Undzer Worṭ · 1947-04-04 · 14/15 (52/53) (4./11.4.1947) · p. Seite 4

/ FRAJTIK, 4.(11. APRIL 1947_ אונרזער ZAJT 4 WM WMM דאם אינטענסיווע קולטור־שעפערישע לעבן אין ארץ־ישראל (ציפערן, פאקטן, איינדרוקן און באטראכטונגען) איז, חזרן מיר איבער, זייער כדי, אז אונדזערע שול־טוער פון לינקס און רעכטס אין אמעריקע זאלן זיך פארטראכטן ווי עם הא; ט ביי אונדז אויף אט דעם (עביט. עם איז אינטערעסאנט זיך אפצושטעלן בקיצור אויף דעם ורוקם פון דעם דערציאונגם־ םיסטעם. דא זעען מיר ווי טיטן וווקם פונם ד/יגן ישוב, 'טיט רעם נאטירלעכן צווווקם פון דער היגער באפעלקערונג, טיטן אנקום, דורך פאר־ שיידענע וועגן־אומוועגן, פון נייע "עולים“ (עמי־ גראנטן) וואקסט גלייכצייטיק די צאל אנשטאלטן און עם מערט זיך די צאל קינדער אין די אני שטאלטן, אט האט איר א טאבעלע, וואם איז פאר־ עפנטלעכט דורך אן אנגעזעענעם היינן פעדאגאג, דעם פארוואלטער פון דעם דערציאונגם־דעפארט־ מענט אין דעם "הםתדרות" מ.א. ביג; (מ.א. בייגל). די אלגעמיינע צאל דערציאונגס־אנשטאלטן אתם דעם "ועד הלאומי“ תלמידים לערער אנ־ שטאלטן י א ר 23,911 930 272 תרצ״ג (1932-33) 27,706 1057 290 תרצ״ד (1933-34) 32.788 1217 312 תרצ״ה (1934-35) 39,701 1458 343 תרצ״ו (1935-36) 46,767 1778 370 תרצ״ז (1936-37) 49,661 1888 391 תרצ״ח (1937-38) 52,816 1998 396 תרצ״ט (1938-39) 56,056 2137 407 ת״ש (1939-40) 58,692 2296 403 תש״א (1940-41) 62,807 2367 487 תש״ב ,(1941-42) 66,789 2615 483 י תש״ג (1942-43) 73,893 3325 579 תש״ד (1943-44) 80,273 3732 651 תש״ה (1944-45) אין ארץ ישראל. לויט די אפיציעלע, נוט קאנטראלירטע צי־ פערן, וזייזט זיך ארזים. אז אין היינטיקן יאר, תש״ו, זיינען צוגעקומען אין דער נעץ פון די שול־אנשטאלטן ארום דעם ״ועד הלאומי“ 68 גייע דערציאונגם אנשטאלטן. עם זיינען געעפגט געווארן נאך 263 קלאםן און אויפגענומען גע־ ווארין נייע' 586 לערער. די צאל תלמידים איז נעיוואקםן אויף 7358. די צוגעקוטענע אנשטאלטן זייבען; 29 קינדער־גערטנער. 22 פאלקם־שולן, 6 מיטל־שולן, 2 לערער םעמיגארן, 9 פארשיי־ דעגע פאך־שולן. ארום און ארום האט די נעץ פון די דער־ ציאונגם־אנשטאלטן אץייאר תש״ו (1946) ארוטי נענומען 719 אזעלכע אינסטיטוציעם. פון דעם - 368 קינדער־גערטנער טיט 12.963 תלמידים, 291 פאלקם־שולן טיט דערגאנצונגם־שולן טיט 61,222 קיינדער, 34 מיטלשולן טיט 10,313 תלמידים, 8 לערעריסעטינארן טיט 1.122 תלמידים, 18 פארי שיידענע פאך און געביט שולן טיט 2.012 תל¬ מידים. אין אט די אלע אנשטאלטן און בילדונגם־ אינפטיטוציעם זיינען באשעפטיקט 4.318 לערער אין 3.218 קלאסן. די אלגעמיינע צאל תלמידים אין דער גאנצער