Undzer Worṭ · 1947-05-01 · 16/54 (1.5.1947) · p. Seite 6

אונרזער ווארט ZAJT נישט קיץ קליינעם ארם אלם שרייבער פונם סאציאל באעוולטן מענטש. אין דער דא־ מקער הינזיכט ברענגט ער צום אויסדרוק דיי שטרעמונגען פון זיין עפאכע, דער עפאכע מין רייך געמארענעם סאציאליזם. זיינע דערציילונגען ווי "באנטשע שומיג", "מענדל בריינעס" און אג־ דערע ברענגען אתים די שטי? ע ליידן פון זיינע בא ■עוול‘טע דמגלדן, מאס באזיצן אליין נישט דעם בח און באמוסטזיץ צו מאנען פאר דך גערעכטיקייט. און ראם טוט פאר זיי דער מחבר. פרץ איז געווען דער מאס האט פילפאך פאר־ טיפט דעם סאציאלן תוך פון דער יירישער פראבלעמאמיק. 8 הויפט־שטריך פון פרציעס שאפוגג איז איר פאלקסטימ;עכקיימ. אין דעס לינט דער כח פון זיין גתיסקייט. אלע זיינע הע/דן ריידן טיט זייער נאטיתעכסטער. פשוט־סטער שפראך, מאם איז יעדן אזוי נאענט. פרץ קען ריידן טיט יידן און צו יידן פון יערער סביבה. און רעדט ער צו קינדער איז זיין שפראך א קעדערשע. א באזונדערע מארעמקייט אוןליבע באזיצן זיינע פיל שאמוגגען פאר קינדער. און עם איז אפשר כאראקטערים־ טיש, מאם ער איז געשטארבן אינמיטן שרייבן ,8 ליד פ8ר יידישע יתומים, קוקנדיק היינט אמך מתשע לאגער־־קינדעד און קינדער־היימען, גיט זיך ני־שט ווילנדיק 8 טראכט: ווי נייטיקן זיי זיך אין א טרייסט, לויט זייע״ר קינדישן פארשטאנד און השגות. א זייער שארך געצייג אין פרציעם ה8גט איז די בייסגדע ם8טירע, מאס מיר געפינען הן אין דער פאעזיע וחן אין זיין פראזע. די דאזיקע סאטירישע 'שאפוננען, מאס דערמאנען זייער שטארק אין היינען. באזייצן אבער זייער אריגי־ נא; ימעט - אזוי ווי טייר געפינען עם ז ביים פויליש׳־יידישן פאעט יוליאן טוווים. פון זיינע רייזעם איכער דער פוילישער פראמינץ האט פרץ זייער גוט געקעגט דאס יידישע לענן אין די שטעט און שטעטלעך. ער האט אויסגעצייכנט געקענט זיינע גוטע און שלעכטע זייטן. די דאמקע איינדרוקן האט ער געשילדערט אין זיינע "רייזע בילדער", שטרא־ פנדיק גאנץ אפט, דירעקט אדער אומדירעקט, די קהלם־פארזארגער, נאטם סטראפטשעס, וואס האבן זייך אננעזעצט אויף דער יידישער עדה.י גתים זייגען פרציעם פארדיגסטן 8לס פובלי¬ ציסט און קריטיקער. אויף די דאזיקע געביטן האט ער אבער נישט געלייגט קיץ אכט אויך דער גראציעזער פארם פון זיין שרייבן, נאר זיין הויפט־ ציל איז געווען די טוכת־הכלל. אץ זייגע שארפע. פובליציסטישע ארטיקלען. האט,ער גיי־שט געשוינט קייגעם, מאם האט פאראומרייניקט די געזעלשאפט־ לעכע זויבערקייט. אייך דא האט ער אץ דער ערשטער ריי באקעמפט די קהלם־־קאפאציטעמן. פרץ איז 8 מעכטיקער זייל אין דער יית־ שער ליטער8טור. 8 חוץ זיין אייגענער פערזעג־ לעכקייט, האט ער מחנך געווען א דור יונגע יידישע שרייבער, וואם