Undzer Worṭ · 1947-05-01 · 16/54 (1.5.1947) · p. Seite 4

אוגרזער ווארט ,ptK* די פארהעלטעניש צווישן רעליגיע און 11'VLEV («״ניקע ™ei ביבער דער מיינונג פון סטאיקער אלז דער אבסאלוטער אמת פאר די מעגטשן אומצוטריטלעך און דע־ ריבער איז אוממעגלעך צו דערגרייכן די פולקא־ מע וויסנשאפט. טראץ דעם פארצוג. מיט וועלכן מען האט זיך באצויגן צו אריסטאטעלעסעס פי־ לאזאפי״ע אין אלעקסאנדריע, זיינען אויך אגדע־ רע ’פילאזאפישע שיטות געקומען צום ווארט. מען דארף דערמאנען וועגן פלאטאנען, וואם האט דך באנוצט מיטי׳דער דעדוקטיווער מעטא־ דע. אין מעננזאץ צו אריסטאטעלעםעם מעטאדע, לייגט פלאטאן פאגאנדער דעם אלנעמיינעם פרינציפ אדף זייערע איינצלנע עלעמענטן. פאר פלאטאנען. איז דער אויסגאנגספונקט געווען די אימאגינאציע (איינבילדונגם־קראפט), פאר ארים־ מאטעלעסן - דער שכל. צו דער אלעקסאנדרישער שול נעהערן א ריי נעלערנטע, ווי עראטאסטענעם, בארימטער אםטראנאם, ארכימעדעס,* א גרויסער פידקער און מאמעמאטיקער, דער שעפער פון די ארבעטן אי^ערן ציליגדער, קויל, קוואדראטור פון קרייז, פאראבאלעם, קאנאאידן און ספעראאידן און י&רויף. אין דער פיזיק ווערט ער באטראכט א; ס שעפער פון דער חידראסמאטיק. פטאלאמעזש \ האט אין זיין ווערק א״ג "סינטאקמיס" געגעבן א מאטעמאטישע קאנפטרוקציע פון די הימלישע באוועגוגגען. דאם דאזיקע ווערק איז ערשט נאך 1500 יאר דעגראדירט געווארן דורך ניוטאנען. וואםער־זייגערם, פייער־שפריצן, די ערשטע דאמף־מאשין און דער יוליאנישער קאלענדאר זיינען געווען די אויסדרוקן פון דער לעבהאפ־ טער ארבעט און קולט פון דער וויסנשאפט אין אלעקסאגדריע. אמת איז, אז שוין לא נגע תקו¬ פות פריער האט מען זיך אין כינע און מעזא־ פאטאמיע פארנומען מיט אסטראנאמישע עקם־ פערימעגטן און אין אינדיע מיט מאטעמאטיק. אבער אין ערגעץ נישט איז דער צוגאנג צו דער וויסנשאפט געווען אזא סיסטעמאטישער און אין ערגעץ פאר דעם איז דער פיזיקאלישער עקם־ פערימעגט נישט דערגאנגען צו אזא מדרגה, ווי אין אלעקסאנדריע. יי - <פארזעצונג קומט) א ז געווארן איינגעגלידערט צו דער זאמלונג אין מעראפעאום. אויפן פילאזאפישן געניט האט אין א-עק- סאנדריע געשפילט א דאמינירנדע ראל . ארים־ טאטעלעסעס פילאזאפיע, געשטיצט אויף דער אינדוקטיווער מעטאדע. אריםטאטעלעםעם דעוויז איז געווען דאם פארשן די איינצלהייטן און דאס ארויסציען פון אירע רעזולטאטן אלגעמיינע פריג־ ציפן. די אינדוקציע פארלאננט א פערמאנעסטע און אנגעשטרענטע ארבעט, געודדמעט׳דער אב־ סערוואציע און עקספערימענטן, בכדי צונויפצו־ קלייבן פאקטן, ווי אויך א קרימישע אפשאצונג פון צוגויפגעזאמלטן מאטעריא;. וואס גרעסער עם א ז די צאל אבסערזואציעס און עקספערי־ מענטן; וואס קרימישער עם איז דער מוח פון געלערנמן, אלץ גרעסער איז די מאסגיביקייט און זיכערקייט פון די דערגרייכטע רעזולטאטן. די דאזיקע מעטאדע האט אפגעגעבן דער וויסג־ שאפט אומשעצגארע דינסמן און א ז געווארן דער אויםגאגגם־פו״נקט פון אירע פארשריטן. וואם אריסטאטעלעם איז נעווען פאר דער וויסנשאפטלעכער ריכטונג פון דער אלעקסאג־ דרישער שו-. דאם איז