דערציאונגם־נעץ באטרעפט - 67,631 תלמידים. ווי זאנט מען, פירושים זיינען איבעריק. עם נחמן מייזיל, א באקאנטער יידישער קולטור טוער פון פוילן, איצט אין ניו־יארק. רעדאגירט די חודש־שריפט ״יידישע קולטור״ - ארגאן פון "איקוף". די אפהאנדלונג' איז שוין אינטערעסאנט דערמיט וואס זי איז געשרייבן דורך א באקאנטן נישט ציוניסטישן קולטור טוער. מיר פארעפנטלעכן דעם ארטיקל אין פארקירצונגען פון "יידישע קולטוד־ נומ.1946-10. מערכת ע. ה. און פארשטייט זיך, אז איך פרעטענדיר בכלל ניט אויסצושעפן די טעמע און געבן גאר נענויע און פינקטלעכע פרטים. פריער פון אלץ - די דערציונגם־פראנע, די שולן און די שול־אינםטיטוציעם. לאמיר געדענקען, אז די צאל יידן אין ארץ ישראל 1איז ארום 600 טויזנט, - ווייניקער ווי א פערטל פון דער צאל יידן אין איין ניו־יארק, פיל ווייניקער ווי אין איין בראנזוויל ארום ניו־ יארק. איז דעריבער זייער וויכטיק, אז יערער אייינער, וואם האט א וואסערן ם־איז שייכות צו דעם יידישין שויל־וועזן י אין די פאראייניקטע שטאטן, זאל גלייך אויפין ארט מאכן פארגלייבן - ווי עם האלט אין יעדער שטאט מיט דער יידישער דערציאונג, און טאקע מאכן אויספירן פון דעם פארגלייך. אט לייען איך היינט אין די הינע צייטונ־ נען א נאטיץ, וואם איז ארויסנעגעבן דורך דעם בילדונגם־דעפארטאמענט פוגם "הועד הלאומי" נ ג ל פ ר דוסיא בליוכער צו די נעמאכטע ציפערן, דארף מען צו׳ געבן, אז אויסער דער אלגעמיינער צאל דערצי־ אונגם־אנשטאלטן און תלמידים אין זיי,' וואם נע׳ הערן צו דער נעץ פון דעם ״ועד הלאומי״, זיי־ נען אויך דא נאך און גאך דערציאונגם־אג־ שטאלטן אין לאנד, וואם געיהערן נישט, צ1;יב די אדער אנדערע סיבות, צו דער נעץ פון "ועד הלאומי”. די צאל תמירים אין אט די אנשטאלטן איז געווען 13.470 (אין תרצ״ס, 20.510 (תרצ״ס, 26.545 (ת״ש), 24.582 (אין תש"נ). דער "ועד הלאומי" קעמפט פאר דעם און נעמט אן א;ע מיטלען, אז וואם מער יידישע שולן זאלן ארוני טערפאלן אונטער זיין השפעה. עם זייניען פאראן שטערונגען, וואם עם איז ניט גריננ צו באזיי־ טיקן זיי, אבער עם נייט וואם־ווייטער די טעני דענץ צו באהערשן די לאגע! (פארזעצונג קומט) איר מיינם: - אז נאר בא אייך גרינט בענקשאפט אין די אויגן, און ראשער פליסט דאם בלוט,. און לייכטער ווערט דער טראט- און מיר... — מיר שטייען אלץ ביים אפגרונט איינגעבוינן, פארברענט פון יענער נלוט, פארשווארצט פון אייעי ש$0ט♦ v איר טראכט: אז נאד פאר אייך בליט האפנונג אויף די וועגן, און פלאטערט אויף דעם ווינט, און זאנט אייך אן א זיג- און מיר... מיר קומען מיט פארצווייפלונג אייך אנטקעגן; ווער זיינען מיר אצינד?