זיינען געצאנגען אין זיינע וועגן, קאנטינואירנדיק זיין סינטעטישע שיטה פון פארבינדן דאם יידישע טיטן וועלמלעכן, די פאמאנגענחייט טיט דער קעגנווארט. איס געהער דער גרויסער פארדינסט פון ארויספירן די מתשע ליטעראטור פון איר שטאלער סטעזשקע, טיט מעלי בער זי א ז געגאנגען אוןיאריינפירן זי אין די ברייטע שליאכן פון דער מאדערנער וועלמייליטעראטור. (צום 22־םן יארצייט) לייבוש פ י. ראטשטיין ן* ווען קיין גלויביקער און געפונען אין חסידיזם זייגע שייגע, און גוטע זייטן. ער האט אין אים געפוגען א 'שלל דיפטערישע איגספיראציע, ער איז צוגעגיאגגען צום אורשפרינגלעכן קוואל פון חסידיזם, צו זיין אפטימיסטישער פילאזאפיע, וועלכע פרייתקט דעם פרינציפ "אין השכינה שרויה אלא מתוך שטחה". פרץ האט געזען אין חסידיזם די רעליגיעז־נאציאנאלע רעגעסאנם־ באוועגונג, וואם האט ארייגגעבראכט 8 נייע שיטח אין באהאנדלען די באציוגג צווישן יחיד און נאט. ער האט געהעריק אפגעשאצט דאם פאזיטיווע, מאס דער חסידיזם האט ארייגגעבראכט אין יידישן 'לעבן, דערהויבנתק צו א העכערער מדרגה דעם "פראסטן עולם", מאם האט גישט געהאט קיין צוטריט צו די הויכע גייפטיקע שטאפלען און מחמת דעם געפילט זיך מיגדער־ ווערטיק. פרציעם אויפן פון באהאגדלען דעם הסידיזם איז געווען אין יענער צייט כמעט ניי אין דער יידישער ליטאראטור און האט אין די לינקם געשטימטע, רעוואלוציאנערע קרייזן אתים׳ גערופן א ווידערווילן.'ער "האט אבער נישט בדעה געהאט ג;אריפיצירן אדער פראפאגירן דעם חסידיזם. זיין כוונה איז געווען אנצוווייזן אויפן סינטעז צווישן אלטן און אייביק־נייעם דראנג צו נלויבן, איבערגעגעבנהייט, צו ראמאנטיק. נישט נעפינענדיק אין זיין דור קיין נענו־ גנדן קוואל צו שעפן נאציאגאלע באגייסטערוגג, וואם זא; מוטיקן און שטארקן די דערשלאגענע געמיטער, ווענדעט זיך פרץ צו דער יידישער העראאישער פארגאנגענהייט, פון וועלכער ער ציט 'אתים די דע;יקאטםטע פערים און וועבט פון זיי אוים זיינע פילפארביקע דערציילונגען. מיט זיינע .,דתי מתנות" דערגרייכט פרץ צום פארבארגנסטן ווינקעלע פון דער יידישער ■ נשמה. עם מעג שוין אפילו תערשן א געוויסע דיסטאנץ צווישן איר, דער נשטה, און דער יידישקייט, מעט זי דאךאציטער מאן אין איר אונטערבאוווסטזיין. אן אויסערגעוויינלעך הייסע איז געווען זיין באציונג צו יידיש און יידישקייט. אין א געוויסן ארט שרייבט ער: ״צוריק צו דער ביבל דדיסט גישט: בלייבן שטיין ביי דער ביבל. יידישקייט איז נישט קיין שטיי־ ענדיק וואסער, קיין זומפ, מים־חיים רופט מען זי - די תורה. - יידישקייט טאר נישט גענומען ווערן םטאטיש גאר דינאמיש אין דער אנטמירך לונג, דאם הייסט איבעראל, אויך דער גאנצע־ר יידישער י מעלט און אין אלע צייטן: קיין אייג־ ציקן, עכט יידישן מאמענט נישט