ישובים. די פאבריקן און וואר־ שטאטן, וועלכע האבן 6 לאנגע יאר, אן יעטוועדן איבערריים, געארבעט פאר מלחמה־צוועקן, זייגען אומגעשטעלט געווארך אוץ- פרידנם־פראדוקציע. אין פאבריק-ביים' ווארשטאט; אין פעלד-ביים טראקטאר ארבעט צוריק דער דעמאביליזירטער סאלדאט. אלע שפאגען פארוים צו א כעסערער, שענערער צוקוגפט. -אלע? -א ניין! מצן באפרייטע יידן אין די לאגערן פון דייטשלאגד, די שארית־הפליטה פון אייראפעאישן יידנטום, און ווארטן. גיין אין לאגד פוין מיער האפענונג קענען זיי גישט-די טויערן וייגען געשלאסן. עם בלוטיקן נאך אלץ די נישט פאר- היילטע ווונדן פון דעם גאעגטן עבר. ווארטן זיי אוץ- רעזאלוציעם פון "רונד־טישיקע" קאנפע- רענצן ווי אוץ- משיחן און האבן שמן נישט מער עם האט דער גרויסער זייגער פון דער צייט אמסגעשלאגן צוועלף. ווי א בליץ האט מך אי- בער דער'צעבלוטיקטער ערד צעטראיגן די ידיעה, אז די לאנגע און שווערע מלחמת אויפך איירא־ פעאישן באדן האט מך ענדלעך פארעגדיקט. עם זייגען אמן- קיץ 'םעקונדע גישט אנטשוויגן נע- מארן די ראדיא־הילכערם אין געיעג האבן מך, דורבן עטער, 'ידיעות אמן- די ראדיא־כוואליעם געטראגן. אן אויפהער האבן די 'טעלעגראפן אמסגעקלאיפט מיט מיער מאנאטאנעם ניגון די לעצטע גייעם, עם האבן אןיאוייפהער לינאטיפן געקלאפט און ראטאצייאנסי־מאשינען האבן יאלץ ,נייע סכומים צייטונגעןיארויסגעווארפן.'.. אוץ- די יום־טוב־דיק באפוצטע גאםן פון די שטעט אין דער גאגצער וועלט זיי״נען זיך מענטשן אין די ארעמם געפאלן. די פעלקער האבן געיובלט. מען האט זיך ■געקושט, טרערן פץ פרייר האבן געגלאנצט אין אלעמענם אויגן... צום ערשטן מאל נאך 6 שווערע יארן האט רער זעלנער זיין קאסקעיפון קאפ אראפיגענומען, אגגעשפארט אן א זייט זיין ביקם, איויפגעהויבן מיגע אויגן צוים הימל און מיט א פריידיקן בליק נאכגעשפירט די קרייזגדע. אין טיפן. בלויען, מיאיקן תהום, שוועלבעלעך. אלץ איז געווען יום- טובדיק. שמן לאנג האט די זון אזוי העל נישט' געשייגט באדנדיק*אין אירע שטראלן די שטעט, שטעטלעך און ישובים פון דער צעשטערטער און חרוב געווארעגער אייראפע... ווי פיון אן אומזעביארער הא גט זיינען די, מיט עלעקטרישן שטראם געלאדעגע, דראט־פאר־ צוימונגעין איבערגעשנייטן געווארן. פון' די אב־ סערוואציע־טורעמם האבן שוויייגנדיק, ווי שטיומע עדות, אראפגעקוקט דיי שווארצע עפענונגען פון די קוי;נווארםערם. מענטשן, מי האלבע מתים, אין הא;ב־צעריםעגע, שמוציקע, געשטרייפמע קאצעט־אנטואכצן; בינטלעך ביינער, באצויגענע מיט א געלער דורכמכטיקער המט. זיינען אוץ- זיג איז דאם ומכטיקפטע, אבער זיג אליץ אח נישט ׳ גענוג ניט פאר אייך, ניט פאר אונדז. מיר מוזן זיין - זיכער, אז ווען איר ולעג6 האבן'* דעם זיג געווונען, וועט איר ניט דארפן זאגן אייערע קינדער, אז איר האט געקעמפט אומזיסט, אז מען האט ^ייך פאדדאטן. (רוזוועלט; פון א רעדע. 1942) אץ דער דאזיקער גאכט פון פסח שגי,. דעם צווייטן יום טוב נאך יציאת מצרים. מאם איז באשטימט געווארן י לדורות אלט געדענס־טאג גאך א דריטל פוגם יידישן פאלק און אלם ביאפרייי־ אוגגם יום טוב פון די בלוטיקע נעגל פוגם גרעסטן טיראן פון אלע דורות, מעט אין א ליב־ טיקער זומער־נאכט, אונטערן לויטערן א״י־הימל אין גגב, אין א באשיידן פויערן הייזל. דער הייגט 25 יעריקער ישראל, דערציילן מיגע איי ניקלעך די הגדה... נישט די אלטע הגדה פון יציאת מצרים, למטן נוסח און סדר, מאם ווערט שמן פון יאר- י טויזנטער איבערגעגעבן פון טאטעם צו קינדיער. ער מעט דערצייק די נריע הגדה פון דער היט־ לעריסטישער