Undzer Worṭ · 1947-04-04 · 14/15 (52/53) (4./11.4.1947) · p. Seite 3

i ZAJT 3 אונרזער ווארט FRAJTIK, 28. MEEC 1947;1!=■ י. ח, ברעכער - טטריכן צר דין כעטטאלט צו זיין 26־טן י א ר צ יי ט פערזאן. דאם זיינען מענטשן, מאם עם מוט די אלעס וויי," אווי ווי זייער או״יטאר, וועמענס פארקערפערונג ויי זיינען. ברענער " באטיט זיך בכל׳" נישט קינסטלעריש צו פארמאסקירן ויין אייגענעם "איך הינטער וייגע העלדן. און מייל וייגע העלדן שרייען פון ווייטיק, לייגט ויי דער אויטאר גישט אריץ אין מויל קיין קינסטלעריש געטא״קטע ווערטער פון א פייגעם ליטערארישן סטי?*. א טייל קריטיקער האבן א טעגה צו ברעגערן, הלמאי וייגע ווערק באזיצן נישט די קיגסטלערישע גראציע. ביי אים איו אבער גע- מען דער עיקר נישט די פארם גאר "דער איג־ האלט. גישט דער "ווי אווי" נאר״דער "מאם". ער האט געגלויבט, או דער" אינהא;ט מעט אליין "טאן וייגם און אננעמען די געהעריקע פארמען. ברעגער האט ויך גישט באמיט צו געפיגען דאם מאם פאר״שענערט און באצויבערט דאם לעבן, בכדי אפצמוענדן די אויפמערקזאמקייט פון די וויכטיקס״טע לעבנם־פראבלעמען. דעם דא־ ויקן ציל האט ער גישט געאפפערט דעם מיגדסטן חלק פון ויין שעפערישן ט״אלאנט. דורך דער פארשטעלוגג פון וייגע העלדן באמיט ער זיך צו פארטיפן די פערםפעקטיוו און ומיון דעם גאגצן שטמן. מאם האט דן־ אנגעזאמלט אויפן דעק פון מענט״שלעכין לעבן. און דאן, באגרייפגדיק די פינצטערניש און שמוץ, אין וועלכן ער געפינט דך. מיל ער דורכרייםן אלע צוימען און קומען צום ליכט און צו דער העכערער אמתער רייגקייט. ער מאכט דך דערביי גישט קיץ אילוזיעם. ער ווייסט, או דעם טייוול איו שווער צו באקעמפן- אויף זיין קאמף איו ער אבער גישט מוותר. (המשך זייט 5) טיף מענטשלעך און ווי ווייט אלטרואיסטיש ברעגער איו געווען. ער ווייוט דעם מעגטש מאם גיט אוועק אלעס זייגם אן באמארענישן. "אין וייגע לעצטע לעבנם־יארן האט ברע- גער איבערגעלעבט א שווערע פערזעגלעכע דראמע. ער האט געוואלט פרווין לעבן "ווי אלע מעגטשן". דאם' איו איים גישט גע-וגגען. ווי דער שטורעם פון״דער דראמע איו פאריבער, איו ער ווידער פארבליבן אייגואם און "פארלאון. פוגם' קורצן פעריאר פון דין פאמיליע־לעבן איו ברע- נערן פארבלייבן א טיש, א בעגקעלע און איי- ניקע שטולן. מען די שוועםטער פון׳ איינעם פון מייגע פריינט איו געקומען מיט איר מאן קיץ ארץ ישראל און האט אץ דער ערשטער צייט נישט געפוגען קיץ"מעבל, מאם וי האט גערארפט - האט ויי ברענער באלד געבראכט" דאם ביסל חפצים. מאם זיינען אים פארבליבן: "ער" ברעגער דארף עס״נישט, ער קען דך אן דעם אמך באגיין...