אויסגעמעקט. - "יידיש" איז אונדזער איינאונאיינציקער וועג צום מענטש, צום געטלעכן מענטש, צום מענטש׳ לעכן נאט״. (באגד 11. מאם פעלט אונדזער ליטעראמור.) די דאזיקע געדאנקען ווייזן, ווי ענג פרץ איז געווען נעבוגדן טיט יידישקייט און האט עם ליב געהאט אהבת נפש. זיינע דערציילונגען פארהערלעכן דאס יידישע לעבן, בכדי צו דער־ האלמן ביים יידישקייט יענע, מאם שטייען אמך זיין שמעל און קאקעטירן אמך יענער זייט באריערע. אין זיין אוניווערהאלקייט פארנעמט פרץ צו לינדערן די גייסטיקע ווייטאקן פונם פאלק; מאס האבן מיט דער מעכטיקייט פון מיער שניי׳ דיקן מארט געוואלט אויסווארצלען די שלעכטע, שעדלעכע געוויקסן אין יידישן גארטן און אייג־ פלאנצן אויף זייער ארט נייע, יוננע. נוצלעכע. ת לעצטע, גרעסמע קאטאסטראפע האט אונת שאתת הפליטה. אויך גייסטיק אין א היבשער מאס אפגעשמאכט און ^פארמאטערט. שמעבט ה*ינמ אונדזער בלאגדזענתקער בליק אין דער פארגאנגענהייט אין זוכט אן אפרו פארן מיין אויג און דער נשמה. און נישט זו׳ כנתק מייט. שטעלן מירי מך אפ אמך די קלא־ ס*קער פון אונדזער יירישער ליטעראטור, דא איז דער קמאל, ווו עם קענען באקומען א דערקווי־ קונג אונתערע מידע נשמות. אויך די יונגסטע פין אונדז, וואם זייערע איבערלעבענישן האבן מי אבער פריצייטיק רייך נעמאכט און נעעל־ טערט. דערפילן דא א פרישקייט און ווארמקייט, אויב זיי ומלן זי נאר פתמן זוכן. איינער פון די זיילן פון אונדזער קלאסישער ליטעראטור איז יצחק לייבוש פרץ. אומשטערב־ לעך זיינען פאר אונדז זיינע מערק. ומיל עם איז גארנישט געמיגערט פון מיער אקטואליטעט. ער איז א מייסטער פון ווארט אין אלע זיינע פארמען. אלע זיינע שאפונגען, צו איז עם בעלעטעריסטיק, פאעזיע, אדערדראמע, צייכענען זיך אוים מיט דער געפילפולער באציונג צום פשוטן מענטש. צום יחיד. פאר פרצ1עס אמנן איז גארנישט פארהמלן דערפון, מאם עם טוט זיך אין די יידישע נשמות, מאם זיינען פארי קריפלט נעווארן אין דער טראגישער ווענעטא־ ציע פונם נלותתעבן. דערפאר קעמפט ער קעגן ■דעם צוריקגעשטאנענעם ארט לעבן, אין וועלכן דאם יידישע פא; ק איז איינגעוויגט און ומל עם אתיספירן פון די שמאלע פיגצטערע נעסלעך. געפירט פון א געניאלער איגטואיציע איז זיין מעכטיק נעפיל און שוועבנדער געדאנק שטעני דיק פילבאר אמך די פארשיידגסטע ניואנםן פון דער מענטש/עכער נשמה. בייים בארירן פסיכאלאגישע פראבלעמען, נעפינען מיר נישט ביי פרגין קיין אויבערפלעכלעכקייט. קיין אייני פאכע טריוויאלקייט. זיין שרייבן כאראקטעריזירט אן ארינינאליטעט. דער דאזיקער באשטימטער ארט צוגיין צו פראבלעמען איז כאראקטעתסטיש פאר אלע זיינע מערק. טיילמאל מערן ביי אים מייסטערהאפט פארווישט די נרענעצן צווישן די פארמען פון שרייבן און זיין פראזע ווערט אדורכגעדרונגען