Undzer Worṭ · 1947-04-04 · 14/15 (52/53) (4./11.4.1947) · p. Seite 5

ZAJT 5 אונרזערווארט FRAJTIK, 4./11. APRIL 1947 (זכרונות פון דער נאענטער, אבער שרעקלעכער פארגאנגענהייט) רעי־ לעצטער פסח 1943 אין ווארשע מ* רייך פון די אויפשטענדלער האבן באלד פארארדנט, אז אלע אלטע, קראגקע און קינדער •זאלן זיך פארשטעקן אין די בונקערם און די יעניקע וועלכע פילן זיך בכח זאל יעדער איינער זיך באוואפענען און זיך שטעלן צום קאמך. זעלבסט־ פארשטענדלעך, אז דער רוך האט געפונען דעם שטארקסטן אפקלאנג ביי דעם גרסטען טייל יידן, אממערסטן האטזיך די מגנט, אריינגעווארפן אין דעם קאמך, מאם האט זיך וואם א מאל מער צעפלאקערט. דער קאמך איז געווען א פאר־ ביסענער, א הייליקער, אנגעזאפט מיט צער און ווייטיק פון א פאלק וואם בלוטיקט נאר דער־ פאר, ווייל זיי זיינען יידן. הגם דער קאמף איז געווען פון פארוים א פארשפילטער, האט דאך קיינער גישט דעזערטירט, ווייל דער נאציאנא־ לער באווזסטזיין איז געשטאנען העכער פארן אייגענעם לעבן. דער טראגישער סוף איז אלע- מען באקאנט. אזוי האט אויסגעזען דער לעצטער סדר און די לעצטע נאכט פון יידישן חורבן ווארשע. קיין סדר. דאם איז געווען תשעה באב און די _קיטלען זיינען געווען תכריכים. ביים עפענען די טיר צו שפוך המתך אל הגוים, האט זיך ערשט ארויסגעמיזן אז דער גאנצער צארן האט זיך אויסגעגאסן אויך אונדזערע, יידישע קעפ. די אבסערוואטארן, וועלכע די יירישע אויפשטענדלער האבן געהאט אויסגעשטעלט אוץ* די פארשיי־ דענע פונקטן פון בוידעמער און דעכער, ווייל זיי האבן פאראויסגעזען, אז דאם פאר מאם מיר האבן זיך אדי שטארק געשראקן, מוז און וועט פאסירן. *די אבסערוואטארן האבץ דאם אונדז מיטגעטיילט, אז דאס געטא איז ארום־ נעשטעלט מיט אוקראאינער, לעטן, פוילישע פאליציי און ס. ם.־באנדיטן. די מיטטיילונג איז פאר אונח געווען דער לעצטער טויט־קלאפ. די אלע האפענונגען און אילוזיעם. מיט וועלבע מיר האבן זיך די גאנצע צייט גענארט, זיינען אין דעם מאמענט צערונען און אויך זייער ארט איז בולט ארויסגעשווומען די טרויעריקע ווירקלעכקייט -דער סוף. פארשטייט זיך, אז דעם סדר האבן מיר שוין נישט פארעגדיקט, ווייל די אנפירער פסח ־ שטימונגען בלילן, דערמאנט זיך רחבות- דיקע פסח־ן און ם־טרערט זיין אויג - ער שעמט זיך פארן אמאל!.. קלאגט א גלות־ווינט אין לא־ בערן בייגאכט, פארגייט זיך א קינד אן א פארוואם מיט טאג גלייך, כארכלט אין האלדז א נישט־אויסגעשריע־ נער געשריי, קוקט אויך דיר א חמצידיקע זון אין גרויען פארטאג - הארבסט ביי יידן!.. טוסט זיך אן א כוח און לעבסט בעל־כרחך, מיט פולן פרי“ מארגן קומט רז אמך געמיט, פוץ ווייטן פאטערלאנד טראגט זיך ריח פון פרילינג, די זון וועט שיינעץ אויך