Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 2 (1947)
- Issue
- 17/55 (8.5.1947)
- Date
- 1947-05-08
- Page
- Seite 3 (sequence 3)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 61% known words query
- IRI
…/7242850-7243267-7243322--406-7243009- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
DONERSZTIK, 8. MAJ 1947 *מ־דזעד וז»רט ZAJT 3 FUN LITI " Rolffiszer Biz der milchome iz di francojzisze koloniale imperie basztanen fun farszejdene basziand-iejln, konstitucjonel enger oder lojzer gebundn mitn muterland. Ejnike terilories, wi: Indochine, Madagaskar un Reunion hobn bazict a kolonialn Statut, unterligndik direkt der ojbermacht funm minister far meejwer-lejam-injonim. Di a. g. protektoratn wi: Marokko un Tunezje zajnen gewen untergeworfn dem francojziszn ojsernministerium un andere, wi lemoszl di francojzisze Gwinee un 3 cofn-afrikanisze departamentn zajnen batrach! geworn, wi administratiwe ejnhajin fun der francojziszer meluche un azoj arum aruntergefaln unter der kompetenc fun ojsern-ministerium, Di na je francojzisze konstitucje, wos hot derzen dos tog-licht noch szwere gebürtwejen, iz gesztict ojf der idee fun cuzamenbindn farszejdene felker unter der firerszaft funm muterland in szojs fun der a. g. ״Francojziszer Unie". De jure zajnen alzo bazajtikt geworn di charaktersztrichn funm bizictikn unterordnen di koloniale lender un protektoratn der imperialer, francojziszer macht letojwas a lajzerer un in brejte awtonomisze recht ojsgesztater felker-farbindung. Faktisz ober iz der buchsztab fun der najer konstitucje noch niszt ajngefirt geworn in lebn un dos onhojbn ajnfirn a politik, wos zi zet forojs, treft on ojf szterungen in der gesztalt fun centrofugale bawegungen inerhalb Frankrajchs meejwer-lejamiker teritorie Nochn farlirn Lewanon un Syrie iz ojsgebrochn di rewolie in Indo-Chine, wos iz umgewandlt geworn ia a Gerila-tetikajt in Viet-Nam un in dem bunt in Madagaskar lectns Di sibes fun di Madagaskar-geszeeniszn sztekn, bli sofek, azoj in der geszichle funm dozikn indzl, wi ojch in di nochmilchomedike baciungen, wos gefinen zejer bojletn ojsdruk in der geenderter imperjaler politik fun Grojsbritanje un Holand legäbe Indie, Egyptn un Indonezje. Tejlwajz szlogt kapital di separatistisze bawegung in Madagaskar fun di rajbungen cwiszn di francojzisze partejen, fun welche di komunistn kontinuirn ofn di tradicjonele, antiimperiale politik fun Frankrajchs linke grupn. Madagaskar, wos ligt ojfn Indiszn Ocean ojf a szetach fun umgefer 600.000 km2, iz der ferter Iojt zajn grojs indzl in der weit. Zajn teritorie iz glajch, mer-wejniker, cum gebit fun Frankrajch, Belgie un Holand cuzamengenumen un bildet wi a ״klejnem gan-ejdn ojf der erd". Di dominirnde rol ojfn indzl szpiln di Howasn, wi men iz zieh meszajer, an indoneziszer szejwet, wos hot zieh ojsgecejchnt mit der grester aktiwitet, cwiszn di leerech 17 felker, ajngetejlte ojf farszejdene untergrupes un szwotim. Dos dozike indzl, antdekt in jor 1506 durch di Portugezer, iz geworn bemeszech fun jörhunderter an obiekt fun kolonizatorisze apetitn micad di Holender, Francojzn un Englender. In algernejn iz ober gelungen, chuc ojf ejnike klejne szlochim, der ajngebojrener bafelkerung, wi men ruft zej in algemejn Malgasn, cu sziern der organizirter