מיט לירישער און ראמאנטישער פאעזיע. פרץ באמיט זיך אומעטום אויםצוגעפיגען די קאנטראסטן, ער באווייזט ביידע זייטן פון דער מטבע. די נוטע און די שלעכטע. אריגינעל אין דעם פרט זיינען זיינע חסידישע מעשהילעך. די יידישע שרייבער פון דער השב,ה׳ עפאכע האבן געזען אין חסידיזים בלויז זייגע שלעכמע אזן;עכערלעכע מיטן. מי האבן אץ אים געפונען בלויז דאם מאדנע התנהגות פון די חסידים מיט זייערע ווילדע תנועות און העי מות. איז געקומען פרץ, הגם ער איז נישט נע׳ illpi f. * WWW דער געניאלער דייטשער דיכטער געטע האט אין איינעם פון זיינע מערק, שרייבנדיק מעגן שאפוגג און שעפערישקייט, באצייכגט די "אלימי פישע חאיקיים" אלם אומגאדיננטן תנאי און פארבאדינג פאר שעפערישקייט. דער דיכמער, וואם האט אליין דער/עבט א טיפן ע-טער פון העבער אכציק יאר אין א צופרידנשטעלגדן געזוגט־און גייסטיקן צושטאנד, האט אץ דער ״אתמפישער תאיקייט־, געזען דעם Conditio״ ״sine qua non פאר שאפן עפעם נייעם, שיינעס, אעטערעסאנטעס, אמך מעלכן געביט עס זאל גישט זיין, ובפרט אויפן;יטעראתשן. למט דער דאזיקער הנחה קומט אמס, אז א דור, מאם די אנטוויקלונג פון די געשעענישן האט ביי איס אוזעקגענומען דעם דאזיקן פארבאדינג, איז א דור פון אימפאטעג6ן (יעוונזכן), מאם זיינען נישט מסוגל עפעם צו שאפן. בדרך כלל איז געטעם פארמולירונג א באי גריגדעטע און מען קען נישט מסופק זיין אין דער ריכטיקייט פון זיינע אזיספירונגען. דאם יירישע פאלק אבער,מאם באזיצט זיין, ספעציפי־ שע אייגגארט אין פיל אנדערע הינמכטן, איז אמך אין דאזיקן פרט נישט ארונטערנעפאלן דעם אלגעמיינעם כלל. שמן באלד נאכן פאתבערגיין פון ■די "מבן נוטע יאר" פוןיזיין מלכהושער זענבסטשטענדיקייט,■ האט דאם יידישע פאלק אנצעהויבן' שאפן אומשעצבארע גייסטיקע ווערטן אגן האט כסדר געשאפן אמך מין לאנגן פיינפולן ליידנס־וועג, מיט מאם עם איז - נישט נאר פראפארציאנעל - ניישט ריקשטענדיק געבליבן;גבי אנדערע פעלקער, הנם עם איז שוי ן קרוב צומי טויזנט יאר פארוואגלט און גאר ווייט פון דער "אלימפישער תאיקיייט". דוקא דער אומענדלעכער אימת, דאם אומי זיכערע נעפיל פון וואקלען זיך כסדר אמך די ברויזנדע כוואליעם פון שטעגדיקן גע ונד, האט אין ייתשן פאלק געדינט אלם מקור פון אינספי׳ ראציע פאר יענע זיינע אומרואיקע נייסטער, וואס ה"אבן מיטן צויבער פון זייער מוזע, באמיט זיך די קינדער שווייגן און ער פירט ומיטער. "אזא תענית ווי יוס״כפזר,ווי תשעה״כאב; פו^היינט פארנאכט אן!" די פיר קינדער שפתגגען פלינק אתים פון בעט און המבן אן בארוועם, אין די ’צעריסענע העמדלעך, צו טאנצן איבער דער שטוב און צו דופן: - מיר מעלן פאסטן! פאסטן! מענדל פארשטעלט מיט די פלייצעם דעם קאגאנעק, זיי זאלן נישט זען, ווי. די מוטער גיסט מיט