פאר יידן - ווייל זי איז א זון!.. א. בך־גדליהו שפראצט פרייר. ווי קנאספן בא 7קינד־און־קייט אין די או־יגן, בליט האפנונג ווי בלו־ מען אמך מעגן - פרילינג בא יידן!.. * * מיט בליי אין די הערצער הינד טער פרעמדע הימלען, גרייטן זיך נישט־באפרייטע יידן צום יום טוב פון באפרייאונג, שענקט מען מצות־פעקלעך, ווי א גופם מינוטן, צדקה תציל ממות - און שמעקט דאך מיט טויט... — אך, ווי טרמעריק!.. קלאפט אן אלטער ייד א בלע־ כענע פושקע מיט אומעט, בשעת הדחק מעט דאם א פסח־כלי ווערן, ארבעט אן התלהבות מיט א פארשטארטן פון ברונעם פון דיין קינדהייט שעפסטו זכרונות, ווייסע מאל“ קנדלעך צעשפילטע אויך א ליכטיקן הימל, אן ערב־פסח, א צעזונגענעם אין דעם ווייטן שטעטעלע, א חג־החרות, א צעפרילינגטער בא טאטע־ מאמע אין שטוב - אך, ווי גוט!.. ' יאגן ריטשקעלעך, ווייסע הברה- ניקעם, בארג אראפ אזוי פריי“ לעך, טראגט א 1ייד א קאסטן מצה אינגאנצן איינגעבויגן, טריפט טראפן שוויים פון זיין גלאנציקן שטערן, שלינגט מו־ טער־ערד טראפן־זוימען אזוי געח - " " א מצוה פארפלאנצט 1 .. כשדט די מאמע זילבער־כלים מיט כוונה, טובל ־ט זיך, לכבוד יום טוב, א בושל אין תכלת, י. ח. ביענער שטריכן צו זיין געשטאלט (המשך פון זייט 3) גאלן בלאט "דער קאמך", הגם ער האט געהאט פיל באווארענישן לגבי דעם יידישן 1סאציאליזם אין גלות.7 מען די רוסישע רעוואלוציע איז דורכגעפאלן, עם האט זיך געשטארקט די רעאקציע און ם־האבן זיך אגגעהויבן די שרעקלעכע פאגראמען, האט ברענער מיט דער חילף פון פריינט גע־ שווארצט די רוסישע גרענעץ און אפגעפארן קיין לאנדאן, אלט זייענדיק 25 יאר. דארט המבט ער אן ארויסגעבן דעם "המעורר", 7ווו ער איז אין איין פערזאן רעדאקטאר, שרייבט דעם גרעסטן טייל ארטיקלען און איז אליין דער זעצער. דער "המעורר" האט געלאזט הערן דעם גרויסן וויי־ נעשריי פונם״ייד און נלייכצייטיק דעם רוך צום קאמך פאר די יידישע נייסטיקע אוצרות. דאם לעבן אין לאנדאן א ז אים נישט זייער געפעלן און םיך,אט 7איפנישט געגעבן קיין באפרידיקונג. אין 1909 פארט ער אפ פון לאנדאן קיין א״י, וויילנדיק פריער א קורצע צייט אץ לעמבערג, ווו ער האט ארויםגענעבן די זאמל־ביבער "רביבים", אין א״י ארבעט ער אין "הפועל הצעיר" און "אחדות". ער פארעפנטלעכט דארט פיל בעלע־ טעריסטישע און פובליציםטישע 7ארבעטן. זיינע לעצטע חדשים האט ער געוווינט אין א פארווארפענעם קווארטאל ביי תל־אביב דארטן איז7 ער דערמארדעט געווארן אין די אומרוען פון ערשטן מאי 1921. ווי אזוי ער האט העלדיש געלעבט, אזוי איז ער העלדיש געשטארבן. ער איז געפאלן אויפן שלאכט־פעלד פארן פאטערלאנד. אין יענע אומרואיקע טעג אין א״י האט ער בא־ שלאסן נישט צו פארלאזן זיין ארט און אוים־ דויערן ביזן סוף. ער האט זיך געקענט .