Undzer Worṭ · 1947-04-04 · 14/15 (52/53) (4./11.4.1947) · p. Seite 6

/ ו 1 צונויפגעשטעלט י לכבוד פסח י פוך א. ם א ר נ ע ר ה\דות ™"פליט" "חד גדיא“ א פאעמע אזא, צו זיננען און צו זאנן. חד־גדיא, אוי חד־גדיא - אוי קען איך דעם שייגעם מקום! אווי האט זיך צעזונגען דער דעפיניק ר־ א/יקום; מיין טאטע, עליו יהש/ום, איו מימיו דארט נישט געזעסן. דערפאר האב איך דארט פארבראכט גאנצע טענ מיט מעת לעתץ. אין "חד־גדיא", אוי ״חד גדיא״ - בין איך געזעסן אין "באפרייטך פוילן, ווייל געבן דעם כוליגאן דעם קאפ. נישט געקענט ביי זיך פוע-ען! געגעבן א פאטש צוריק - און געווארן א פיינט פון פאלק. גישט עד. נאד טאקע איך - און גיי דערגיי א טא;ק. אין "חד־גדיא" אוי "חד־גדיא" בין איך דא אין לאגער געזעסן אויך. דערפאר, ווייל געהאגדלט האב איך מיט דאם, וואם ניט א רויך!.. א פאפיראם אן איבעריקן געהאט, און וואם קען זיין איבעריק פאר א׳ייד! מאכט מען פון דעם אזא טומל, פון גארנישט אזא יריד! אין ״חד־גדיא״, אוי ״הדיגדיא״ - שרייבט מיר מיינער א ידיד - באזעצט מען אין ארץ־ישראל יעדן אומלעגא/ געקומענעם ייד; גאר ווי הא/ט מען שוין בא יענעם ״זיצך - ווי שיין ווא;ט איך געשטאנען: קיין אגגעגעמערן ארט, ווי דארט - איז צו "זיצך נישט פאראנען... חר גריא (פאלקם־טאטיוו) דער טאטע האט א ציגעלע פון ערגעץ ווו געברענגם. - פאר צוויי גילדן א ציגעלע די קינדערלעך געשענקט. טאנצט ארום דאם ציגעלע ם ווייסיגקע אין*הויף. איז א שווארצע קאץ פאראן כאפט זי. פרעסט עם אויף. א, היט זיך, היט זיך קעצעלע, דער הונט איז אויפן פלאץ! ער גיט א ביל, ער גים א שפרונג, אן עק שוין פון דער קאץ!... קומט ארוים א שטעקעלע. א שטעקעלע פון וואלד, ווארפט זיך אויפן הונם ארויף, אים ם־קעפעלע צעשפאלט. פליט ארוים פון ערגעץ־וח און באפא/ט דעם שטאק א פייערל א רויטם - תיטע צינגעלעך א שאק. נם־פייערל, ם*תיטינקע, ברענט און עם פארברענט, ם־שטעקעלע וואם האט געבראכן הונט־ם רוק־און־לענד.) פליסט באלד אן א וואסערל, און וואסערל פארדריסט: ״וואם ברענט אזוי דאם פייערל?״ - פאו/עשט עם און פארגיסט. דא דערזעט אן אקסעלע, ם־וואסערל גיסטיאון ריבט, - א שפרונג, א זופ. א זופ, א לעק, און ם־וואסערל פארשווינדם! באווייזט זיך באלד א שוחטיל. גערעכט צי גישט גערעכט, כאפט ארוימ א חלפי;. כאפט דעם אקם און שעבט, דעחעט דער מ/אך־המות דאם מיט זיינע טויזנט אויגן. ער שעכט אוועק ראם שוחט, ל - זיין נשמה אתיסגעצוען! ווערט "כביכול” צארגדיקז "נאר געראנגלט און געפאכטן!" און האט אין זיין גערעכטיקייט דעם מלאך־המות אליין געשאכטן,... דער שאינו ייודע לשאול r - שטעלט גלאט קלאץ־ קשיות, את פתח לו - אז מידארף נישט האבן קיין קאפ פון א מיניםטער, גאר א הארץ פון א געוויינלעכן שוםטער אויף צו פארשטיין, אז יידן קומט שוין א שטיקל מנוחה אויף דער זיגדיקער ערד. יכול מראש חודש, מ־מוז גישט ווארטן אויף ראש־חודש סעפטעמבער 1948 בכדי