פארניבטונג, דאם מאם ער אליץ איז אמסגעשטאנען און אויסגעליטן.' און קינדער און טאטעם מעלן זיך צונויפ־ קומען צום אייגציקן זקן אין דארף, מאם ומיסט צו דערציילן מעגן יעגע ציימן...' און אנהויבן מעט ער אזמז גארנישט זיינען מיר געווען ביי■ היטלערן אץ דיייטשלאנד... -מאם הייסט גארנישט זיידעגיו? און דער זיידע ימעט דערק׳וערן די מנגע סאברעלעך דעם באדייט פון זיינע ווערטער. פיגקלען מעלן די אייגעילעך ביי די קינדער, מיט אפענע מיילעכלעך און מיט א פארכאפטן אטעם מעלן זיי אויסהערן יענע שוידערילעכע געשיכטעם, מאם איך און דו און מיר אלע מי- נען געווען זייערע עדות.. ערנסטע, פאר י דאגה׳ U2 אמסדרוקן מעלן באקומען די לוסטיקע פנימלעך פון די קינדער־ לעך און א דרייסטערער פון זיי וועט פרעגן: זיידעניו, איז דאם אלעם אמת? האסטו אליין געזען?... מיט א נאאיווער נייגעריקייט מעלן די קיג־ דער אלץ פרעגן איבער דעם און איבער יעגעם, ווי אזוי האבן אויסגעזען די דאזיקע מלאכי חבלה? זייצען זיי אמך געווען מענטישן? און דער מידע מעט דערציי;ן, דערציילן... - יידיש לעבן און פארמעגן איז געווארן הפקר, ווי דער ווארעם אונטער די פים. 'סיאיז אריבער ווייגיקצייט< ומ איך האב פארלוירן אלע מייגע ׳נאענמסטע און געבליבן'אליין. גישט וועלג־ דייילן דואייק אוימקוקן״^דעם טויט בין איך אוועק צו די פארטיזאנער. - א שוו״ער לעבן האט זיך אנגעהויבן. י קיינמאל גישט געוווסט פוין קיין ריו און די טויט געפאר איז אונדז גישט געווען שרעקלעך. דער דורשט פון נקמה איז געווען העכער פאר א; עם. פאר אונדזערע א; ע, מאם זייגען *דער־ מארדעט, פארגאזט און פארברעניט געווארן... -מידע, זייגען אלע גויים געווען'אזעלכע שלעכטע? ■ - מיר האבן אמך געזען פיל נישט־יידן, וואס האבן'געהא;פן אונדזערע פארפאלגטע ברי¬ , דער און מעגן נאכמער אזעלכע האבן מיר גע־ הערט. דאם האט אוגדז טאקע געשטארקט איך אוגדז/ר אויסדיויער. אונדזערע האפנוגגען אוץ- נאך דער מלחמה זיינען געווען אץ' לשער. מיר זיינ<ך געווען מבער אין גליקלעכן לעבן, מאם ווארט די יידן נאך דער מלחמה, מיר האבן גאר געווייטיקט דארויף, מאם ווייגיקע מעלן זי איי־ בערלעבן. ■־ - אין מאם האבן, מידע ד אנדערע מלו¬ נות דערצו געזאגט? * - יא, עם זיינעך דערגאנגען צז אוגדזערע אמערן די רעדעם און הבטחות פון עגגלישע און אמעריקאנישע מלוכה־מעגער. פול מיט מענטשן־ . ליבע, אייביקע שלום־אירעאלן, וועלט־מלוכות און סאציאליזם. פאר אונדזערע אויגן זייגען גע־ שטאגען די דאזיקע דערהויבענע אידעאלן און מיר האבן פארשמאנען, אז עם לוינט מך פאר זיי אפצוגעבן דאס לעבן. - עגרלעך איז־אין א זוניקן. מאיאיקן פרי- מארגן געקומען דערגעגארטער נצחון, מעל בן מיר האבן מיט אונדזער בלוט אויסגעקעמפט אין דער לאנגער, שטורמישער פינצטערער נאכט. דעם 8־טן מאי 1945 איז מיט א שנעלקייט פון א בליץ דורכגעלאפן דעם גאנצן ערד־קוגל די פריי- לעכע ידיעה, 'אז דער שטן האט דאך געמוזט אנידערקניען פאר דער מענטשילעכקייט. צוגלייך מיט אלע, מאם האבן געליטן פון רער אכזריות- דיקער טיראניע, זייגען מיר געווען פארשבורט פוגם גרויסן גליק פון דער באפרייאונג, פוגם נייעם פרילינג פון פעלקער. די וועלט פון כולו יושר איז ענדלעך 1געקומען. פון אונדז האבן אבער ומיגיקע דערלעבט דעם גצחון. דער מידע רוט זיך אפ א וויילע, קנייטשט זיין, אזוי אמך געקנייטשטן' שטערן, ווי וועלגדיק , זיך עפעם דערמאנען. הוסט אפ און דערציילט י ווייטער r - א קורצע צייט נאך דער באפרייאוגג איז אין אוגדזער שטעטל געקומען צו פארן אלם סאמיעטישער מאיאר, מיין עלטערער 'ברודער 1