ראטע־ מען, ער האט אבער נישט נעוואלט, ער האט געוואלט שטארבן צוזאמען מיט 7זייגע חברים. פריינט האבן אים נעוואלט מיט אן אויטא ארויספירן פונם באדראטן7 געביט, האט ער זיך דערפון אפגעזאנט. מיט ברענערם פערזאן האט דאם יידישע פא לק פארלויר; א נישט־דורכשניטלעכן קעמפער פאר יושר און פראגרעם און די העברעאישע ליטעראטור - איינעם פוך אירע שעפערישסטע שרייבער. א חוץ זיין קעמפערישן, ברענערישן טעמ־ פעראמענט כאראקטעריזירט אמך הן זיין לעבן והן זיין שאפן דאם גוטהארציקייט און מיטלייד. תמיד שטייט ער אמך דער זייט פון די אומבא־ האלפענע, מאם דאם לעבן האט זיי דורך מעל־ כער נישט איז סבה ארויסגעשטויסן אמך' דער גאם און ס1איז זיי שווער אויםצובאגען זיך צוריק דעם וועג אין דער נעזעלשאפט. די ווערק "בריה עלובה", "חלל" און "הנדיל" ווייזן דאם דאזיקע טיך־עטישע נעפיל פון רחמנות ביי ברענערן. ד ברענער איז געבוירן געווארן אין יאר 1881 אין נאוויע־מליני, א קליין שטעטל אין 7אוקרא־ אינע. זיין לעבן און שאפן איז געשטאנען או’נ־ טער דער שטארקער השפעה פון די שטורמישע געשעענישן פון דער צייט און דער סביבה, אין וועלכער ער איז אמסגעוואקסן. דאם איז געווען די צייט, ווען אין רוסלאנד האט געשפראצט דער קערן פון דער רעוואלוציע און די צייט 7פון די בלוטיקע פאגראמען. אונטערן דאזיקן איינפלום האט זיך אנטוויקלט זיין כאראקט״ער און וועלט־ אנשויזנג, א חוץ די ליידן פון אלע אונטער־ דריקטע בכלל און פון זיינע ברידער יידן בפרט, מאם עם האט אים קיינמאל נישט געגעבן קיץ n, האט ער אמך אליין פיל איבערגעלעבט. ער האט זיך געוואלגערט אין די רוסישע טורמעם אץ העכער צומי יאר געדינט אין רוסישן מילי־ טער. ער איז גישטגעווען מסוגל צו לעבן אונטערן דארט הערשנדן רעזשים און אין דער דארטיקער סביבה. ווי מאקסים נארקי אין זייגע וואנדערוג־ נען, אזוי האט זיך ברענער געטראפן פנים אל פנים מיט דער שמוציקער ווירקלעכקייט און אכזריותדיקייט פונם מענטשן, פון דער מאסע. זייגע ערשטע שריט אין געזעלשאפטלעכן לעבן האט ער געמאכט אין האמעל. דארט האט ער זיך;געפונען אין נעזעלשאפטס־קרייז פון שלום סענדער באום (וועלכער איז פארגעשטעלט אין זיין בוך "מסביב לנקודה" אלם אוריאל דא־ ומדאווסקי) און הלל צייטלין. א חלק אין זיין דערציוננ צום געזעלשאפטלעכן לעבן האט אמך געהאט דער בונדישער קרייז, אין ו?עלכן ער האט זיך באטייליקט. רעדאגירנדיק דעם אומלע־ ווי א שווערע בלייערגע מאסע. מאם;אזט נישט אדורך קיין איין ליכטיקן שטראל.