arajndringung funm ejropeiszn element un in di jom 1810 —1830, unter der mamszole fun, dem kenig Radama I, hot zieh ajngegebn ׳afile cu farbrejtern di herszaft fun di Howasn ojf a gresern tejl funm indzl. Erszt in der cwejter helft fun XlX-tn jorhundert hot der kenig Radama der II. geeint dos land far di Ejropeer. In jor 1865 hot men fertraglech onerkent England gewise koncesjes un in jor 1885 hot Frankrajch durch an opmach bakumen dem port Diego Suärez un dos recht fun a diplomatiszer forsztejerszaft fun Madagaskar legabe andere meluches. In jor 1890 hot zieh geendikt di anglo-francojzisze riwalizacje ojfn dozikn gebit, mitn onerkenen, durch England, Madagaskar als a francojzisze interesn-sfere. Mitn dozikn akt hot Frankrajch derworbn di bawegungsfrajhajt in Madagaskar, welche zi hot noch der rewolte fun di Howasn in jor 1895 farwandh in a kolonie, bazajiikndik di madagaskarisze kenigin, dem leetn, lemarojs ain, simbol fun der madagaskariszer umophengikajt. In der cajt fun der erszter milchome hobn di Howasn ojsgenugt di szwere situaeje fun di Aljantn un arojsgerufn umruen. Azoj arum iz antsztanen a sztremung wos iz naeher geworn der embrion fun der umophengikajts-bawegung unter ir j'ectikn nomen ״Mouvement de Renovatio Malgache". Di dozike politisze bawegung, wos iz organizirt geworn lojt di mustern fun a sztrenger parlej-disciplin un welche badint zieh legäbe ire politisze kegner mit der metode: ״der eil hejlikt di miilen", hot bakumen in der Nacjonaler Farzamlung in Paris draj erterun baj di lecte waln cum Rat fun der Republik, di cwejte kamer fun francojziszn Iberzidit Parlament, ale 5 mandatn. Lojt der francojziszer cajtszrift ״Carrefour" hobn hojptzechlech di mitglider fun der bawegung, als di emese ojsdriker fun madagaskariszn naejonalizm, gesztict durch di rajehe madagaskarisze plantatorn, derfirt un gerichtet mit di lecte forfaln ojf Madagaskar. Deriber ojch hobn di francojzisze macht-organen ongehojbn oneuwendn represjes, arestimdik madagaskarisze deputatn in Paris un foderndik erszt szpeter fun der Nacjonal Farzamlung opeuszafn zejer deputatn-imunitet. Men darf ober niszt fargesn wegn dem, az in fal fun Madagaskar hobn achuc politisze faktorn, ojch a gewise rol geszpilt wirtszaffleche momentn. Der hojpi-bazis fun der baszpajzung, rajz, iz gesztign bemeszech fun der milchome un noch ir filfachik in prajz, der sztajer-gewicht hot zieh ojch badajtnd fargresert un di merhajt fun der bafelkerung ken zieh niszt derlojbn cu genisn fun di dinstn fun bliendikn szwaren-mark. Di umruen ojf Madagaskar zajnen unterdrikt geworn, ober dos iz niszt glajch badajtnd mitn bazaj tikn di centren fun di mehumes in di ramen fun der ״Francojziszer Unie". Ojch in cofn-Afrike, in Marokko un Tunezje fodern di awtonomistisze frakejes cu farsznelern di reformen, forojsgezejene in der francojziszer konstistueje. Azoj ojch in Senegal un andere afrikanisze punktn notirt der politiszer sejsmograf on- Najs fun dajtungen fun gewise seperatistisze, tektonisze bawegungen. A gewisn umru hot ojch arojsgerufn di rede fun marokiszn sultan in Tanger, welcher hot cwiszn di szures fun lojalitet-farzicherungen far ale frajndleche lender untergesztrochn di farbindung fun Marokko mit der pan-arabiszer bawegung, wos cejchnt zieh ojs mit