מרערן. -נו. בענוג! בארמקט ער ת קינדער- גענוג 1 אין א תענית טאר מען נישט מאנצן... אם ירצה השם,- שמחת־תורה!... די קינדער זיינען צוריק אין בעט אדיין. פארנעסן דעם הונגער! א מיידעלע המבט אן זינגען "אבינו מלך׳ ״אויפן הויבן באדני׳... א קעלט לויפט מענדלען דורך אלע גלידער... -זינגען טאר מען אויך נישט,-מאכט ער מיט א פארשטיקטער שטימע- די קינדער מערן שטיל און שלאפן איין. מיד פון טאנצן און זינגען. איינער דאך, דער עלטערער, וואגט זיך נאך און פרעגט: -טאטע מען מער איך בר׳מצוה? -נאך ווייט, חיים־ל, נאך ווייט... נאך פיר יאר, זאלסט מיד לעבן און געזונד מין.1., - דעמאלט וועסטו מיד קויפן א פאר הפילן? -ווי דען? -א תפילין־זעקעלע? - מן הסתם! - און א סידותל? ... א קליינט טיט א גאלדענעם שניט? -מיט נאטם הי;ך... בעט נאט. חייסיל! - דעמאלט, וועל איך פאסטן אלע תעניתים! -יא, יא, חיים־ל... אלע תעניתים... שטיל האט ער צוגעגעבן: -רבונו של עולם, נאד נישט אזוינע ווי היינט! האט זיך פארקילט, הייזעתק געווארן און נעשטארבן ווי אין מאלד ...י מיי צו לענגערע יאר!) נישט געיוען מיט מאם צו ראי טעווען... מישטיינס געזאגט נישט אפילו די שול אייננעריסן, נישט ראם פעלד נעמאסטן, קיץ עין הרע נישט אפגעשפראכן... אזוי, י אויםגעגאנגען ווי א ליכט!" און ער טרייסט וי. -מיין נישט שרה, ומין נישט... מנתק נישט פאר גאט! -הא!'מען מעט ער שוין אמך אונדז רח¬ מנות האבן! -האב אמך דיר אליין רחמנות, לאז דיר נישט צו אמי צום הארץ! זע, ווי דו זעטט אמם! היינט צען יאר איז געווען אונדזער חופה... קוק אן דיין פנים... וויי און ווינד! דו ביסט דאך געווען די שענסטע אין שטאט! -און'דו?! דו האסט דאך' געהייסן, נע־ דענקסט, מענדל גבור...' היינט' ביסטו געבויגן אין דרייען, קראנק... כאטש ת האלסט פאר מיד בסוד! אך, נאט! נאט! רייסט זיך איר אתים א געשריי. , ת קינדער כאפן זיך אמך און בעטן עסן. ברויט! -חלילה! מער עסט• היינט? האט מך מענרל פלוצלונג אנגערופן. די קיגדער זעצן זיך אמך דערשראקן. - היינט איז א תענית, - זאגט מענדל מיט א פינצטער פגים. עם האט געדויערט א פאר מינוט, איידער די קינדער האבן פארשטאנען, מאס מען רעדט צו מי. - מאם פאר א תענית?' מאם פאר א תע¬ נית? - פרעגן מי מייגענדיק. און מענדל פארציילט מיט אראפגעלאיטע אמנן. אז הייגט, נאך ביי שחרית, צו קריאתי התורה, איז אראפגעפאלן די ספר־תורה פון שלחן. - דעריבער - זאגט ער - האט מען אמך מארגן אויסגערופן א תענית, אפילו פאר זוינע־ ריקע קינדער! דער זייגען רעכט איינגעשלאפן. שרה קוקט אמך זיי מיט הארציווייטאק, מיט רחמנות און טראגט איבער די פארוויינטע אמנן צו דער טיר.' זי האט דערהערט טתט; שווערע טריט אמך די טרעפ אין דער סומעתנע אדיין; קאנען קלאפן, דא אין דער רעכטער, דא אין דער לינקער זייט וואנט. א שטראל פון האפענונג באלייכט איר איינגעשתמפן פנים, זי 'קלאפט א פאר מאל א פום אין א פוס. המבט זיך שווער אויף אוןיגייט צו צו דער טית זי עפנם, עם קומט אדיין א בלאסער, איינגעבויגענער ייד מיט ליידיקע קאגען. -נו? פרעגט שרה שטיל. ער שטעלט אוועק די קאנען. לייגט אפ דעם יאך. זיפצט אפ און ענטסערט נאך שטי ל עד. - גארגישט!'