די אונא זאל פםקענען, אז יידן מעגן זיין יידן, און ארץ־ישראל דארף זיין ארץ־ישראל(דאם נאגד פון יידן); ם־דארפן געעפגט ווערן די טויערן פון לאגד שזין. תלמוד לומר: ביום הזה! צא ולמד - פארשטיי און לערן, ווי ווייט מיר יידן האבן גארנישט געלערנט פון דעם וויסטן אומגליק.;בן בקש לעקר את הכל-דער שונא האט אוגדז כמעט אויםגעריסן מימן ווארצל, וירד מצרימה - זוכן יעצט יידך נייע מצריימים, נייע גלות־ען. במתי מעט - געציילטע און צעבלוטיקטע זיי־ נען מיר פארבליבן נאכן חורבן, וואלט דאך שוין געמעגט זיין א שטיק/ אחדות בא יידן. ובני ישראל פרו וישרצו וירבו - האבן זיך בא יידן געגומען מערן פארטייען און פאר" טייעלעך, ויעצמו במאד מאד : 2 יידן - 4 פארטייען, 4 פארטייען 8 פראגראמען, 8 פראי גראמען - 16 אפאזיציעס א. א. וו. א. א. וו. - ביזן אלף השישי אריין; ם־איז א חרפה אין פנים און א ווייטיק אין הארצן! וירעו אותנו המצרים♦ האבן אונח ש^עכטם געטאן די מאדערנע מצרים. גיין, ניין - גוטם גוטם וועלן זיי דיר טאן? ויענונו מיהאט אוג־ חערע מאמעם און קיגדער אויםגעשאכטן; וואלט מען דאך געמעגט על כל פגים געדעג־ קען, זוער זיי\יגען. קלערן גאר יידישע יוני געלייט פון דעם עת ערום ועריה - דער טייטש איז א פשוטער נאר ער איז מוקצה מחמת מיאום... ונצעק: מיר האבן געשפיגן, מיר פראטעסטירן קעגן דער שייגער וועלט, מיר פאדערן אוני דזערע רעכט, און ווי שלעכט און פארדארבן די וועלט זאל נישט זיין, וועט זי מוזן סוף־ כליטוף אונדז אויסהערן. ויוציאנו ממצרים r מיר זייגען שוין איינמאל אתים פון מצרים, האפן מיר אויך אויף א צווייטער יציאת־מצרים. ם־מוז קומען א טאג פון גאולה! לא עיי מלאך - קיין נוטע מל¬ אכים ווע;ן אונדז גישט באגלייטן: א שווע" רער וועג איז פאר אונדז, נאר מיר ווע;ן אים מאכן, מיר מוזן אים מאכן - מיר ד ע ו¬ דור פון מעפילים! בשנה הזאת בירושלים!! א דיינו פון א לאגער־ייד. וואלט איך נאר געווען אין רוסלאנד און גישט געווען אין די וועלדער פון סיביר איז דיינו; וואלט איך געווען אין סיביר און אין פוילן ווא;ט מען נישט פאגראמירט מיר - איז שוין אויך דיינו... וואלט טען מיר "דעמאקראטיזירט" אין פוילן און געלאזט אין אוגררא־לאגער קומען צו זיך - וואלט געווען, אודאי, דיינו; זאל שוין זיין אן מנוחה, אבי לאזט מיר קיין ארץ גיך - דעם נלות האב איך שוין דיינו!... על אחת כמה וכמה r אז מ־איז געווען אין סיביר. געכאפט דארט יענעם פתר. געקומען קיין דיימשלאנד אצינד, אפקומען די רעשטע זינד, דאם לעבן איו געווארן א זויערע "ביקסע“, סיפארזיסט נישט אפילו דעם שונאים א שיקסע, א פרעזעם האב איך גאר אן אגטיק, כאטש נעם ווארג אים, אדער דערשטיק, אוני ררא גיט מיר קאלארישן ברויט, פיל איך אין אים דעם טעם, טויט, מ־זיצט ווי א גראף אין דעם שייגעם לאגער, און ווער פון טאג צו טאג אלץ מאגער... מעג שדין, טאקע, קומעו פאר אונת א ישועה, מעג זיין א נראם אפילו!... דער תירוץ איז: עבדים היינו... קגעכט זיינען מיר געווען בא פארשיידענע פרעה־ם. און מיר האבן נישט אויפגעגעבן אוגדזער האפנונג אויף גאולה, ואלו לא הוציא הקדוש ברוך הוא את אבותינו ממצרים - ווען דער רבשיע וואלט גישט ארויסגענומען אונדזערע ערטערן פון מצרים, וואלטן מיר אפשר פארשפארט צו זיצן אין ג;ות־דייטשלאנד און ווארטן אויף סער־ טיפיקאטן... ואפילו כולנו חכמים, כולנו נבונים - זיינען מיר דאך עפעם קלוגע יידן, גרויסע חכמים - האבן מיר געטאן זייער וויי׳ גיק פאר גאולת־הארץ און בעסער געבויט נייע גלותיען.. מעשה ברבי בעווין בן המדתא, ורבי רשע בן אננלתא און אנדערע צוררי ישראל, מעל־ כע האבן געזוכט עצות. וויאזוי צו פארטיליקן דעם נצח ישראל - די לעצטע האפנונג בא יידן עד שבאו - ביז ם־זיינען געקומען פארבי־ טערטע יידן ואמרו להם - רבותינו! מייגע הערן! מיר זיינען א הארטנעקיג פאלק. מיט אונת וועט אזוי לייכט נישט גיין, הניע זמן ם־איז שוין די העכסטע צייט איר זאלט זיין די כפרה פאר כל ישראל... אמר רבי בעווין בן המדתא: קגאפ טובות האבן מיר ענג;ענדער געטאן יידן; צוגעזאגט און נישט געגעבן, געגעבן און נישט פאר יידן. ולא זכיתי - און איך האב ,ישט געהאט די זכיה, אז יידן זאלן זיין צופרידן... עד שדרשה יידיש פאלק — למען תזכר r דו וועסט גאך, צורר היהודים, געדענקען, אז די שפילסט זיך מיטן שווערגעפתווטן פאלק ישרא; ן כנגד ארנץה ברם דברה כאנדטיקץ«... אחה \ •עיר* ל1»/ / A k\ כנגד ארבעה בנים דברה פאליטיקע: אחד אנקל פעם; אחד אנקל מאם; אחד דער פעטער יוסף; ואחד שאימ יודע לשאול - און פרעגט א סך... חכם מה הוא אומר: אנקל סעם וואם זאגט, מה העדות והחוקים"והמשפטים? וואם מאכט איר דאם פאר א דריימעך, פאראגראפן און פוילע קאמיסיעם; מ־דארף ארייגלאזן יידן אין זייער לאגד און פארטיק! ואף אתה— און דו ייד פארגעדענק אזיף אייביק, אז א ליכטיקע געשטאלט איז געווען פאר דיר אט דער שטאאטסמאן, ער וויל דיר העלפן בשעת צרה. רשע מה הוא אומר: מאם זאגט עפעם אנק? טאם? מה העבודה הזאת $כם? וואם " איז דאם עפעם פאר אן ארבעט? מיזאגט אייך איינמאל פאר א/ע מאל, יידעלעך, אז איר טארט נישט פארן קיין ארץ־ישראל - קריכט איר גאר אן מיין הסכמה. ואף אתה הקהה את שיניו - זאג אים, טאקע, דעם אויב־יש־־ ראל, אז ער וועט די ציין צעברעכן אויף יידיש פאלק; סיוועט אים חע/פן. ווי א טויטן באנקעם... דער פעטער יוסף מאכט זיך גלאט תמ־עווא׳ טע. מה זאת? ער ווייסט נישט בכלל פון מאם צו זאגן. צי איז יידן־פראגע בכל; א פראגע. ואמרת אליו — זאג אים, אז עם איז שוין צייט ער זאל זאגן א וואגיק דעמאקראטיש ווארט לטובת די יידן. דיני בדיקת חמץ. (לפי מנהג באטבערג) די גאכט וואם געהערט צום פערצנטן טאג, אדער אין אן אנדערער גאכט פון א גאנץ יאר לאזט זיך אראפ א געלער שליח פון פמליה של מטה; נישטערט און זוכט מיט א ליכט באם לאגער־ייד, טרייסלט אוים, ווו א פאפיראם, אדער א;עבל ברויט. דערשלאגן און צעבראכן