געווען אן אנדער אטע־ גישער פמאזאף, זענאן - דער שעפער פון דער פטאישער 1פילאזאפיע, פאר איר עטישער ריב־ טונג. זענאן האט זיך באמיט צו מאכן די מענטשן צניעותדיק מיט דער היל ף פון דערציאונג. זענאן האט אנערקענט די העכסטע קראפט אין דער וועלט, אבער ער האט נישט אנערקענט דאם העכסטע וועזן. עם עקזיסטירט נישט לויט אים קיין אנטראפאמארפישער נאט. אויםגעשטאטעט מיט מענטשלעכע שטריכן. גאר א נישטזעבארער פרינציפ, וואם רעגירט מיט דער ווע׳״ט. ראם, וואם ווערט אין דער רעליגיע אנגערופן התגלות (אנטפלעקונג) איז נאר אן אימאגיגאציע (אייג־ בילדוגג) און דאם ויואס מען באטר״אכט אלם א צופאל, איז נאר א רעזולטאט פון אן אומבא־ קאנטער סיבה. Tדי נאטור איז אונטערגעארדגט געוויסע סטאבילע געזעצן און דאס וועלט־רוים איז דעריבער ענלעך צו א מעכטיקער אווטאמא־ טישער מאשין. נאר אומגעבילדעטע רופן אן די לעבעדיקע גאטור אין דער וועלט - גאט.~״־לדט 1) ד א ם א יי נ ח א ל ט ן די ע ק ז י- סטירגדיקע וויסנשאפט. דער אויבער־ ביבליאטעקער האט געהאט די אויפגאבע צו דערווערבץ וואס א גרעסערע צאל ביכער אויפן קייפערלעכן חשבון. אין די מוזעאומם זייגען גע־ ווען באשעפמיקט א גתיסע צאל איבערשריי־ בעדם. וואס האבן איבערגעשריבן די טעקסטן פון די מאנוסקריפטן מיט ווע׳״כע די אייגנטימער האבן זיך נישט געוואלט שיידן. אלע, ווידער, ביכער, וואס זיינען געבראכט געווארן דורך פרעמדע קיין עגיפטן האט מען געזאמעט אין די מוזעאומם, ווו מען האט באהאלטן די אריגינאלן און די אייגנטימער האט מען ארויסגעגעבן קיא־ פיעם און פאר דעם הוי ך באלוינט. 2) די אנטוויקלונג פון דער וו י ס נ ש א פ ט. אייגער פון די וויכטיקסטע צילן פון מוזעען אי ז געווען דאס שטענדיקעבא־ שעפטיקן אויפן קייסערס חשבון א ריי געלערג־ טע. וואס האבן דך געדארפט אפגעבן אדם־ שליסלעך מיט וויסגשאפטלעכע פארשונגען. אוי־ סער 4 פאקולטעטן (ליטעראטור. מאטעמאטיק, אטטראנאמיע און מעדיצין) האבן נאך עקזיסטירט 2 גערטנער: א זאאלאגישער און א באטאנישער און אן אסטראגאמישע אבסערוואטאריע טיט אלע, שוין דאן עקזיסמירנדע, טעכנישע מכשירים. דער מעדיצינישער פאקולמעט האט דיספאגירט פיט אן א״נ אנאטאמישן טעאטער." אנטשפרעכנד א נייחדיטלעכע פראסעקטאריע. 8) דאם פארשפרייטן די וויםנ- שא פ ט מי ט דער הי - ך פון פארלע־ זוגגען, דיםסוסיעם און אנדערע ענלעכע מעטאדן. פון פארשיידענע זייפן פון דער וועלט האבן געשטראמט.מאסן, לעכצנדע נאך וויסן, צו דעם דאזיקן צענמער פוך דער וויסנשאפט. אין דער ציים פוגם באלאגערן אלעקסאג־ דריע דורך יוליוש צעזאר איז די מוזעאלע ביב־ ליאטעק אוועק טיטן רויך. כדי צו דערזעצן דעם ריזיקן פארלוסט האט מארקום אגטאניוס גע־ שענקט ק׳.עאפאמרען נדי עגיפטישע קעניגין; 1־טער י״ח פאר קריםטוםן) די ביבליאטעק פון עאומענעס פון פערגאמום. דאס דאזיקע געשאנק וואלד־שאמנם א טיגערישער צערייצקייט, פאכנדיק הויך טיט די קאסעס און ווידלעס. פלוצלונג האט זיך צווישן די, מיט מוי באדעקטע, בוימער דערהערט א שטילע קאמאנדע r פייער! און באלד האט אין דער לופט אפגע־ הילכט א קראך ווי דאם ברעכן פון בוימעריאון צווייגן. א סווישטשענדיקער קוילן־געפייף האט זיך געגעבן א שנייד אדיין אין די צעיושעטע מעגטשן־חיות, אז דער וואלד האט געגעבן א ציטער אויף. דעם וואלד־וועכטערם ברודער, יו־ זעף, האט באקומענדיק א קויל אין רוקן, זיך געגעבן א וואקל.