גארנישט! מ׳ האט אין ער־ נעץ נישמ באצא;ט... מארגן, זאנט מען.. ♦ יעדעי זאגט אלץ-מארגן... איבער׳ מארגן... ראש־חודש... - די קינדער האבן כמעט אין ממל נישט געהאט. - מאכט שרה - כאטש גוט - זיי שלאפן... בידגע קינדער מייגע! זי קען זיך נישט אייג־ האלמן און המבט אן שטיל צו וויינען. - וואם וויינסטו, נאר!? פרענט יער מאן. - אך, מענדל, מענדל... די קינדער זיינען אמי הונגעריק!... טיט געוואלד מיל זי איע־ האלמן די טרערן. -און מאס מעט זיין אוגדזער סוף?! קלאגט זי זיך,-מיט יעדן טאג ווערט ערנער! - ערגער? ניין, שרה! זינדיק גישט מיט די תיד! פאראיארן איז ערגער געווען, ערגער! אויך אן ברויט און דערצו גאך אן א דירה! די ■קינדער האבן זיך בייטאג געוואלגערט אין גאס, ביינאכט - אין הויף... היינט כאטש אמך א שטרד־זאק. כאטש אונטער א דאך'! שרה האט זיך שטארק צעמיינט. זי האט זיך דערמאנם אז דעמאלט איז איר; מאקע אין טיטן נאם א קינד' אמעקנענו»ען. עסו י. ל. פרץ — דער חנזגות א ומנמער נאכט! שרה זיצט ביים . )>קא־ גאגעק" און שטאפט אן אלמן זאק. די ארבעט מיט געפרוירענע' הענט נייט נישט זייער גע־ שווינד; פאר קעלט זיינען איר אויך בתין און בלוי די ליפן, אפט לייגט זי אוועק די ארבעט און צעלויפט זיך איבער דער שטוב, צו דער־ ווארעמען די געפרוירענע פיס. אין א בעט אמך א גאלן שטרוי־זאק שלאפן פיר קינדער: אין יערער י זייט צו י צומי קע9, איבערגעדעקט אין דער מי־ט, מים עטלעכע אלטע ק?יידער. מאס אמאל כאפט זיך אמך אן אנדער קינד, עם המבט זיך אויך אן אנדער קעפל און רופט: עסן 1 - ווארט, ווארט, קיגדערלעך, - טרייסט מי שרה, אט, באלד וועט קומען דער טאמע, ברעג־ גען וזעטשערע; איך וועל אייך אלע אויפוועקן! - און ווארעמעם? - פרעגן די קינדער, ומיי נענדיק - מיר האבי ראך נאך קיין ווארעמעס נישט געגעסן! - ווארעמעס אויך! זי נלויבט דאך אליי• גישט אין דעם, וואס זי זאגט; זי מבט מיט די אמנן אין אלע זייטן, טאמער מעט זיך נאך עפעם געפינען צו פארי זעצן.,, גישטא! ליידיקע נאסע פיר ווענט! א צעשפאקטע־ נער אוימן! אלץ איז נאם און קאלט!...' אויפן קוימען שטייען א פאר צעבראכענע טעפ, אויפן אממן-אן אלט, אויסגעבמגן. בלעכן חנוכה־ זלעמפל; אין דער המך אין באלקן שטעקט א :אג? - א זכר פון א הענג־לייכטער. צומי ליי׳ תקע בעטן אן א קישן... גארגישט גארנישט מער! עם האט לאנג נעדויערט איידער די קיני 6