Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 2 (1947)
- Issue
- 14/15 (52/53) (4./11.4.1947)
- Date
- 1947-04-04
- Page
- Seite 12 (sequence 12)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 64% known words query
- IRI
…/7242850-7243267-7243320--385-7242990- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
i FRAJTIK, 4./1T. APRIL 1947 אונחער ווארט ZAJT 12 E. J. durch di briln fun a francojziszn zumalist Der cug ojf der sztreke Egyptn — E. J. hot arum 6.30 ownt farlozn Kairo: Kojm hot men zieh* cugewojnt cu der ojsgeszprochn egyptiszer landszaft, falt cu plucim di nacht. DI nacht kumt on ibergang, on 'bejn haszmoszes un hilt alc ajn in a sztok-fincternis. Majn mitrajznder in optejl fun szlof- Wagon iz a hojeher funkcjoner fun der britiszer administraeje in E. J. Mit zajn typiszn ojszen, mit zajn cigl-farbikn ponim, zajne lange fis un zajn flegmatiszkajt zet er ojs wi a held fun Kiplings a dercejlung. Undzer szmues gejt cu langzam, wajl majne kenteniszn in der engliszer szprach, was sztamen mer fun teorie wi fun praktik, derlojbn mir niszt arajnculozn zieh mit im ln a tifern geszprech. Troc alem gelingt mir cu formulirn di frage, wos baszeftikt mich ammejstn un welche ich hob szojn oft gesztelt Araber un Jidn: ״Welche 16jzung zet ir in E. J.-problem?“ ״Hert“, entfert mir der zejer wirdiker onhenger fun Gol. Bramble — ״ich zuch niszt kajn szum 16jzung. Ich 10z iber di dozike zorg dem Mr. Bevin. Zdl er zieh brechn dem kop, kedej cu gefinen a lejzung. Ich mach majn arbet, wen zi wet zajn farendikt, ker ich zieh um kajn Grojsbritanje“. Dos iz in a gewiser mos a gezichts-punkt! Ich dermon zieh on majn szmues mit di firer fun der Arabiszer Läge un wos der gen. sekr. fun der Arabiszer Läge hot mir geentfert ojf der zelber frage: ״Es iz niszt faran kajn lejzung, wos zol cufridnszteln ale farinteresirte. Ject blajbt nor noch di lejzung durch kojech. Oder di Jidn wein undz fartilikn oder mir zej. Ales andere zajnen nor paroln". Unter a blajerner zun, noch a sztralndn un hejsn zuntik, bin ich ongekumen kajn Jeruszolaim. Di erszte perzonen, wos ich derze, wen ich kum arojs funm wakzal, zajnen 2 patrolirnde britisze soldatn. Dos gewer in der hant. Dan a wogn, ojf welchn di harmatn sztejen in szus-grejtkajt, szwer un gewaltik, niszt arojsrufndik ober dem mindestn interes oder farwunderung baj di durchgejer. Ich farsztej, az ich bin ojf der doziker erd, wos Joseph Kessel hot in zajn rejendn buch ongerufn: ״Di erd fun Libe“. Majne erszte ajndrukn farsztarkn zieh noch mer, wen ich mach blojz ejnike szrit in der richtung cum sztöt-cehter. Urne tum filt men an ojsergewejnleche szpanung. An enleche atmosfere wi baj undz in Frankrajeh, beejs der okupaeje un der farglajeh mit an okupirtn land wert alc dajtlecher in der algemejn geszpanter swiwe. Cwisznfaln! Atentatn! Arestn! Koncentracje lagern! Di dozike ale ojsdrukn, wos zajnen undz lajder azoj bakant, hern zieh sztendik in di szmuesn fun der bafelkerung. Kedej cu genisn abisl ru, kedej in fuler ru cu szecn dem re je fun Orient, kedej niszt cu filn di militer-wegener, dem sztachl-drot un di hojchszpanung in der luft, blajbt niszt kajn anderer ojsweg wi cu antlojfn in der altsztot. Dort, in di klejne, krume un finctere geslech, gefinen zieh di hejlike erter fun di 3 religjes. Dort lehn ojeh, jede in zejer ejgn fertt, di molerisze masn fun Kristn, Machmedaner un Jidn. Dos machmedanisze sztot-fertl sztelt for mit zieh a typisz orientalisze sztot, ojeh di Jidn, welche