Undzer Worṭ · 1947-05-08 · 17/55 (8.5.1947) · p. Seite 4

ZAJX 4 אונדזער ווארט DONERSZTIK, 8. MAJ 1947!! ידי פארהעלטעניש צווישן רעליגיע און וויסנשאפט «־״־יק־»״cp ביבער וו$ם אגםח8לט די באשרייבונצ וועגן דער עבירה איין גן־עדן און זיינע פאלגן, אנערקענט גע־ זו$רן דורך די קירכןים$טערם נישט נ$ר פון טעאלאגישן שטאנדפונקט נאר אמך פון פיל^׳ ואפישן אלם אן אווטאריטעט. אלע געביטן פון דער מענטש/עכער וויסנשאפט, ווי צ״ב אסטרא׳ נאמיע, געאלאציע, געאצראפיע, אנטראפאלאגייע און כראנאלאגיע האבן צעמוזט זיין אייגשטימיק מיט דער באשרייבונג אין בראשית. די קירכע און איר אגצעזעענסטער טעארעמיקער דער היי־ ליקער אונוסטין, זיינען אויף אזא אופן ארייגצע־ פאלן אין א קאנפליקט מיט דער וויסנשאפט. די ביבל האט אויפגעהערט צו זיין דאם, וואס זי האט צעדארפט זיין פון וועזן פון איר באי שטימונג: א וועג־ווייזער פאר א רעליגיעזץ לעבן, נאד זי איו געווארן אויסער דעם א שידסריב־ טער־־אמט איבער דער מעגטשלעכער ווימגשאפט. דער ביישפיל פון הייליקן אוגוסטין האט צעפד־ נען אייפערדיקע נאכפאלגער. די ווערק פון די גרויסע גריכישע פילאזאפן זייגען געשטעמפלןז געווארן אלס וועלט;עכע" און דאם ארט פון דער עמפיריק האט פארממען דער, אייגגעהילטער אין א שלייער פון פראזעסן, מיסמיציזם. דער באצריף פון דער געטלעבער אגטפלעקונג האט געבילדעט די הויפט־דאגמע און אלע פארי שונגען פון די דערשיינונגען וואלטן געווען אן אפיקורסעם, געריכטעט אויף צו אנטדעקן זאבן, וואס נאט האט באשלאסן צו האלטן עם בסוד. אלם בינדנדיקע טעאלאנישע קאנאגען און גלייב־ צייטיק אלם א וויסגשאפטלעכער אמת האבן געי דארפט דיגען די פארשטעלונגען וועגן דער ערד, אלם א צוגעפליאטשעטער אויבערפלאך, איבער וועלכער עם שפריים זיך דער פיראמענט, ווי א שאלעכץ, אדער ווי א קירכע־קופאל. און דער דאזיקער קופאל קרייזן די זון, לבנה און שטערן, בדי צו באלייכטן די מענטשן בייטאג און ביי׳ נאכם. די ערד האט באשאפן נאט פון טאטעריע, געמאכט פון גארנישט במשך פו 8 טעג. איבעד דעם קופאל געפינט זיך דער הימל און גידערי׳ קער דער גהינום. די ערד איז דער צענטער פון וועלט־רוים, אלעם איבעריקע איז פאר איר באי שטימט און דארף זי דינען. די פיליאזאפיע אלם לערע איז פארעכנט געווארן פאר א' פאברעפן און אירע אנהענגער פלעגן אפטי פאלן א קרבן פון טדט־אורטיילן. דאם האט זיך באצויגן הויפטזעכלעך צו פלאטאנם אנהענגער. אויפן ארם פון דער וויסנשאפט האט אומעטום אנגע* חויבן הערשן דער אבעמלויבן און דאם ארט פון אלעקסאנדרישן מוזיי האבן פארנומעןימאנ״אכן און נאנעס. (פארזעצונג קומט) סיגנאלן פאר אלע אנהענגער פון דער וועלטלע- בער וויסנשאפט. די גרוגטיליניע פאר אלע אני הענגער פון דער קירך האט געדארפט בילדן דאם. וואס האט איינגעשטעלט דעם קירכע־ אויטארימעט אין יאר 414. אויך אין אטען איו די פילאזאפיע אוגטערגעפאלן דעם דראנג פון דער קירך. דער קייסער יוסטיניאן האט פארי ווערט פילאזאפישע למודים און האט ליקווידירט אל ע אנטשפרעכנדע שולן. דער דאזיקער זיגערישער קורם, אין די מזרחדיקע פראווינצן, האט זיך אויך פארשפרייט אויף מעריב. 