fajntleche tendenen legabe di welt-imperjalizmen. Lojt der mejnung fun a gewiser engliszer cajtszrift, firt Frankrajch ject a wet-gejeg mit der cajt in der ib^rcajgung, az di cajt wet ir helfn cu bakemfn di waksnde inerleche un ojserleche politisze szwerikajtn. Ober szojn ewej jor noch der milchome un di dozike hofenungen hobn zieh noch niszt derfilt. Di regirungs-koalicje iz nor a kinstlerisze szafung, wos drot jedn moment mit a krizis baj der fajerprobe fun jeder krifiszer situaeje. Di sume fun di krizisn ojfn gebit fun francojziszn meejwer-lejam (d'ontre-mer) lejgt zieh cunojf ojf der frage, cu farmogt di^ Francojzisze Unie reale szansn ojf wajterdiker ekzistenc un cu ken noch Frankrajch szpiln an enleche rol, wi dos iz gewen far der milchome. Der gojrl fun der Unie waklt zieh, zajendik ophengik in a grojser mos fun di eugn fun andere riwalizirndike grojsmachtn un fun dem, cu Frankrajch wet zieh banucn cu ire iberjamisze teritorjes mit di koloniale metodn fun a sztarker hant, cu ojch mit azelche, welche flisn arojs fun humanitare principn fun der konstrueje wegn glajehhajt un frajhajt fun ale mitglider fun der Unie. der wett Di F. Sztatn sztien Japan. Tokio (DENArlNS). Der kejzer Hirokito hot dinstik bazucht dem amerikaniszn ojberkomandir in Japan gen. McArthur derbaj hot er bakumen a mindleche farzicherung, az Japan wet fartejdikt wem durch Amerike kegn jedn eukunftikn ongrajfer. Kesselring farurtejlt cum cojt. Venedig (DENA-Reuter). Der gew. Leidmarszal Albert Kesselring iz durchn britiszn miilter gericht in Venedig gefunen geworn far szuldik in bejde onklage-punktn un farmiszpet geworn cum tojt durch derszisn. Kesselring iz baszuldikt geworn in dermordn 336 italjenisze nacjonalistn wi ojch italjenisze eiwil-lajt als ejruwnikes. Grojsbritanje nemt ojf wechntlech 4000 DP’s London (DENA-INS). Leerech 4000 farszlepte perzonen wein ject onkumen wechntlech kajn England, biz es wet durchgeflrt wem der plan fun ojfnemen 100.000 DP’s. Es wem arajngelozn nojtike facharbeter fun der tekstil-industrie, landwirtssaft un andere Industries. Zej wem in Grojsbritanje ajngeordnt in lagern. Italje wil wem mitglid fun di F. Nacjes. Rojm. (DENA-INS). Italje hot zieh gewendet cu di F. Nacjes wegn ojfnemen zi als mitglid. Italje hoft untersztict cu wem fun di F. Sztatn in injen fun der rewizje fun merere klauzuln in ir szolem-opmach. Denkmol far umgebrachte kinder. Frag (DENA)\ Der erszter denkmol in der weit cum ondenk fun di hunderter tojznter durch di nacis umgebrachte un gepajnikte kinder, iz anthilt geworn in Prag, in der onweznhajjt fun der froj funm czechoslowaitiszn meluche-prezident Benesz. Masaryk: ״Kejner winszt zieh nit kajn najem krig“. Prag (DENA). Der czechoslowakiszer ojsem-minister Jan Masaryk hot do lojt Ceteba mitwoch ownt derklert, az kejner in der weit ken zieh niszt winczn a najem krig. Es zajnen hajnt farhan ewej kegnzecleche onszojungen iber der politiszer welt-situacje. Di onhenger fun di ekstrem-Unke zogn az di F. Sztatn zajnen ״blutzojger". Zej gloj-bn, az frijer, oder szpeter wet in USA ojsbrechn a krizis, wos wet brengen di Amerikaner cu a linke» orientaeje. Der cad szekeneged glojbt, az in Ratnfarband wet dos jor zajn a szlecht geretenisz un zi wet zieh muzn wendn noch unterszticung. Masaryk derklert, az