men bagegnt in jidiszn fertl fun der alt-sztot zejen ojs orientalisz. Zej zajnen azoj wejnik enlech cu di Jidn in modernem fertl, wi di alte sztot cu ir jungn riwal. Dos zajnen lerow ortodoksisze Jidn, wos zajnen gekumen ojf der hejliker erd lang far di cijonistn, culib religjeze tajmim. Oft zajnen zej afile anti-eijonistn. Zej haltn ale forgeszribene dinim, trogn di tradicjonele szwarce kapote, lange bord un pejes. Hagam di altsztot iz malerisz, muzn mir zieh doch curikkern cum licht, cu di militer-wegener un cu der drame, wos szpilt zieh op arum Cugezogtn Land. Di Englender, als gute protestantn, onerkenen fulkom dem princip fun Cugezogtn Land, zej wiln ober niszt decidirn far wemen es iz eugezogt. Zajt der Balfour-deklaracje bamijen zej zieh tomid cuzogn di dozike erd glajchcajtik di Jidn un di Araber. Ject iz men dergangen cu a tojtn-punkt, wi cu a szmoln gesl on an ojsgang, wos ken derfirn cu a katastrofe. In E. J. gefinen zieh 3 minim kolonies. Dos zajnen di indiwiduele kolonjes, kooperatiwn un kibucim. Men muz objektiw onerkenen, az es iz cu bawundern wifl arbet di jidisze kolonies hobn opgeton. Wilde umkultiwirte un trukene rajonen hobn zej farwandlt in blijende gertner, zej hobn ojsgetriknt grojse zumpn un ojf zejer ort ojf gesztelt blijende kolonjes. Konstruirt, gebojt, umojfherlech geflanct, mit energje gekemft far jedn szpan erd, ful mit fartrojen un entuzjazm. Alc cuzamen a gigantisze arbet, nemendik in batracht, az dos iz geszafn geworn in szwere farhelteniszn durch menszn, wos zajnen niszt gewen cugewojnt cu der doziker arbet un niszt cum hejsn klimat. Un in 20 jor iz in mitn fun midbor, in zamd, gebojrn geworn Tel-Aviv, di dozike fun Victor Henry in ״France Illustration“. moderne sztot, wos cejlt hajnt 200.000 ajnwojner un fagresert zieh kesejder. Ich hob in Tel-Aviv bazucht di sztendike ojssztelung fun der E. J.-industrie. Zi hot ojf mir gemacht a zejer sztarkn ajndruk* un ich hob zieh fartift in sztudium, wiazoj di dozike Industrie hot zieh azoj sznel antwiklt. Zajt ejnike jor iz der ojfszwung fun der E. J.-industrie dersztojnend. Far alem hot zi gemacht a grojsn forszrit zint es zajnen ongekumen di Jidn fun Ungarn, Estrajch un Dajczland. Hajnt gefinen zieh in algemejn in E. J. 650.000 Jidn, derfun zajnen 160.000 baszeftikt in der Industrie un es fein mamesz arbets-hent. Di jidisze unternemungen, wos baszeftikn cu 30—40 arbeter, haltn zieh in ejn farmem un fabricirn di farszejdnste artiklen. Onhojbndik fun szich biz liftn un preciz-aparatn, wos wem fabricirt unter der lejtung fun a gew. szef-inzinier fun di Zeiß-Werke in Jena. Beejs der milchome hot ojeh di farmaeewtisze Industrie gelifert serums un nojtike artiklen far der 8-ter britiszer armej. Di dajeze Jidn hobn ojf gebojt a grojse konfekeje-industrie, wos hot szojn ict ongenumen basztelungen fun merere europeisze lender. Di estrajehisze specjalistn hobn ojsgebojt unternemungen, wu zej fartikn ojs Wiener artiklen fun leder un lifern zej kajn Australie. Di holendisze un belgisze Jidn, wos zajnen gekumen in 1940 hobn ojf gebojt a hachnose-brengende dimentn-industrie. Bemeszech fun 5 jor hobn zej ojsgebildet hecher 3000 speejalistn un bazorgn di merk fun di F. S?tatn, Kanade un Indie. Der doziker sznel er industrieler ojfszwung, wos iz der ejnciker in Mitein Mizrech, hot di Englender lebhaft bazorgt. Zej batrachtn, az a jidisze meluche mit 2 oder 3 miljonen ajnwojner, mitn gewaltikn kapitalistiszn, amerikaniszn ajnflus, wet zajn der hojptliferant