'דארט האט דעם אבן נגף צעביל־ דעט די לערע פון בריטישן מאנאך, פעלאגוים, וואס האט באהויפטעט, אז דער טויט א ז נישט צע״ווען קיץ פועל יוצא פון אדמם ערשטער עבירה, גאר, אז דער טויט א ז א נאטורגעזעץ און אדם, ווען ער וואלט אפילו גישט באגאנגען יקיץ עבירה מאלט ער אזוי אויך געדארפט שטארבן. אין רוים האט זיך פעלאגיוסעם לערע אנגעטראפן מיט אנערקעגונג, אין קארטאגא (אן אלטערטים׳ לעכע מלוכה אין צפון אפריקע, צעשטערט גע* מארן’דורך רויבס דאקעצן, לויט דער איניציאטיוו פץ הייליקן אוגוסטין א ז מען ארויסגעטראטן קעגן אים מיט א באשולדיקוגג. אויפן םינאד אין דיאספאליס האט מען גישט אנערקענט די לערע פון פעלאגיוםן" פאר אפיקורסעם (הערעזיע). דער פויבסט אינאקענט דער ערשטער, וועמען מען האט דאן פארגעלייגט דעם אויבנדערמאצמן ענין, האט אים "פאראורטיילט. אין א קורצע צייט ארום איז אינאקענט דער ערשטער געשטארבן. זיין נאכפאלגער זאסימום האט םקאסירט דעם אורטי״ל, "אנערקענעגדיק די אנשויאונגען פון פעלאניוסן פאר רעכטגלויביקע. דאס איז געווען א כאראקטעריסטישער פאל, וואם האט אוגטער־ געגראבן דעם פרינציפ וועגן דער פויבסטלעבער אומפעלבארקייטאוןאיז אויסגענוצט געווארןדורך די קעגנער פון דעם פרינציפ צו פראפאגאנדע מעמים. טראץ דעם באפרייאונגם אורטייל האט זיך דאך איינגעגעבן, אראנק די אינטריגעם פון די אפרי׳ קאנישע בישאפן, אויפן וועג פון א קייזערלעכן עדיקט אריינצולייגן פעלאגיוסן אץ חרם אלם הערעטיקער און צו קאנפיסקירן זיינעם און זיינע אנהענגערם פארמעגן. מיט דעם האט מען אני ערקענט אלם מלוכישן פאברעכן די באהויפטונג, אז דער טויט •האט עקזיסטירט פאר דער ערש׳ טער עבירה פון אדמן. די אנטגילטיקע דעציזיע אין דעם פעלאציא־ נישן םיכסוך האט געהאט א זייער אינטערערסאגטן רעזולטאט r ד״ער ערשטער באגד פון חומש, בראשית,א ז אזוי ארום אגערקעגט געווארן פאר א באזים פון קריםטנטום. פון דאן אן איז דער באנד, אמאל האט געמוזט זיין א צייט, ווען די דאזיקע "דריי פערזאניקייט" האט נישט עקזיסטירט. אויפן פאן פון אריוסעם ארויםטריט איז געקומען צו שטרייטן מאס האבן זיך פארענדיקט מיטן צונויפרופן דורך קאנסטאנטינען דעם גיצייאישן קאנציליום, וואס האט אריינצעמארפן אין חרם אלע אנהעננעריפון א״ריוסן. פאר די צייטן פון קייסער טעאדאזיוש א ז אנטשטאנען די א*נםטיטוציע פון אינק״מיזיטארן, מאם איז געווען אדםגעשטאטעט מיט רעכט פון חרם און דאס אפנעמען די בירגערלעכע רעכט אין באצוג צו די, וואס