״ צו אוא מדרגה פון גוט־הארציקייט קען נישט יערער דערגרייכן. אוא "מאדנע" התנהגות איז ביי ברענערן געווען מעשים בכל יום. ברעגער איו געווען א מענטש פון גרויסע אספיראציעם און האט פוגם לעבן פיל געפאדערט און דערווארטעט. זי״ינע עקםטרעם־רעאליסטישע שאפוגגען וייגען אן אפשפיגלונג פון דער ווירקלעכקייט, פון ויין אייגענער ווירקלעכקייט און אין ויי דערשייגט ברעגער אלם שטארקער מאגער און עקשגותדיקער קעמפער. וייגע טיפן זייינען גישט קיץ אבסטראקטער קגויל פון פרטים אויף דער אדער ייענער טרוקעגער גשמהילאוער דער העברעאישער;יטעראטור. ויין לעבגם־ארט ווי אמך ויין אופן פון דעגקען און שרייבן האבן זיך געררייט ארוס דער אקם פון גראדליניקי״יט. דארויף שטעלטויך באזוגדערם אפ הלל צייטלץ: ״... ער איו געווען א מענטש אן חכמות... ער איו געויען וויציק, שארפדניק" ראפינירט־ קלוג, טיף, שגיירנדיק־דורכדריגגעגדיק און דער־ ביי איו ער ראך געבליבן "א מענטש אן חכמות". קיץ מענטש האט נישט געקענט אווי ווי ער דעם מענטש און' ויין לעבן. די טיפענישן פון דער גשמה זיינען פאר אים אפן געווען. די שארפקייט פון זיין פסיכאלאגישן י אנא ליו האט טיילמאל דערגרייכט צו" "דאסטאיעווםקים - און טראץ״דעם־״א מענטש אן חכמות". ער האט אלץ אויף דין לעבן דורכגעמאכט האט דך אויסגעוואלגערט אין יידישע געטאם, האט געארבעט אין פ^רשיידעגע פארטייען, עקסטרעם־ליגקע און עקםטרעם־רעכטע, האט זיך פארשאפט א רייכע לעבגס־דערפארוגג און האט איבערגעלעבט די שווערסטע גםיוגות - ער אי״ז געבליבן א מענטש אן חכמות... אלעם מאם ער האט געטאן - האט ער געטאן מיט דער גרעםטער' שלמות. ער האט נישט געומסט פון קיץ פשרות, ווי יערער "מענטש אן חכמות" איו ער תמיד געווען עקסטרעם. דאם איו נישט געווען די געמאכטע עקסטרעמקייט, פון דעם מין פון אונדזער "עקםטרעמקייט" -שם עקסטרעמקייט, צוליב אריגיגאליטעט, צוליב מא־ דע, צוליב קאקעטעריע - גיץ! גאר אוים אומ־ געהויערער ערגסטקייט און עכטקייט פון דער נאטור". אן איגטערעםאנטן עפיזאד דערציילט צייטלין אין זייגע זכרוגות. דער עפיזאד באווייזט, ווי יבליאגראפישע נאטיצן רעדאקטאר. עם איו כדאי צו דערמאנען די נעמען פון די מ״יטארבעטער און דער ליטערארישער ביילאגע, שארית הפליטהניקעם: ש. עפלבוים. ש. ד. בוגץ, ד. וואלפע, טוביה תשבי, ש. צם, י. קאפלאן, ק. שבתאי, י. ד. שיינזאן און אג־ דערע. מיר מעלן דך ניט אפשטעלן גענויער איבער דעם "ניצוץ", מיר מעלן עם איבערלאזן פאר דעם לייענער, רעקאמעגדירנדיק אים חרכי צולייעגען דעם דאזיקן גומער און זיך שאפן א קלאר־בילד ווי ע״ם ארבעטן מענטשן און טוען א "גרויםע ואך. גישטזוכגדיק קיץ רעקלאמע. מיר ווינטשן דעם צווייוואכגדיקן "ניצוץ" צו מערן א "שלהבת", אין די הערצער פון דער שארית הפליטה. "עלון המורה“ כלי מבטא של מורי תנועת "השומר הצעיר“ ואוהדיה. ווי געווייגלעך זייגען אלע אויסגאבן פון "השומר־הצעיר" דורכגעררוגגען מיט א גענוגעג־ דע ר מאם אידעאליזם, מאם שפיגלט זיך אפ אין יעדן ארטיקל. און מיט ד״ער זעלבער ערנסטקייט מאם די פארטיי באהאגדלט די שווערסטע פא- לי״טישע פראבלעמען, באהאנדלט זי אויך די נאך שווערערע, " דערציאונגם־פראבלעמען פון דער יוגנט. אין דער זעלבער מאם מיט דער פולםטער אחריות האט זין* די הנהגה הראשית גענומען ארויםגעבן"אן "עלון המורה". אין די ערשטע צמיי נומערן, מאם ליגן פאר אוגדו געפינען מיר אן ערשטקלאסיקן מאטעריאל, מאם באהאגדלט אין א ריי פאפולערע ארטיקלען״דעם אופן און צוגאנג צו דעם דערציאונג פון דער שארית הפליטה קינה