זאגט דער ייד r כל חמירא וחמיעא דאיכא ברשותי: אן איי בעריקער לאבן ברויט, ופאפיראסאתא דארעא אמעריקאנתיה, דבערתיה ודלא בערתיה, לבטל ולהוי הפקר כעפרא דארעא - איך זאל נאר אפי שניידן דלא פראצעסאיתא... דינים פון חמץ פארבדעגען (נוסח לאנדאן) א לאנגער עגגלענדער מיט געקעסטלטע הויזן, נעמט צונויף א פאר צענדליק הבטחות, דעקלאראציעם און צוזאגן, געגעבענע יידן־אוך . אראבער במשך פון יארן, און צוגעגרייטע מבעוד יזם אוץ זאגט כהאי לישגאן כל חמירא וחמיעא — וואם איך האב געזאגט האב איך נישט געמיינט, וואם איך האב געמיינט האב איך נישט געזאגט... אן אויסגעבלאזענע איי, א נעכטיקער טאג; "געברעשעט" כולו שקר, ליגן שעבעליגן. נישט די יידן, נישט די אראבער - טארן דא זינן...- 'לבטל ולהוי הפקר כעפרא דארעא... סימני האמיטעטשיק צום סדר און פאר א סיילעכדיס יאר. קדש — מאך זיך פאר א קדוש פאר א הייליקן -זייער נעט; ורחץ — וואש זיך באצייטנם צום נייעם קאמיטעט; יחץ— צעטייל דיינע יידעלעך־שעפע/עך און הערש; מגיד — רעד פאר פייער, און וואסער דרעש; מוציא— נעם אתים פון געזעלשאפטלעך אר־ בעט וואם מער: מרור — ביטער איז דעם סתמיייד, נאר הער אים ווי דעם בער... כורך — וויק; איין די גרעסטע טומאה אין א הייליקן פראק; שולחן עורך — א גוטן בענקל פאר זיך און קינדם־קינדער פאק - ברך — לויב זיך אליין - ווייל קיין צוייטער וועט דאם נישט מאכן, הלל — אז מיר וועלן פטור ווערן פון דיר, וועלן מיר ערשט לאכן... * * * הא לחמא עניא — אט דאם איז דאם שטיקל אונרראיבתיט. די אכלו אבהתנא, וואם טא׳ טעם מיט קינדער האבן געגעסן בארעא דלאג־ ראיתא. כל דיכפין... ווער ם־איז הונגעריק - וועט ער שוין זאטער נישט ווערן; כל דצריך - וועמען סיגעניגט נישט קען צוקויפן אויפן שווארצן מארק(סיידן ער האט נישט פארוואם.") השתא הכא - היינט ווערן מיר אויסגעריסן אין עושר און כבוד אין לאגער לשנה הבאה - איבעראיאר אי״ה וואלט שוין געווען א יושר צו זיין בארעא דישראל — אין אן אייגן לאגד... דער זון פרענט דער טאטע ווייסט נישט וואס צו ענטפערן 1. מה נשתנה אונדזער קלאגעדיק יידיש מזל פון אנדערע פעלקער, שכל האומות - אלע פעלקער קומען שוין צו זיך נאך דער שרעק־ לעכער מ; חטה; הלילה הזה - אוגדוער פינצטער גלות־נאכט וויל זיך גארנישט עני דיקן. סיאיז כולו מצה - מיר האלטן אין איין מאצען און טאפן א וואנט? 2. שבכל הלילות - א; ע נעכט און טעג פאר־ איארן את דאך געווען שלעכט, היי יאר איז שוין די לאגע בעסער - בעסער פרעגט נישט; כולו מרור - ביטער ווי גאל... 3. שכל הפארזארגערם אין מטבילין - טוגקען גישט איין די האגם אין קאלט וואסער עפעם טאן פאר אוגדז, פוגדעסטוועגן מאכן זיי א וויגט, ווי דער שווארציאר וואלט זיי גענומען? 4. פארוואם דער כלומרשט באדגטער עמ;קגייט ארום פראנק און פריי, און מיר די זיגער אץ בין יושבין, בין מסובין - צי מיר שטייען, צי מיר זיצן - לינן מיר טיף טייער אין דער ערד?...