און זיך אויםגעצוינן, פאלנדיק מיטן פנים צו ערד. קאזירי, ווערנדיק נעטר א פן פון א קויל אין בויך איז געבליבן זיצן קניענדיק טיטן געזיכט אין ווייכן גראז. די איבעריקע האבן געגוםסט. דעם וואלד־וועכטער האט די קויל געכראפן אין קני דורכהאקנדיק דעם ביין דורך און דורך. ער איז געפאלן קארטשענדיק זיך אין יסורים. באלד האט ער דערפילט א האנט אויף זיין אקסל. אויפהויבנדיק די אויגן האט ער דערזען פאר זיך א געשטאלט מיט א באוואקסן געזיבט, אין א געלער לעדערנער קורטקע מיט קורצע שטיוול. דעס באוואקסענעמם האנט האט האלטגדיק א רעוואלווער זיך געטרייסלט. ער האט מיט דעם וועכטער א טרייםל געטאן און א געשריי געטאן: -פון דארף וואלקי? הא? יידן האםטי געזוכט? ... אט זיינען זיי!- האט ער אנגע־ וויזן אויף א גרופע וואם זיינען געשטאנען ארוס מיט די ביקסן אין די הענט. - הינטישער זון! האסט אבסערווירט. האסט גערעכנט, אז מיר זעען דיר נישט? א, קאנאליע! יידן האט זיך דיר פארגלוסט... אט האסטו... ביי דיידאזיקע ווערטער האט דער״באוואקסענער אים געגעבן א קנאל אדיין מימן רעוואלווער גלייך אין פנים. א נעל גאלדיק פייערל האט געגעבן א ב/יץ אויף אויף איין םעקונדע און זיך פארלאשן און א קליין רויכל האט אוועק־ געשוועבט אין דעט געדיכטץ, מיט בלעטער בא־ וואקסענעם בוים און דארמן פארשוזונדן. ביינאכט האט דאם דארף וואלקי געברענט פלאמיק רויט. די פייער־־צונגען האבן געלעקט די שטרויענע דעכער און א הינטיש געביל האט זיך געטראגן צווישן די הויפן און אין דעם וואלדיקן בייגאכטיקן שימעד האט זיך א גרופע וואלד־שאטנס נערוקט צווישן די בוימער אין נאסן טוי טיפער אלץ טיפער. (דערציילונג) געזען א רויך פון דארט ארוים - וואם זאגסטו פטעפאן. סטעפאן האט גלעטגדיק זייגע הארטע צע־ שויבערטע האר"און מעמפ קוקנדיק אויף די ליימענע טעפ וואס זיינען געשטאנען אויף דער באנק, אפגעענטפערט: -מען דארף עם דערציילן דעס שרייבער קאזירי. וואצעק פעטראשינסקי איז שגעל ארוים־ געלאפן און אין א האלבע שעה ארוס זיך צו־ ריקגעקערט צוזאמען מיטן דארפישן -זרייבער קאזירי און גאך עטלעכע פויערים, צווישן זיי וואצעקם יינגערער ברודער יוזעף פעטראשינסקי, א באקאנטער דארפישער שלעגער און מעסער־ שטעכער. ביז שפעט אין דער נאבט אדיין האט טען זיך באראטן און ענד/עך באש-אמן. מען זא; די זאך גישט איבערנעבן דער דייטשער מאכט, נאר מאכן עם אויף אייגענער האנט- "אזוי אדום וועט דאם גאלד אריינפאלן צו אונדז אין די הענט, דאם שטיקל ארבעט וועלן מיר דורכפירן פארמאד - האט קאזירי א זאג געטאן. א-ע האבן איינשטימיק צוגעשאקלט מיט די קעפ און זיך" פאנאגדערגעגאנגען. כאור האט זיך די חברה צוזאמענגעטראפן אין עק וואלד באוואפנט מיט קאסעם און וויד־ לעם. דעם וואלד־וועכטערם ברודער, יוזעף, האט נעטראגן א לאנג שארף מעסער. לאנגזאם האבן זיך די דאזיקע חיות אין מעגטשנס