er iz niszt maskim mit kajn ejn mejnung. Er derwart niszt kajn krizis in di F. Sztatn un hoft fun tifn hären, az di Rusn, wi di Jugoslawn un Rumener wein hobn a gute geretenisz. Cu der Dajczland-frage hot Masaryk derklert, az er glojbt, az bemeszech fun 1948 wein di grojsmachtn kumen cu a heskem. Lojt zajn mejnung iz Dajczland noch niszt farhungert un es iz niszt nojtik oncunemen fricajtike hilfs-mosn amen, bichdej di Dajczn zoln wider niszt kenen machn a najem ״unzin“. " Cwejte zicung fun der cugrejtungs-komisje fun IRO. Lausanne. (DENA-Reuter). Do hot zieh ongehojbn di cwejte faze fun der erszter zicung fun der Internacjonaler Piej tim Organizacje. Der ordnungs-flmder sekretar fun der komisje Arthur J. Altmeyer (USA) hot batont az di IRO ken niszt operirn on flnasjele mitlen. Di Farejnikte Nacjes hobn gesztelt genug gelt-mitlen in reszus fun der doziker organizacje, es zi geszafn gewom a klejner planungs-sztab un der budzet far der forlojüker arbet iz eugegrejt geworn. Di delegatn iz forgelejgt geworn a baricht, lojt welchn 14 meluches, wos zajnen dekojech cu dekn 75% fun der nojtiker budzet-sume hobn szojn untergeszribn dem Statut fun IRO. Kanade hot bedeje arajnculozn ejnike tojznt plejtim. Ottawa. (DENA-Reuter). Der kanadiszer premjer hot bakant gemacht, az er wet szikn kajn Ejrope ajnwanderungs-baamte, kedej cu dermeglechn dos arajnlozn ejnike tojznt plejtim kajn Kanade. Kanade hot niszt bedeje cunemen kejn grojse col orientaler un wet niszt arajnlozn kejn Japaner. Ottawa (DENA-Reuter). Kanade wet gehn a hejm far tojznt jidisze kinder fun Ejrope, wos zajnen farjosemt geworn durch di farfolgungen fun di Dajczn. Labour-mitglider fun Lordn-hojz wegn E:J. London. (DENA-Reuter). Lord Strobogli, a Labour-mitglid fun britiszn Lord-hojz, hot bacejchnt als festn fakt, az E. J. iz a naejonaie hejm far Jidn. Araber un Jidn kenen dort zejer gut cuzamenleben un arbetn. Der grester tejl Araber hot niszt reagirt ojf di ojf ruf n funm mufti un andere ekstreanistn, wos hobn ojfgehect di Araber kegn Jidn. 8' iz doch umbaszrajtbar dos recht fun di farfolgte Jidn in Ejrope cu ku- ׳ men kajn E. J. un es ken niszt kumen kejn dojemde regelung ejder di dozike farflichtung wert niszt oficjel onerkent. Gesztorbn prezident fun ״Bnej-Brit“-lige in Amerike. New-York (DENA-INS). Henry Monsky, der 57-joriker prezident fun der amerikaner Bnej-Brit-lige iz montik gesztorbn fun a harc-szlag. Monsky iz gewen a prominenter kemfer far jidisze recht. Umruen in Madagaskar Paris (DENA). Francojzisze kolonistn in Madagaskar hobn dringend gebetn di francojzisze regirung, arajncuszikn militerisze farsztarkung kegn wajtere angrifn fun di ojfsztendler. Baj an ongrif fun di ajngebojrene ojfn lager Maramenga, zajnen 300 ojfsztendler geharget geworn. Es iz zej doch gelungen baj zejer rikeug mitcunemen mit zieh eolrajehe ejruwnikes. Fun di kamfn in Chine. Nanking (DENA-Reuter)1. Mitn ajnnemen Suitehder der lecter greserer sztot un 3 fun der prowinc Shensi, wos iz gewen bazect durch di chinezisz-komunistisze trupn, iz derfolgrajch opgeszlosn geworn der forojsmarsz fun di regirungs-trupn in cofn fun land. Der forojsmarsz hot zieh ongehojbn in merc d. j. mitn ajnnemen di sztot Yenan. Bad-Nauheim (DENA). Lojt ageniur-meldüngen hobn donersziik dem 1-ln