in der doziker gegnt un wet konkurirn mit di britisze schojres. Forlojfik iz es blojz lokal, ober szpeter wet es gewis bakumen a brejtern farnem. A klejner fal wajzt wos fara rol di jidisze Industrie szpilt in E. J. Di opeejehns, wos wem fartejlt far di arabisze inspektorn, welche firn dem kontrol ibern arabiszn bojkot, muzn basztelt wem baj a jidiszer firme! In algemejn iz niszt farhan kajn mamoszesdikei* sztrajt cwiszn di 4־Jidn un Araber. Es iz emes, az bejde reprezentirn ewej weltn, ewej lebns-ojffasungen, ewej fulkom farszejdene filozofjes. Di Jidn zogn, az men hot zej gegebn a formein cuzog un, az zej hobn a midbor farwandlt in a gortn un geszafn an industrie, bekicer, zej hobn geszafn a land un men ken zej plucim niszt derklern, az es Iz gewen a falsze hawtoche. Ober, wer England derklert ict di Jidn, az mit de Balfour-deklaracje hot men blojz eugezog a ״hejm“ un niszt kajn meluche, dan i men geewungen festcuszteln, az es iz wort-szpil mit a bejzer kawone. Di gance jidisze tragedje, der wejtok fui Carfolgung, ale j esoj des fun der antisemitiszer doktrin sztamen derfun, wos di Jidn zajnen in ale lender gezen wi a fremder element, wi a geduldete minderhajt. Der cijonizm, dos iz di Idee cu szafn an umophengike meluche, wu di Jidn zoln mer niszt zajn minderhajt, nor zoln zajn ״baj zicL in der hejm“. Derfar zajnen ojeh di rusisze Jidn gekumen kajn E. J., antlojfndik fun di carisze pogromen. Derfar zajnen zej ojeh gekumen fun Central-Europe un szpeter fun Dajczland. Derfar hobn zej geszafn a na je E. J.-dike generaeje, wos bazict a pacriotizm un a glojbn in der eukunft. Cu :ogn far zej hajnt, az di lejzung fun E. J - 'roblem basztejt in szafn a najem minder- 1ajts-statut, wet zajn a wie mit a bitern ajgeszmak, a wie, wos ken hobn tragisze onsekwenen, wen es zol bald niszt gef״- sn wem a lejzung. Wajl kegn dem fanatizm fun di arabisze rer, sztelt zieh der jidiszer fanatizm, ojeh zoj antszlosn, un ojeh azoj sztandhaftik. (Fun francojzisz Ruth Majtek). Emigracje kajn Norwegie Di norwegisze regirung hot baszlosn cu derlojbn di ajnrajze kajn Norwegje far 150 biz 170 jidisze DP fun di UNRRA lagern in der amerikaner zone. Di regirung hot gesztelt ejnike badingungen, fun welche mir gibn do a kuren iberzicht. 1. Di farinteresirte Jidn muzn zieh farflichtn ojf sztendik cu farblajbn in Norwegje. Lojtn norwegiszn gezec ken meh di norwegisze birgerszaft derwerbn noch a 5 jorikn ojf enthalt in Norwegje. Di in batracht kumende arbeter muzn unterzucht wem fun a norwegiszn doktor. Di farinteresirte perzonen muzn ongebn a bite ojf a specjeln formular. Kejner ken niszt derwartn szpeter cu bakumen an ajnrajze derlojbenisz far zajne krojwim kajH Norwegje. 2. Di jidisze DP, welche wein derhaltn an ajnrajze-derlojbnisz kajn Norwegje, wein bakumen dem zelbn 10jn un arbets-badingungen un wein zajn untergeworfn di zelbe baszpajzungs-basztimungen wi di Norweger. In Norwegje zajnen ale lojnen un arbetsbadingungen gereglt cwiszn di arbetsgeber un arbeter-organizaejes. In farglajeh cu andere lender zajnen di schires gut, un di arbeter wet meglech zajn gut cu farzorgn zejere familjes. 3. Di wcjnungs-frage in Norwegje iz zejer szwer, derfar iz forojscuzen az es wein banuct wem barakn, wos wein ober solid, praktisz un higienisz gebojt wem. Lebnsmitl iz raejonirt, ober brojt, fet un milch iz do genug. A derwaksener bakumt 2500 kal. teglech un szwerarbeter a culage. 