סיהאט זיך נע־ פילט דער אנקום פון לעצטן פארניכטוגגם־שטורעם, וואם וועט ארויסרייסן מיטן ווארצל אלץ וואם ער מעט טרעפן אויפן וועג. אין אלעמענם אויגן און אמך אלעמענם געזיכטער האט זיך אמסגעגאסן אזוי פי/ יאוש און אונבאשרייב/עכער צער, מאס דאם קען פילן נאר א צום טויט פארמשפט־ער, מאם דערווארט אין זיין צעלע דאם אנקומען פון תלין. די גאר ווייניק געציילטע אין יענער צי ט טאטעם און מאמעם, וועלכע עם איז דורך פאר־ שיידענע מיטלען, מאם מינען געווען פארבונדן מיט סכנות נפשות, דאך גע/ונגען צו ראטעווען זייערע איינציקע קינדער פון די מערדערישע ם. ס. תלינים, איז אין דעם מאמענט צו מיער צער נישט געווען קיץ גרענעץ. פאר אלעמענם אויגן האט געשוועבט דער גרויסער פראגע־צייכן, מאם מעט פאסירן? צוליב דעם אבער, מאם קיץ באשטימטעם האט נאך קיינער 7 נישט געוווסט, מייל דער "עפעם" איז נאך געווען איינגעהילט אין א נע־ דיכט פארשטעלטן שלייער, האבן יידן פוך כל סוף באשלאסן, אזוי ווי ם'איז דאך היינט ערב־ פסח, צו פראווען דעם סדר. איך מוז דערביי באמערקן, אז א גרויסער טייל יידן האבן גע־ האט צוגעגריייט מצות, מיץ א. א. וו. מען האט זיך באמיט צו פארטרייבן פון זיך דעם שרעק־ געשפענסט פון דעם דערווארטנדיקן און אמך א מאמענט פארגעסן אין מאם פאריא פארצווייפל־ טער לאגע מיר געפינען זיך. און אזוי איז טאקע געווען. מען האט זיך געזעצט צום סדר אין נרעסערע גרופעס, פשוט צוליב דעם וואם זיצנ־ דיק צוזאמען מיט נאך מענטש ן פילט מען זיך א ביסל פרייער און די שרעק איז א ביסל קלענער. מען האט זיך אנגעטאן יום־טוב־דיק, א טייל אמך אין ווייסע קיטלען. מען האט געמאכט קידוש און אנגעהמבן זאגן רי הגדה, אבער פון די טיפסטע טיפענישן ■ האט זיך ארויסגעריסן עפעם אנדערש. די הגדה איז נישט געזאגט גע־ מארן מיט דעם הארציקן טראדיציאנעלן גינון, ווז יעדעס ווארט, יעדער קלאנג רעדט מעגן פריי“ הייט, מעגן אמסלייזונג, מעגן אויפשטיץ פון יידישן פאלק. ניין! נישט קיץ הגדה של פסח האט מען געזאגט. דאם האט מען געזאגט קינהים. איכה ישבה בדד. דאס א ז נישט געווען אין מענטשנם לעבן זיינען פאראן מאמענטן, וועלכע שניידן זיך אדיין אין זכרון און7 פאר־ בלייבן שמן דארטן אמך אי\ביק. אזוי ארום איז אמך ביי מ-ר אין זכרון פארבליבן, דער ערב פון יאר 1943 אין ווארשע. "מיר, א צאל פון אכט הונדערט יידן, האבן געארבעט אין 7א שניידער״שאפ אין ווארשע, אויך נאוואליפקי 51. הגם, דער אפיציעלער בעל־ הבית 7פץ דעם שאפ. איז געווען א בערלינער דייטש, פאקטיש אבער, האט מיט דעם שאפ אנגעפירט א יידישע דירעקציע, וועלכע האט זעלבסטפארשטעגדלעך פאר א גוטן פרייז, אריי״ג־ געגומען אין רעם שאפ מענטשן פון פארשיידענע קלאסן און שטאנד, נישט לייגנדיק קיץ שום אכט אמך זייערע פאך־קוואליפיקאציעם. פארשטייט זיך, אז פון די אכט הונדערט שניידערם, וועלכע האבן זיך געפונען אין דעם שאפ, זיינען אפשר פינך פראצעגט געווען פאקטישע בעלי מלאכות, און