maj miljenen arbetei fun der gancer weit gefajert dem tog fun der internacjonaler arbeterszaft. Moskwa. Zajt dem krigs-ende hot Moskwe dem jsotikn 1-tn maj gefajert in grestn masztab. Ojfn Rojtn-Plac iz derszinen Stalin, es hobn marszirt miljonen arbeter un militer in der baglejtung fun kamfsun jagd eroplanen. Paris. Do hot marszirt a halber miljon arbeter mit rojte fener durch der sztot. Der kabinetkrizis hot geworfn a sztikl szton ojf di fajerlechkajtn, di ojtobusn, takses, cajtungen zajnen gewen opgesztelt, ober di licht-reklamen zajnen gewen tetik troc dem kojlnmangl. Prag. In Prag hobn di onhenger fun di farszejdene partejen marszirt durch der fajerlech bapucter sztot. Far di demonstrantn hobn gehaltn redes etleche regirungsministom. In Grojsbritanje zajnen di fajerungen in der natur forgekumen erszt zuntik. Di briiisze arbetei hobn arojsgeszikt bagnsungs- Prpces kegn IG-industrieler. Nürnberg (DENA). Der amerikaniszer hojpt-baszuldiker baj di nürnberger krigsfarbrecher procesn gen. Telford Taylor hot szabes ibergegebn dem baszuldikungs-akt kegn di 24 fimde direktorn fun IG-Farben koncem, in welchn, cum ersztn mol in der geszichte, es wem baszuldikt industrielet in forberejtung un durchfirung fun ongrifmilchomes. Di ongeklogte wert wajter forgeworfn cu hobn begangen krigsfarbrechns un f arbrechn kegn der menczlechkajt durch der farszklafung fun miljonen ojslendisze arbeter un barabewen di, durch Dajczland okupirte lender. Bajm ibergebn dem baszuldikungs-akt hot gen. Taylor batont, az di dozike menczn zajnen di faktiszste hojpt-krigsfarbrecher un wen zejer sztrof zol niszt onerkent un basztroft, zajnen zej a gresere gefar farn welt-szolem, wi Hitler, wen er hot ’ noch gelebt. Di britisze lige far birger-frajhajtn fodert mosnamen kegn antisemitizm London. Der nacjonal-rat fun der engliszer lige far birger-frajhajtn hot ongenumen a rezolueje, in welcher es wert ojsgedrikt. der tifer umru culibn wuks fun antisemitizm in England. Es wert derbaj ongewizn ojf der intensiwer tetikajt fun Moslei un •chawejrim. Di rezolueje fodert fun dem inem-minister wos szneler ajncufim a gezec, wos^zol farwern di antisemitisze un rasistisze propagande, wi ojch di farszprejtung fun aza min literatur. botszaftn cu ale arbeter in der gorer weit. In Oslo hot di norwegisze arbeterszaft gefajert dem 1-tn maj cum ersztn mol als gezeclechn arbeter jom-tew, noch dem wi es iz mit a woch curik ongenumen geworn aza gezec. In Wien iz der komunistiszer parad forgekumen erszt nochn fakl-cug fun der soejalistiszer jugnt, bichdej ojscumajdn cuzamensztojsn. In Singapur (Indie) zajnen, noch dem wi di regirung hot zieh opgezogt cu derklern dem 1-tn maj als oficjeln arbeter jom-tew, 3000 sztotun port-arbeter niszt derszinen cu der arbet. In Belgrad hobn di arbeter marszirt far Marszal Titon un di komunistisze partej hot dos folk ojf gef odert cu ongesztrengter arbet bichdej ״dos land zol niszt arajnfaln in di hent fun di kapitalisin". Erec Jisroel. Di maj-fajerlechkajfn in ganc E. J. zajnen rujik durchgegangen. In Tel-Awiw hobn 20 000 jidisze arbeter durchmaszirt di s^tot un arabisze linke grupn hobn marszirt in Jafa un Gaza. In Jeruszolaim zajnen forgekumen mitingen fun jidisze un arabisze arbeter. Der welt-proletartat hot gefajert dem l־n maj ן־,