4. In der erszter cajt, d. h. 3 monat muzn ale kumen in a zaml-lager, wu men wert unterrichtet in der norwegiszer szprach, wi ojeh iber di farhelteniszn in Norwegje, ojf di kostn fun der norwegiszer meluche. Di jidisze gerne jnde in Norwegje hot gemacht ale forberejtungen, bildndik a komitet far socjaler hilf, wos wet glajeh zieh farbindn mit di naj ongekumene. Wen di lager cajt iz farendikt, wem di arbeter fartejlt ojf zejere arbets-plecer, men wet pruwn wi wajt meglech, az merere perzonen zoln zieh gefinen in ejn ortszaft. 5. In Norwegje iz a mangl in fach-arbeter, men iz farinteresirt in folgende barufn: Landarbeter, hojzongesztelte, tekstilarbeter, sznajder un konfekcje, grafiker, farszejdene Industriearbeter, chemiszerejnikung, hotel-fachkreftri, muzik-notnzecer un iberhojpt, wos hot a szajches mit industri un wirtszaftleche arbetn. 6. Di Jidn hobn a fulkome frajhajt zieh ojsculebn religiez un kulturel. Reglmesike gotesdinstn wem opgehaltn in di synagoges in Oslo un Trondjem. Szabes un jom-tew. Di merhajt fun di Jidn arbetn szabes, ojser eitere menczn un di, wos hobn niszt kajn dojernde baszeftikung. Szabes wem opgehaltn tfiles. Jomimtojwim, wi Rosz-haszone, Jojm-kipur, szwuot sukot, wem algemejn gehaltn. Koszer. Wejnik Jidn in Norwegje esn koszers. Szchite fun behejmes iz in Norwegje farbotn, men ken bakumen geszochtene gefiigl, wos iz ober genuk tajer. Dos zajnen mer wejniker ale informaejes, wbs ken interesirn a jidiszn ajnwanderer kajn Norwegje. Oslo, dem 12. 2. 1947. Bakantmachung! Der jidiszer konntet Marktredwitz zucht a sekretar-in mit kentnisz englisz-dajcz un maszin-szrajbn. Der komitet farzichert gute badingungen. \ i IL IIIIISII Lu IIIIIIIIIIIII! iBalll <יץןק liilIVBIii lllllll I ״׳I lllllll I •: illllii lim!' 11 Dt. D. Bernstein (Bad Kissingen): Bad Kissingen als kurort Bad Kissingen gehert cu di eiteste kurerter in Dajczland un in der gancer weit. Es iz bakant, az di prominenste, hojehgesztelte lajt fun Dajczland un michuc Ire grenecn, zajnen zieh gekumen kurirn kajn Bad Kissingen. Dos dozike kurort hot far Dajczland di zelbe badajtung wi Karlsbad far Czechoslowakaj un Krinica far Pojln. Es iz gewen barimt niszt culib zajn specjeler geografiszer läge, nor culib zajne beder un trink-kurn, welche hobn es gemacht internacjonal bakant. Ich wil bähojptn, az ale krankhajtn kenen do, wen niszt fulsztendik ojsgehejlt wem, lechol-hapoches in a grojser mos dergrejehn a tejlwajze beserung. Es iz wichtik, az di Szejris Haplejta, dos klejne bisl ibergeblibene Jidn, fun welche zeltn wer es iz fulsztendik gezunt, zoln wisn, wu zej kenen curikbakumen zejer gezunt, oder wejnikstns der grejehn a farbeserung fun zejer gezunts-cusztand, wajl afile di jenike, wos hobn niszt durchgemacht kajn fulsztendikn nerwn-cuzamenbruch, hobn ojeh farlojrn a badajtndn tejl fun ,zejer gezunt. Bad Kissingen hot szojn a dank zajne beder un trink-kurn geratewet dos lebn fun hunderter tojznter un efszer fun miljonen menszn. Es muz do dermont wem, az in fergangenem sezon 1946 hobn, a dank der umdermidlecher arbet funm jidiszn komitet in Bad Kissingen un .ar alem fun zajne 16j ter h’ Kaczka un Markowicz, leerech 1200 jidisze kranke durchgemacht di kur un derinern gezunterhejt Bad Kissingen mit dankbarkajt. Farn eukunftikn sezon (wos hojbt zieh on arum dem 10. april), wet der JOINT bakumen far di jidisze kranke leerech 150 betn monatlech un dermit helfn lechol apoches a tejl fun di nojtbaderftike un kranke. Bad Kissingen iz barimt mit zajne bod un trink kuraejes un jeder zol wisn welche krankhajtn es kenen do gehejlt