- נישט מער א פאל״ק - ״רעפי"! איר לאכט?! אויף אלע ווענן . t שוועבט אין הערלעך גריגער טראכט ׳1 מו; דת; f שטרעקט אוים צו אונדז די מוטערהענט, פול הפט און רופט, און רופט- מיר הערן, מוטער, כדר גייען... דער פרילינג — איז אונדזער פרילינג! דען האט זי מיט א באוועגונג פון דער האנט נעבעטן זי שטיל זיין. -זעלרא, איך האב געמיינט דו ביזט נאך אין דארף נישט נעגאנגען. איוואן עוואנגעליק םודעסט זיך ווידער מיט דיפאליציסטן. מען האט זיי צוגעזאגט א פוד זאלץ פאר יעדן יידן פון די וועלדער. נעכטן פארנאכט האבן זיי געכאפט יחיא✓ ■ן פון רודקע, צוגעבונדן די פים צו צוויי פערד און צעריסן. דו מוזט אוועק, זעלרא! -איך ווע; דיר בא; ד ברויט פארי ן קינד שיקן. נישט אלעם, וואס אלענא האט דערציילט, איר נוטע חבר טע פון פאר דעם קריג איז פאר זעלדען נעווען פארשטענמעך. אבער איינם איז נעווען קל אח זי מוז גלייך גיין.* דאם קלייבן זיך האט לאנג נישט געדויערט, אויסערן לעבן פון די קינדער תאט זי גארנישט פארמאגט. זעלדע האט אנגעטאן ישראליקין קארטענע, אפגעטראגענע הויזן, א לייוונטענע רויבאכע. א סיעמיראזשקע און פאסטעלעם, ער זאל ענלעך זיין צו א שיינעץ. זי' מיט פייגלען האבן אוץ- גיך זיך אויםגעפוצט אין יום־טובדיקע, דארפישע קליידער, צו מאכן אן איינררוק, אז זיי גייען אויף א באזוך אין דערביאיקן דארף... אין שטוב איז אריין אלענעם שוויגער, זי האט געבראכט שפייז אויפן וועג. - גיי זעלדא, האט זי געשיפעט מיט איר ציינלאזן מייל. אני טלויף, זיי זיינען שכור פון בראנפן' און בלוט. זיי זיינען ארויס אין תויף. דער פרילינג־ הימל, א פריילעך־בלויער א ז געווען ריין פון וואלקנס, דער פארטאניקער ודנט האט זיי צע־ א פרילינג דערציילונג פ. שווארצבלאט כדי די האנט מיט דער טארבע אויסשטרעקן. דער ווינט האט זיך' אייננעשטילט, דאם סקריפען פון קאליטקע האט אויפגעהערט. דער ק;יינער צוויי־יעריקער ישראליקיאון די עלטסטע טאכטער פייגל זיינען נאך געשלאפן. זעלדע מוז גיין, זי האט היינט פארשפעטיקט. סיגרויט שוין און אין שטוב איז קיין שטיקל ברויט נישטא. שטיל, טוליענדיק זיך צו פלויטן און הייזער איז זי צוגעקומען צום הויף פון איוואן עוואג־ געליק. כמעט אייגהאלטנדיק דעם אטעם האט זע׳ דע אויפגעעפנט די טיר, אויסגעשטרעקט די האנט. איוואן עוואנגעליק פלעגט זי באגענענען און געזענענע מיט א "פאמילד באך, דער־ בארעם זיך נאט. נישט דעירווארטנדיק זיך היינט אויף א באגריסונג האט זי אויסגעפליםטערט; - פאמילויטע. -אוועק, זשידיווקא, אויב דאם לעבן איז דיר טייער! די טיר האט מען פון אינעווייניק האםטיק צונעמאכט. זע׳ דע האט פארשטאנען: אין דארף טאר זי מער נישט ב;־יבן. נדט א ליידיקעיר טארבע 'האט זי זיך געלאזט לויפן צוריק, גיכער צו די קינרער. די טיר פון קארידאר איז געווען