דער איבריקער גרעפטער טייל איז באשטא־ נען פון קליינהענדלער, סוחרים, חסידישע יידן און אייגיקע אנגעזעענע ווארשעווער רבנים, וועלכע האבן בעל כרחם געמוזט פארוואנדלט מערן אין שניידערם. הגם יערער איינער האט געוווסט, אז די אלע שאפן זיינען י נאר פיקציעם, האט דאך יעדער פון 7זיך אוועקגעגעבן דאם לעצטע מאם ער האט פארמאגט, אבי זיך אריינצובאקומען אין א7שאפ, טראכטנדיק דערביי, מאמער, דאך, מעט דאם אים באשיצן פון אלעם שלעכטן מאם דערווארט אים. און עם איז דאך אן אנגענומענער כלל. אז א טרינקעגדער.כאפט מך 7אן אין א שטרוי, אדער אין א שארך פון א מעסער, מיי“ נענדיק, אז אמי ארום מעט ער זיך ראטעווען. און פאקטיש האט זיך א קליין הייפעלע יידן גאר צייטווייליק געראטעוועט אין די אזוי גערו“ פענע ש$פן ביז... ... דאם איז געווען ערב דעם גרויסן יידישן נאציאנאלן פרייהייטם יום טוב, פסח, מען די לופט איגדרמסן האט אנגעהויבן מירקן מיט אירע •פרילינגס־ריחות, די זון מיט אירע גאלד־שטראלן האט פארלויכטן די וועלט, מען יעדעס בוימעלע האט אנגעהמבן שפראצן, יעדעם גרעזעלע אג־ געהויבן וואקסן און אלץ האט אויפגעוואכט צום לעבן - אין דעםטאג איז פארן יידישן ווארשע די לופט געווארן שרעקלעך שווער, געדיכטע כמארעם זיינען געהאנגען איבער אוגחערע קעפ | אם פאלק היט אפ אין משך פון טויזנמער יארן דעם טאג פון זיין באפרייען זיך פון קנעכטשאפט, און דורך אלע היילן פון קנעכטשאפט, אינקוויזיציע, שמד און פאגראמען, טראגט דאם פא/ק אין זיין הארץ די בענקשאפט גאך באפרייאונג, ברענגט זיי אלם פאלקם־אויסדרוק וואם זאל נישט אויסמיידן קיין איץ7יידישע נשמה, נישט קיץ געפייניקטע און נישט קיץ געדריקטע1! פון עלטערן צו קינדער. פון דור צו דור ווערט איבערגעגעבן די געשיכטע פון יציאת מצרים, ווי א פערזענלעכע דערינערונג גישט צוגעגעבן און נישט פארמינדערט. "אין יעדן דור דארך דער מענטש באטראכטן זיך זעלבסט ווי ער אליין מאלט פון מצרים ארויםגעגאננען". ס־איז נישט פאראן קיין העכערער און מער דערהויבענער שטאפל פון היסטארישער אנערקעונג און ם־איז בכלל נישט פאראן קיין גרעסערע צוזאמענשמעל־ צונג פונם יחיד מיטן כלל אין אלע ברייטן פון ערד־קיילעך און אין די טיפענישן פון די דורות - ווי אין ראזיקן אלטן פעדאגאגישן אימפעראטיוו. צו איז נאך״פאראן א /יטערארישע שאפונג, מאם זאל דערציען מער ווידערווילן צו קנעכטשאפט און ליבע צו פרייהייט ווי די דערציילונג פון יציאת מצרים? צו איז נאך פאראן אן עלטערע דערינערונג פון דער, מאם איז אינגאנצן א סימבאל פאר אונדזער העגנווארט און צוקונפט, - ווי דער זכר פון יציאת מצרים? מאם פארא טיפער פרייהייטם־אינסטינקט שטעקט אין הארץ פון א פא/ק, מאם האט נאך געקענט אין פרילינג פון זיין