נעשטאלט נערוקט צווישן די בוימער. די קאסעם האבן טיט א מאטן אפנלאנץ געבליאסקעט אין שיטערן פאגאדערגייענדיקן וואלד־נעפל, די ראסיקע גראזן האבן זיך באשמוצטע געקארטשעט פון די אומריינע שווערע שטיוו׳., צוגעדריקטע צו דער מאכיקער ערד. פארוים איז געגאנגען דער וואלד־ וועכטער און געוויזן דעם וועג די איבעריקע, וואם האבן ווי שאטנם צווישן די בוימער אים 'נאכגעפאלגט. עם האט נישט לאנג געדויערט ווי דער״וואלד־וועכטער האט דערזען דעם דיקן בוים טיט דער אויםגעשניטעגער קארע און זיך אפנעשטע-ט. געבנדיק די איבעריקע א שטילן צייכן. די פויערים האבן אים ארומגערינגלט און וואצעק פעטראשינסקי האט זיי אנגעוויזן, דעם ארם. אלע האבן דך ווילד א לאז געגעבן מים דער וואלד האט פארן זון אונטערגאנג שעמערירט מיט טויזגטער פארבן. די בוימער האבן םודותידיק גערוישט און דאם שטילע פארגאכטיקע וויגטל האט לייכט געבויגן דאם גראדע געפלעכט פון די מאהאן בלימלעך, וואס זייגען געדיכט געוואקםן אדום די בוימער. . וואצעק פעטריאשינםקי ־-* דער וועכטער פון די פארטשעווער וועלרער-איז געשטאנען אנ־ געשפארם אונטער א דיקן בוים און אומאויפהער־ לעך אבסערווירט א דיגעם רויך, וואם האט נע־ שפארט צווישן א ריי בוימער נישט ווייט פון אים. דער פארדעכטיקער רויך און דער וואל־ דיקער זוךאונמערגאנג האבן צערייצט די בעוטן פון וואלד־וועכטער אין וועמענם געדאנקען עם האבן זיך געוועבט פארשיידענע פאנמאזיעם, ביז עם האט אים אויפגעבליצט א געדאנק, וואס האט זיך אים אויםגעוויזן אויך פאר מער וואר* שיינלעך, אז זשידעם מיט גאל ד האבן זיך עם דארט אויםבאהאלטן און אט דער געדאנק האט אים נישט אפגעלאזט און צוגעשמידט צום ארט ביז די נאכט איז״האסטיק צוגעפאלן. פון דעם גרויסן פלאנטער פון די רעיונות, האט זיך ביים וואלד־וועכטער אויסקריסטאליזירט א פלאן. ער האט אייליק ארויסגענומען דעם מעסער און בדי דך צו מאכן א סימן, האט ער אויפנעשניטן פון בוים א שטיק קארע און מיט קעצישע ווייכע טריט זיך געלאזט פון וואלד ארוים. זייענדיק אויפן וועג, וואס האט געפירט אין דארף אדיין, האט ער פארשנעלערט די מריט און א פאפענדיקער אננעק,אפט אין דער טיר פון זיין שכן סטעפאן זעמבא. דער פויער האט אים געעפנט די טיר. אן אויםגעטאענער, גרייטנדיק זיך צום שלאפן, אויפן מיש האט נעברענט א קאגאניקל און פון בעט 'האבןארויםגעקוקמ בלאנדע קעפלעך. - וואם איז נייעס? - האט סטעפאן נע־ פרעגט. דער וואלד־וועכטער האט זיך געווישט דעם שווייס פון פנים און אנכאפנדיק סטעפאנען פארן דים פון צעכראסטעטן אפענעם העמד, אים ארייגגעשעפטשעט אין אויער r -הער סטעפאן! אין וואלד באהאלטן זיך אדם יידן און זיכער מים גאלד. כיהאב אליין / דער אמת עקזיסטירמ און איז שטענדיק פעצפיק, ער לעבט און בליט אייבק! עזרי! די געשיכטע פון דער וויסנשאפט האט דך ביז דער צווייטער העלפט פון פאריקן י״ה, מער ווייניקער, באגרענעצט מיטן באקאנט מאבן נייע דעראבערונגען און דערפינדונגען. זי האט זיך אבער נישט פארנומען ביז דער צייט מימן פאר- שטע-ן די קעגמייטיקע פארהעלטעגישן פון צוויי כוחות: דעם עקספאנזיוון כוח פון מעגטשלעכע