wem. Ojfn ersztn ort darfn dermont wem di krankhajtn fun fardejungs-aparat un zajne szchejnesdike Organen, dos zajnen mogn un kiszke krankhajtn, wi ojeh leber un gal-bloz lajdn, welche kenen baajnflust wem durch di barimte Rakoczy-trink-kum, niszt nor baj kranke, wos lajdn ojf a faklenerter mogn-salczajers anthaltung, nor baj antszprechnder derwarmung un mlszung mit andere wasern, ojeh baj kranke mit a fargreserter zalc-zajers ojsszejdung. Durch der Rakoczy-trink-kur wem ojeh zejer ginstik baajnflust di chronisze farsztopungen funm kiszke-kanal, wos wem arojsgerufn durch a paraliz fun di kiszkenerwn (Atonie) oder in rezultat fun krankhafter cuzamenciung fun di kiszke-nerwn. Wajtter wem baajnflust ale an teindun gen fun der diker kiszke, dojernde mogn-krankhajtn un mogn-geszwirn far un noch der operaeje durch antszprechnde dozirungen fun trink-waser. Cwejtns harc un andere szterungen fun blutkrajzlojf, zelbstfarsztendlech in kompensirtn cusztand, d. h. wen es zajnen niszt farhan kajn geszwilechcn fun di fis, oder andere simptomen, wos bawajzn di dekompensaeje (di lecte faln) gehern cu hejlansztaltn un niszt cu di kwerter). Faln saj fun a gehechertn saj fun a niderikn blutdruk, di angina-pectoris, wi ojeh andere kramfn fun di blut-gefesn, welche gefinen zieh derwajtert funm harc, wi c. b. in fus un hant, der grejehn a badajtnde farbeserung durch di do farhanene kojln-zajer beder. Di dozike kojln-zajer beder kenen antszprechnd temperirt wem un forgeszribn wem indiwiduel funm bod-dokter der gegebener kankajts-derszajnung. Dritns; krankajtn fun di bawegungs-organen, alzo rewmatizm un arthritis fun ale minim wem in a badajtnder mos baajnflust durch di Moor-beder un Fango pakungen. Fertns; sztof-weksl krankhajtn: gicht, diabetes un fet-zucht wem baajnflust hejn durch trink-kuraeje, wehejn durch beder. Specjel di fet-zucht saj di endogene, wi ojeh di exogene der grejehn a beserung durch der Rakoczy trink-kuraeje, diete un beder. Fiftns; baj frojen-krankhajtn wert durch Moor un Fango pakungen, wi ojeh durch kojln-zajer beder dergrejeht an eminente sztajgerung fun der blut-cirkulacje un dermit a kreftikung funm algemejnem cusztand. Zekstns; Krankhajtn fun di otmem-organen, specjel katarn fun ojbersztn luft-weg, wi ojeh nochwejen fun lungen un ripnfelhojt anteindungen kenen do ojeh rechnen ojf ojsgecejchnte derfolgn, durch der wirkung fun pneumatiszer bahandlung in inhalatorjes chuc der trink un bod kuraeje, wi ojeh halz-szwenkungen mit Rakoczy un andere wasem. Es muzn do noch dermont wem andere krankhajtn, wos derciln do a beserung un nemlech: anemie, skrophuloze un rachitis. Di dozike krankhajtn bakumen a beserung durch trinken wasern, wos anthaltn a grojse doze ajzn, arsen un szwebl, Dan di grupe fun farszejdene nerwn-lajdn specjel anteindungen fun di perifern-nerwn, wi c. b. isiasz, wos wem in a kurcer cajt fulkom ojsgehejlt mit Moor-beder un Fangopakungen. Cum sof wil ich noch dermonen, az Bad-Kissingen helft ojeh badajtnd baj krankhajtn fun oplejtndn urin, mit der hilf funm waser fun di Max-brunimer, dakegn iz in ojsgeszprochene nirn-krankhajtn Bad- Kissingen szedlech. In a cajtungs-artikl iz ummeglech ojscurechenen ale krankhajtn, wos wem gehejlt oder gebesert in Bad-Kissingen. Es muz ober forojs ojsdriklech ge• wornt wem, az ale trink-kurn un beder darfn durchgefirt wem nor unter sztrengster mediciniszer ojfzicht un onwajzung, wajl zej kenen brengen mer szodn wi nucn wen zej wem niszt forszriftsmesik ongr wendet. 8 24