אפן. וואם האט דא פאסירט? זעלדע איז אריין איין צימער. ביים טייש איז געזעסן אלענא. דערזעענדיק זע<׳־ דער ווינט האט צעפוילטע סנאפעם שטרוי פון דאך אראפגעריסן. צעריסענע, גירויע וואלקנם האבן זיך איבערן הימל געטראגן, איינאנדער נעישטויסן און זיך פארוואנדלט איין לאנגהאלדזיקע, אפאקאליפטישע חיות... אן אויפהער האט נעםקריפעט די נישט־ פארקייטלטע קאליטקע, עם האט זיך געדאכט, אז עמיצער גייט ארום שטוב. דער פארגליווערטער פחד האט ווידער אויפגעלעבט, אויסגעוואקסן אין א נעפיל פון דראענדער געפאר. מיט אייניקע טעג, מיט איין קולטור־ - וואיך צוריק איז דאם נעווען אן איינפאך, פארי ווארפן הייזל ביי א הויך־אפגעריסענעם, פארי שנייטן ברעג פון טייך. שטי; איז נעווען אין טאל פון אייז־פארקאוועטן סטיר. אבער מיט דעם ערשטן פרילינג־דונער, צוזאמען מיטן נע׳ תיש פון צעבושעוועטע אייז־קריעם איז אנגע־ קומען די אומרואיקייט. קיינער האט דערוויילע נישט געדראט. די, פאר וועמען זעלדע מיט איר טאכטער האבן א גאגץ ווינטער געשטריקט ווא^ענע. דארפישע ק;יידער, פלעגן איצט אויך 'אויסטיילן א פאר קארטאפל, א שטיקל ברויט. שפעט ביינאכט, ארער אויסניצנדיק די פארטאגיקע פינצטערקייט פ׳עגט זי אנקלאפן אין באקאנטע הייזער, די טיר פלעגט זיך עפעגען, נישט גענונ ברייט א מענטש זאל דורכגיין, אבער דאם האט געקלעקט, אין ארץ־ישראל איז זייער פאפולער און אנגענומען די לאזונג "אינטענסיווע ווירטשאפט“, דאם מיינט - דערגרייכן דעם מאקסימום רעי זולטאטן אויף א קליינעם, ענגן שטח (באדן). אין די היגע ווירטשאפט־פונקטן האט מען'טא־ קע פיל דערגרייכט א דאנק אט דיימעטאדן פון ווירטשאפטלעכע פארמעםטן 'אין ארבעטין. ניט נאר א ספעציאליםט, נאר א פראסט פשוטער מענטש, ווען ער באזובט' די קבוצות, די אלערליי ווירטשאפט־ערטער, וואס זיינען ארגאניזירט או; ווערן נעפירט ד^ג אין לאנד, זעיט עם באשיינ־ פערלעך. עם זיינען גאר נישטא קיין לויב־גע־ זאנגען פאר אט דער אננעשטרעינגטער און פראי דוקטיווער ארבעט, וואים ברענגט די גלענצנדיק־ םטע רעזולטאטן. קלייינע זידלונגם־פונקטן, וואם פארמאגן ווייניק גוטן באדן, האבן באוויזן, נישט נאר מיטן שוויים פון זייער פינים, נאר מיט די מאדערנסטע מיטלען און עקספעריימענטן, צו פארוואנדלען וויסטע און ווילדסטע ערטער אין ווונדערלעכע בליענדיקע צענטערן, וואם ברענגעך אדיין ממש - לעגענדארע צאלן פיון כליערליי תבואות, פרוכטן און וויינען י גלייכצייטיק אויך צענטערן פאר פארשיידענע אינדוםטריעלע אוים־ ארבעטונגען. און א נאך אינטענםיווערע "ווירטשאפט" ווערט געפירט י אין ארץ ישראל אינם גייסטיקן קולטור־שעפערישן לעבן, - אזא אינטענפיווע און קאלאסאלע. וואם איז ממש אומנלויבלעך. און ווען מען וואלט' עם