דערקענטעניש־פייאיקייטן פון איין זייט און דער רעליגיע וואם ווייזט ארוים פמאציאגערע, גישט פארשריפטלעכע טענדענצן. וואם שטיצט זיך אויף דעם טראדיציאנעלן גלויבן״און אין א נע- וויסער מאס אויף וועלטלעפע איגטערעסן, פון דער צווייטער זייט. אלם איינער פון די ערשטע האט אויף דעם געביט נעווארפן א שטארקן;יכט־שטראל אין יאר 1873 דער פראפעסאר פון ניז־יארקער אוניווערזיטעט, חשאן וו. דרייפער, אין ווערק א״נ "די געשיכטע פון די קאנפליקטן צווישן דער רעליגיע און דעי וויטנשאפט". דאם דאזיקע »ערק. הגם פון דער צייט־פערעספעק־ טיוו האט עם שדן א גרויע בארד, האט דאך גארנישט פארלארן פון איר אקטואליטעט און דידאקטישן ווערט, ודיל עם איז געשטיצט אויף וויסנשאפטלעכע מעטאדן און ניצט סיסטעמאטיש און סקרופולער אוים היסטארישע מקורות. נאך דרייפערן איז אגטשטאנען א רייכע ליטעראטור אויף דער דאזיקער טעטע, אפם באפארבט טיט טענדענציעזע אנשויאונגען פון אירע מחברים. אין דעם ארמיקל ווע-ן מיר זיך באנוצן הויפטזעכלעך מיט מאטעריאק פון דרייפערם ווערק גופא. עם איז זעלבסטפארשטענד/עך, אז מאננל אין פלאץ און די רייכקייט פון דער טע־ מאטיק צוויננען צו קאנדענסירן דעם מאמעויאל און צו באגרענעצן אים צו די אסמערסן מאד־ קאנטע און וועזנטלעכטמע פראבלעמען. אלם פועל יוצא פון דעם מוז שטארק ליידן די הים־ טארישע זייט פון דעם פראמעס, וואס בילדעט דעם אייגנטלעכן הינטערגרונט צום פארשמיין דעם פארגעשמעלטן מאטעריאל. נאך די מאקעדא״נישע מלחמות אין 4־מן י״ה פאר קריםטוסן איז אי״עקסאגדריע, אונטער דער הערשאפט פון קיסר פטאלאמעום סאטער, געווארן די הויפטשאט פון עגיפטן און גלייכציי־ טיק דאם וויגעלע פון דער דאמאלסדיקער ודצןג־ שאפט. פאר דער צייט פון זיין רעגירן איז אגט־ שטאנען דאם אלעקסאנדרישע מוזעאום, פארעג־ דיקט שוין דורך זיין זון פילאדע-פום. אין די נעביידעם פון' דער פראכטפולער ארכיטעקטאגי־ שער שאפונג האבן זיך נעפונען 400.000 בעג־ דער פון דער פילאדעלפישער ביבליאטעק. ווען עם האט זיך שדן מער קיין ארט נישט געפונען פאר דער, אלץ וואקסנדער, צאל פון מאנו־ סקריפטן און ביכער, איז אנטשטאנען אין דעם א. ג. טעמפל סעראפיס, אדער סעראפעאום, א צווייטע ביבליאטעק וואט האט ארומגעגומען 300.000 בענדער. אויף אזא אופן האבן ביידע קייסערלעכע זאמ-וננען פארמאגט 700.000 מא־ נוסקריפטן. דער צי- פון ביידע מוזעאומם איז געווען: פרילינג \ דו זעסט, די ערד האט דך באפרייט פון שלאף - פון פראסט און שניי! דו זעסט, די ערד האט דך באנייט און לעבט און אטעמט פריי; ווי מיט דער שטאר־פארחאסטער פעל האט לייכט געמאכט אן עק דער ב׳/ ויער ט־יך! און אויף דער שמעל טרייבט ער שוין זיין וועג! « אפגעשאקלט האט דער זואלד דעם שניי און בליט, און שפראצם, און אויך דאם שוואכסטע גרעז; שפאלט ויין "אונטער דריערד" און גלאצט, און זוכט די זון, די פרייע וועלט, . און ציט און זויגט זיין גליק! און הערבסט ווי איבער בערג און פעלד — ״צוריק!-צוריק!-צוריק!-״ ״צוריק-איך לעב. איך שטרעב, איך וויל... איך שלאף שוין גישט, א נ"ן נאר מיין פאלק איז פויל און שמיי», נישט געוועקט נאך, מץ! \