האבן נישט געגלויבט אין קריסטגטום אין איי״נקלאגג מיט די פרינציפן, געפריידיקטע דורך דאמאזיסן, דעם רוימישן ביי שאף און פיאטר, דעם אלעקסאנדרישן בישאף. פאר די צייטן פון בישאף טעאפיל פון א־ לעקסאנדריע האט מען די קריסמן אפגעגעבן דעם אלטן אזירים־טעעפעל, כדי אויף זיין ארט אויפבויען א קירך. ווען מען האט אנטדעקט אין דער צייט פונם דורכגראבן דעם באדן אלטע סימבאלן פון געצנדינערישן נאט האט טעאפיל באפויילן זיי ארויסשטעלן אויף "לייטישן צעלעכ־ מער". די געצנדינער האבן אויף דעם רעאגירט מיט נ^וואלט. באנוצנדיק זיך טיטן סעראפעאום, אלם הויפטקווארטיר. די צוזאמענשטויסן צווישן די קריסטן און געצנדינער האבן אנגענומען פארמען פון בלוטיקע געשעענישן" און אלם פועל יוצא פון דער קייזערלעכער אינגערענץ האט מען נעהייסן צעשטערן סעראפעאום. די ריזיקע און ווערטפולע ביכער־זאמלוגג, וואם איז ניצול גע־ מארן אין דער צייט פון דער באלאנערונג פון יוליוש צעזאר א ז צעשטערט געווארן צוליבן פאי נאטיזם פון בישאף. נאך טעאפילן האט איבערגענומען דעם עפיסקאפאט ציריל, זיין פלימעניק. וואם האט מיט אייפער פראפאגירט דעם קולט פון דער "הייליקער מאריע". נישט צו דער האנט זיינען אים געווען די פארלעזונגען פון חיפאטיע, דער טאכטער פון באריממן מאטעמאמיקער טעאן. אירע פארטראצן האבן זיך געטראפן מיט א נע* בעדיקן אפקלאנג ביי דער אלעקסאנדיישער א* ריסטאקראטיע, וואס’ האט נערך צעהערט אירע פילאזאפישע אויםפירן אויף דער טעמע: וואם בין איך, פון וואנען קום איך? און וואם בין איך אומשטאגד צו וויסן. פון צירילס איניציאטיוו איז א נרופע מאנאכן באפאלן היפאטיען און אין דער קירכע האט מען זי דערמארדעט. איר קער" פער האט מען צעשניטן אויף טיילן און ארייג׳ געווארפן אץ פייער. ציריל איו פאר זיץ טאט נישט צוגעצויגן געווארן צו פאראנטווארטלעכקייט. די דאזיקע אקטן זיינען געווארן ווארנונגם־ ופארזעצונג) מיטן מאמענט, ווען דאם קריסמגטום איז אין די צייטן פון קאנסטאנטץ דעם גרויסן (3־טער י״ה נאך קריסטוס;) געווארן די הערשנדע רעלי׳ גןעי איז אנטשטאנען פאר דער וויסנשאפט אן ערנסטער קעגנער. מיט איד אייגנטימלעכן, ספע־ ציעל אין איר אנפאנג, פאנאטיזם און דאגמא׳ טיזם האט די קירכע געפרייריקט,<יאז דער קוואל פון יעדער וויסן איז די הייליקע שריפט און די טראדיציע פון דער קירך. אין זיין "אנטפלעקונג" האט נאט נישט נאר איינגעשטעלט דאם בינדג־ דע קריטעריום פאר יעדן אמת, באר"אויך דאס אלץ, וואם מענטשן ווייסן און דארפן וויסן. די הייליקע שריפטן האבן געדארפט אנטהאלטן די סומע און צוועק "פון יעדן וויסן. דער קלער, רעכנענדיק אויף דער הילף פון קייסער, האט זיך קעגנגעשטעלט יעטוועדע, קעצנזעצלעכע"צו די טעון. .