ניט געזען אליין, מיט אייגענע אויגן. ווען מען וואלט ניט געהאט פאר זיך דאקומענטאלע און אוייטענטישע פאקטן און ציפערן, - וואלט מען געקאנט מיינען, אז עם איז א גוזמא,'א פילפאכע איבערטרייבוננ. איך בין אין לאנד נישט לאנג, ערשט עטי לענע וואכן. פאר דער צייט קומען פאר פאםיי רונגען 'און געשעענישן, וואם רייסןיאוועק די אויפמערקזאמקייט, דעם געדיאנק. דאם גאנצע וועזן פון דעם גייסטיקן "העכערן" לעבן. מען איז אריינגעשלעפט דא אינם שווערן געראננל, אינם כסדרדיקן קאמף אויף שריט און טריט, דער קאמף און געראנגל, וואם פירט זיך ניט אויף די זייטן פון די צייטונגעין, נאר בפועל ממש, אויף דער יבשה און א ויפן ים', און מיט רעוואלווערן און מיט מאשין־ביקסן, און מיט דינאמיט און מיט טאנקן. און מיט שטענדיקן "קוירפיו” (באלאגערונגס צושטאנס, און מיט א צענזור אוין- דער פרעסע און אוץ- דעם ראדיא, און דערצו -ד איז מען קיינמאל ניט זיכער מיטן קומענדיקן טאג און מיט דער קומענדיקער שעת און מען איז אויסגעשטעלט אויף ארעסטירט צו ווערן און אוץ- באזוכט צו ווערן אן א פארוואם און אן א פארווען. און דאך - ם־אר א קאלאסאלע, אומאויפ־ הערלעכע קולטור־שעפערישע' טיעטיקייט און ארי בעט עם ווערט געפירט אומעטום, מיט ריזי־ קע פארמעסטן און גרויסן ברען און מיט אן אלץ וואקסנדיקן דראנג, און גלייכצייטיק - אוץ- אלע, אלע פארשיידנסטע געביטן פון מענטשלעכן וויפן, פון קזלטור, פון קונםט אין דעם סאמע ברייטסטן זין פוגם ווארט. און דאם סאמע מערקווירדיקסטע איז - וויאם גלייכצייטייק ווערט די ארבעט געפירט און געטאן אין דער טיף און אין דער ברייט, פארן טאג' און מיטן אויםקוק אוץ- דער צוקונפט. און ווען איך קום דא צו דערציילן וועגן דעם אלעמען - מיין איך'ניט אזויפיל צו לויבן אוו צו רימען דאם היגע יידישע, קולטור־שעפע־ רישע לעבן. צו מאכן פראפאגאנדע פאר דיאלע אינסטיטוציעם און אנשטאילטן, נאר איך טו עם מער און דער עיקר - כדי צו וויייזן ביי אונדז אין אמעריקע, פאר אלע אונדזערע שעפערישע קרייזן. און פארוואם בלויז אמעריקע - אויך אין קאנאדע, אין דרום אמעריקע, אויך אין די אלע לענדער, ווו עם וווינען און עם שאפן יידן, כדי צו ווייזן די טוער, די פירער פון די בילדונגם און דערציאונגם אנשטאלטן, די אלע, וואם שטייען און פארנעמען, פארדינט אדער נישט פארדינט, אנפירנדיקע אמטן אין די אלערליי אינסטיטוציעם', אז ווען מען פארמעםט זיך אויף גרדסע זאכן, קאן מען אויפטאן פיל, און, אז בלויז מיט אזא בריייטן פארנ-עם און מיט גרויסע אויפגאבן לאזט זיך דערנרייכן עפעם וויכטיקס. איך וועל ווייטער ברעננען ציפערן און פאקמן, וואס איך האב דא און דארטן אויפגע־ זאמלט און אויפגענוימען, י אזוי אוץ- איין פום, »