געשיכטע, שאפן אזא געניאל מערק און איבער־ געבן עם פון דור צו דור. ב. קאצענעלסאן דער טשאווען איז געווען צוגעבונדן צו א סלזפ מיט א שטריק. זי האט זיך אוועקגעשטעלט אויך די קני, מיט די ציין געביסן די שטריק. אמך די ליפן האבן זיך באוויזן טראפנם בלוט... זיי זיינעו אדיין אין טשאווען און זיך אפ־ געשטויסן פון ברעג. - העי, זעלדא, פידאזשרי, נעם מיט א זעמליאק, א ראדיטש, האט א שכור קול גערופן. דער שטארקער שמראם האט אויפגעכאפט דעם טשאווען, אוועקגעמראגן איגמיטן טייך. עם האט זיך דערהערט א שאם. טיט אל ע כוחות האט זיך זעלדע באמיט דורכשניידן דעם שטראם פץ טייך, דערגרייכן רואיקע וואסערן. פון דערווייטנם האט זעלדע געזען, ווי אייגיקע פויערים ‘ווארפן7 אין טייך אריין די מיםט־ווילעם מיט דער משא ציזאמען. יחיאל, האט זעלדע א קלער געטאן, שטיקלעך פון יהי“ א^ם קערפער. און ווידער א שאם, מען האט געצילט אין א חיה... זעלדעם בליק האט זיך געזעגנט מיטן דארך, ווו זי האט זיך אויסבאהאלטן א ווינטער. זי האט זיך געומנדערט ווי קען זי אזוי רואיק מעגן דעם איצט טראכטן... זי האט געזען "איר" הייזל, ווייט האבן געשווארצט די דאך־זשערדעם פון וועלכע דער פרילינג־ווינט האט די סנאפעם אראפגעריסן... קרעפטיקער האבן זיך באוועגט זעלדעס הענט, בליץ־שגעל האט זיך געגליטשט דער טשאווען, אלץ וויימער פון דארף, ווייטער פון מענטשן, אין מאלד ארי? .י. יאגט. די ארומיקע פעלדער זיינען נאך געווען נאקעט, שמארץ. ווו נישט ווו האבן די ערשטע גראז־שפראצן זיך באוויזן. אויסערלעך איז זעלדע געווען רואיק. נאר א דראענדע געפאר קאן אזא באהערשונג אויפ־ צווינגען. נאר וווהין גיין?!5ורכן דארף איז גע־ פער/עך, איין וועג איז געבליבן: איבערן טייך, אין די וועלדער. זיי האבן זיך געלאזט גיין צום טייך. די אלטע פאראסקא האט״דאם באמערקט און גע־ הייסן זעלדען מיטגעמען א וועסלע. ברייט האבן זיך דעם פרילינג צעגאסן די וואסעין פון סטיר. העט, ווייט, ביז צו די מול־ טשיטשער וועלדער האט זיך געצויגן די בלוי“ גרויע וואסער־פלאך וויגנדיק זיך אויך די קורצע פים האבן געלאסן שפאצירט צום טייך קאטש־ קעם. שקצים האבן פלאכע שטיינער איבערן וואסער געווארפן. זיך פארמאסטן, ווער ווייטער, פון דערווייטנם האט זעלדע באמערקט א צוגע־ בונדענעם טשאווען. די שקצים האבן זיי דערזען. מיט א געשרייז "זשידיווקא". "זשידיווקא”. זיינען אייניקע פון זיי אוועקגעלאפן אין דארף אריץ. אבער אויך אויפן וועג פון דארף האבן זיך באוויזן מעגטשן. זיי האבן געליארעמט, עפעם געטראגן אויף מיסט־ ווילעס. — זעלדא, פידאזשדי, ווארט צו, האט איי“ נער פון זיי, ארויסרייסנדיק זיך פאראוים, געשריגן. זעלדע האט פארשטאגען, אז פאר יערער פאר/ארענער מינוט מעט זי באצאלן מיטן לעבן.