אספיראציעם פון די אינטעלעקטועלע קרייזן. די דאזיקע טענדענץ איז געווארן דער כאראקטעריסטישער שטריך פון דער ""קעמפנדי־ קער קירך, וואם האט זיך באמיט, שטיצנדיק זיך אויך אויף דער וועלטלעכער מאכט, קעגנצו׳ שטעלן און טארמאזירן די אינדיווידועלע אנטי וויקלונג במשך" פץ" קרוב 1000 יאר. אין די צייטן פון קאנסטאנטינען האבן אין שוים פון קריסטנטום עקזיסטירט צוויי לאנערן r איינער א ריין קריסטלעכער, ■ געשטיצט אויףדעם גלויבן אין די דאגמאטן פון דער קירך, דער צווייטער, ווידער, מיט א •געצנדינערישע באפאר־ בונצ, וואם האט צעדינט דעם עמפירישן פרינציפ אויפן צעביט " פון וויסנשאפטלעכע פארשונצען. דער^קאמף פון ביידע לאצערן איז צעווען א פארביסענער, מיט אן איבערוואצ פאר דער דאצי מאטישער שיטה, וועמען עם איז צעקומען צו הילף די וועלטלעכע מאכט. אלע רעפארמיסטישע טעני דענצן זיינען רייקזיכטסלאז באקעמפט צעווארן. דער גישט דערצאנצענע״ר בישאף אריום "פון אלעקסאנדריע, האט באצווייפלט דעם דאצמאט .*וענן דער "הייליקער דריי אייגיקייט" מיט דער באהויפטונצ, אז פון דעם באנריף "פאטער" דרינגט ארוים, אז עם האט צעמוזט זיין א" צייט, ווען קיץ "זוך א ז נאך״נישט צעווען און, אז אזויארום מוז דער "פאטער“ זיין עלטער פון "זוך. דורך דעם האט״אריום קוועסטיאגירט, אז כלומרשיט אלע "דריי“ אין באגריף פון דער "הייליקער דריי אייניקייט" פאראנענע פערזאצען האבן געקעצט ביי איינאנדער עקזיסטירן פון אי״יביקיימן און פון דעם איז ארויסנעדרונצען, אז צווישן די דאזיקע "דריי פערזאך מוז עקזיפטירן א פארהעלטעניש פון אומצנ״ייכהייט און, אז מאט א ז צו קאלט פאר דעם געוויקס, אונחער ערד צו חארט פאר דעם זוארצל. אונדזער מענטש איז צו גראב פאר דער פרוכט... פון זיין לייב האט מען פאסן געריסן, שטראמען בלוט האבן זיך פון זיינע אדערן געי צאסן, אין דער ערד אריינצעפלאסן, ו״וייכער איז די ערד געווארן, ווארעמער איז די ערד געווארן, און זי האט זייגע פלאנצן געווארעמט. און ווי נאטם א ווארט, אזוי האט זיך $ם בליעכטס פון אונטער די שטיינער געריסן, דורך גאכט אויפגעוואקסן, אין א שיינעם פרימארצן פאר דער וועלט צעשטאנען. די וועלט האט זיך צעווונדערט, ווער האט דאס אזוי דורך די פינצטערע נעכט, דורך די לאנצע וויצטער נעכט, דאם בליעכטם געהאלטן, געהאדעוועט. . נאד ווונדערט זיך די וועלט. די מענטשן אבער פון דעם לאגד. פאר וועלכע דער צערט׳ נער האט זיין בוים געפלאנצט, האבן די צווייצן פון בוים אפצעריסן, און מיט זיי ידעם לייב פון דעם צערטנ״ער צעדראשן, די האר פון קאפ האבן זיי אים אויסגעריסן, זיינע קינדער האבן זיי פאר זיינע אויגן צעשאכטן, זיינע טעכטער האבן זיי פאר זיינע אויגן'פאראומרייניקט, פון זיין מוטער די ברוסטן געשניטן און פאר די הינט צעווארפן. נעם דו, גערטצער־וואנדלער, א ווארצל פון דיין פלאגצעכטם אץ פא; ע און ציי אין דיין וואנדלער־וועצ דיין בוים פ;אנצן\ דיין גארטן איז שוין פארטיק, מיט די שארפסטע מעסער וועט מען זיינע צווייצן גישט קענען אפשניידן, מיט די שארפסטע העק וועט מען זייגע בוימער נישט קעגען אונטערהאקן, אין די ווארצלען פון דעם גארטן;עבט דיינע קיצי דערם" בלוט. פון די פרוכט פון גארטן וועלן אנדערע צעניסן, דו ציי אין דיין אייביקן וואגדלער־וועג, זיי מקיים דיין נאטם שליחות. - דיץ פרייהייכ^ז׳ בוים פלאנצן. דעם ווארצל האסטו אץ ד*ץ פאלע אייני צעבונדן. צעקומען די היטערם פון דעם לאנד און האבן געזאצט, אז די בלעטער פון בוים זיינעןסם פאר די אייצוווינער און האבן ’זיי ארויסצעריסן. דאם ארט ווו די בלעטער האבן זיך צעוויזן האבן זיי מיט שטייצער אויסצעשטיינערט... אבער רעם. ווארצל פון רעם איילבירט האבן זיי ניט צעקענט ארויסרייסן. צופיל בלוט האט דער ווארצל אין זיך איינצעזאפט, אז ער זאל פוילן, צו טיף איז ער אין דער ערד אריינגע־ דרונצען, אז מען זאל אים אויסרייסן קענען. צווישן די שטיינער האבן זיך די בלעטער, די צווייצן פון ווארצ? צעריסן, און צעבליט, און צעצויצן זיך צו דער זון. און צווייג אויף צווייג, * און בלאט אויף בלאט האבן די וועכטער פון;אנד געריסן: סם איז עם^' צעוואנד, איר וועט זיך פאדססען! נאר בחנם: די ערד האט זיך אן רעם ווארצל אצצעשטעקט, דא האט מען דעם ווארצ; או״יסצערים;, דא האט ער אגצעהויבן צו בליען; דא האט מען דאס בליען פארשטיינערט, דארט האם עם פון צו״וישן די שטיינער און מויערן זיך צעריסן. ווארום נאכט אויף נאכט איז דער נערם׳ נער צעקומען, קיגד גאך א קינד האט ער אויף דעם ווארצל צעשאכטן, און דאס יו-נע בלוט האט דעם ווארצל מחיה צעווען, די ערד ווארעם צעמאכט, אז" דער ווארצל זאל זיך אין איר קע־ נען האלטן. בחנם איר ווינטן, בחגם איר שטורמען, דעם ווארצל, דעם שורש וועט איר ניש קענען אויסרייסן. - גערטגער, דו צערטנער, וואם פלאנצטו דא, אז דיר לוינט דייצע קינדער אויף דעם זוארצל צו שעכטן? איך פלאנץ דא פאר אייך א פרייהייטם־ בוים, וועט איר פון זיינע פרוכטן געגיסן, וועלן אייך די אויצן זעענדיק ווערן, ־וועט איר דעם יאך פון די אקם;ען ווארפן, וועלן אייך די פארי בונדענע הענט באפרייט ווערן, וועט איר פון קנעכט צו מענטש ן וו ערן... - ניץ, דו צערטנער, ניץ! אונדזער קלי־ פיו שלום אש ✓ I א צוואה פון דעם איילבירטיבוים אין די נייע לענדער זיך אנצענומען. צו קאלט איז די ערד צעווען דעם ו״וארצל היוגה צו נעבן, אין זיינע אדערן חיות א״רייבגעבן. נאר קוים האבן זיך די צווייג־ לעך פון רעם איילבירטיווארצל פון דער ערד אויסגעבראכן, האט דער זייידע צעוווסט, אז עם איז שוץ מער פאר אים קיין ארט גישטא, האט ער פון דעם ווארצל פון דעם גיי־פאריפלאנצטן בוים צענומען און ווייטער אין וואנדלעריוועג צעגאנגען. צאר שמערער פון אלע לענדער איז דעם זיידן אנצעקומען צו פארפנאנצן זיין איילבירט׳ ווארצל״אץ דעם פיצצטערן;’אנד, אין וועלכן ער אייז אריינצעקומען. צו הארט איז די ערד צעווען אין איר צו גראבן. צו צראב און ווילד זיינען זיינע איינווויצער צעווען צו "פארשטיין דעסווערט פון אן איילבירט־בוים. האט ער צעפרוווט זיין לאפאטע אין דער ערד אריינשטעקן, האבן זיך ארום אים די• אייצי וווינער פארקליבן, זיין לייב צעריסן, זיינע פינצלר אויסצעדרייט: - מענטש, וואם פארדארבסטו אונה די אויבערפלאכע פון ד״ער ערד? האט זיך דער צערטנער בייצאכט אין קעלט און רעצן צעפערדערט, באהאלטענערהייט זיין ווארצל פארפלאנצט, באהאלטענערהייט פאר צאט און מעצטשן. אבער צו קאלט איז די ערד צעוועך אין דך דעם ווארצל צו האלטן, צו קאלט איז דער קלימאט צעו״וען דעם איידעלן ווארצל צו אנטי וויקלען, צו פו?ן -האט ער אנצעהויבן - איז דער זיידע צעקומען, יעדע נאיכט זיינם א קינד צעשאכטן, און מיט דעם בלוט די ערר אצצע׳ מארעמט דעם ווארצל צו דערהאיטן ביים "לעבן. האט דער ווארצל זיינע צווייג עך פון דער ערד אנ״צעהויבן אר״ויסשיקן, זייצען זיך צוזאמעג׳ קייטן, הערט אמף צו קלינצען; מערדער, הערט או*ף די מעסערס צו שלייפן! זעצט אייך, פארווונדעטע, אויף דער ערד אנירער, פארי שטיקט אויף א וויילע אייערע ווובדן מיט די צויטלען פון אייערע אפצעריסענע קליידער. יתו¬ מים, לענדט אן אויף א וויילע די מירע קעפ אויף די לייכן פון" אייערע אייצענע. /אזט רוען אויף א מינוט דאם צעשפאלטענע קינד ביי איר מוי טערם אפצעשניטענע"ברוסטן. פאראומרייניקטע שוועסטער, אנטפלעקט אויף א רצע די צעזיכ־ טער פון די פארשטעלטע הענט. דעקט דיטויטע טיט די שווארצע ליילעכער צו, אין דער שמיל העיט מיך אדם. מים די הערצער הערס מיך אדם, דאם וואט איך וועלי אייך דערציילן פון הינטער ד״עם תליךם מעסער. נישט מרייסטן בין איך אייך צעקומען, צאר א צוואה בין אץ- אייך צעקומען לייעצען. א צוואה פון אונדזער זייוע. און מעט איר אויף דעם בלוט קוקן, מאם די ערד האט אין דך איינצעזאפט - ואלט איר ודמן, פאיוואם עם א ז פארצאסן גע־ מארן. און וועט איר אויף אייערע מתיס״קוקן - זא״לט איר וויסן צוליב מאם זיי זייגען צעשאכטן צעווארן. פון יער פרעמד איז אוצדזער זיידע געקו־ מען צו ציען, אין א פינצטער מילר לאגד. הארט, צראב. און אומבאארבעט איז געווען די ערד פון דעים לאגד. גר$ב, מילד און קנעכטיש איז דער מענטש צעוועו, ווע;בער האט דאם;אנד באי ומינט. אין פאלע פון זיין קלייד האט אונדזער ויידע א ווארצל" צעהאט איינצעבונדן. א ווארצל פון אן איילבירט־בוים, וועלכן ער האט געפירט מיט זיך פון איבער ימים און טייבן, פון איבער בערג און טאלן, פון זיין "היימאט" לאגד. ווו ער האט זיך אפצעשטעלט אין זיין אן־צמעקלעכן רייזע־גאנג, האט ער דעם וואיצל אייגצעפלאנצט. ־ שווער, אומצעהויער שווער האט דער וואיצל 4