די מחברים זוכן זייער יניקה אין זייער ארבעט ביי דעם פםיכאאנאליטיקער, פראפ. פרויד, אילוסטרירן און אנאלידרן די דערציאונג פון נייעם יידישן דור אין ארץ ישראל און בא־ מיען זיך צו געפינען דעם ריכטיקן וועג, אדער די צוגרייטונג פאר דער ריכטיקער דערציאונג פון אונדזערע קינדער, אז ויי ואלן זיין פייאיק אויפנענומען צו מערן אין די ארץ־ישראלדיקע לער־אנטשטאלטן. דער מאנאט־זשורנאל "עלון המורה" דער־ שיינט אין דער העברעאישער שפראך, מאס לייענט זיך נאנץ פריי, (עם איו נאר א שאד, מאם ער איו העקטאגראפירט!) עם נעפינען דך דארט אויך אייניקע" אינטערעסאנטע ארטיקלען און שטעלן אין דער יידישער שפראך אויף מעל- כע עם איו דך כדאי אפצושטעלן און ספעציעל דער ארטיקל פון נחמן מייזל. (מאם וועט איבערנעדרוקט מערן אמך אין אונדזער" צייטונג) מען קען נישט מסכים זיין מיט דעם פאליטישן פראנראם פון דער "השומר־הצעיר" "פארטיי, אבער זיין אידעאליזם און קוועקזילבערדיקייט ביים אויספירן וייגע אויפגאבן אין זין פון דער־ ציאונג פון יוננן יידישן דור, מוז הארציק באי גריסט און געאכטעט מערן. G אנגעקומען אין רעראקציע ״רעצענזיעם״ - ווו דער ארטיקל אליין, מאלט באדארפט צענזורירט און קארעגירט מערן. מייל ארויסקומען מיט א העברעאיש ווארט, מען עם ווערט לאטייניזירט, דארף מען ליייגן מער אכט אין שרייבן ״פורש בשמו ויין״ און נישט - פורש וועשמוי, - דאם פירט צו א חשד, אז עם איו מיטן שרייבער', אדער מיטן קארעקטאר נישט אין ארדענונג. - איב״עריקנם איו אין דעם" דאזיקן ארי טיקל פאראן א מין קריטיק קענן דער" ביליקער רעקלאמע איון אויף דער זעלבער דיט רעקי״א־ מירט מען א "פייאיקן באקאנטן ארטיסט" יעדג־ פא; ם חזקו ואמצו און גייט ווייטער!... ״ניצוץ“ ד־ו שבועון מינכן 8/75 M אן אינטערערעסאנטען און באדויערנםווער־ טיקע דערשיינונגן אין א צייט ווען מען רעדט פון א 40 ביו 50 שארית הפליטה צייטונגען, מאם דערשיינען אלם מאכן־בלעטער און אייניקע״צו צוויי מאל אין מאך," דערשיינט בלויז1צוויי־וועכנ־ טלעכעי״זשורנאל" "ניצוץ•" אין דער העברעאישער שפראך. אויב עם קענען זיין וועלכע עם איז טענות, הן פובליציסטישע,;יטערארישע און סתם פאב־ מענישע צו דעם "מבול" פון דער שארית הפליטה פרעסע. - האבן אלע אנגענומען א פול מויל מיט וואסער ’און שווייגן. "מענן דעם "ניצוץ". צום יובל פון 75 נומערן פון ״ניצוץ״, וועל־ כער דארף ווירקלעך זיין א יום־טוב פון א נע- וויםער דערגרייכונג, מוז געזאגט מערן, אז להיפוך צו די טענות, מאם מיר "האבן צו די יידישע אויסגאבעם קענען' מיר דך אויסדרוקן מיט אג־ ערקענונג, סיי צום תוכן און ליטערארישן ווערט פון געדרוקטן ווארט אין "ניצוץ". אין נומער 75 איז פאראן אן ארטיקל פון דוד רזילי - "נצוץ עברי", ווו דער מחבר ניט איבער דעם דערנער וועג. מאם עם האבן דורב־ געמאכט די אויסטראגער פון״דעם "ניצוץ". ביז זיי האבן דערנרייכט" דעם היינטיקן יובל נומער. עם איז א פראדוקט פון אן עקשנותדיקער מסירת נפשדיקייט "פון א גרופע "פאנאטיקער" פון א סארט, מאם ה; ואי מיר זאלן זיי האבן א סך - יכן ירבו." און ביי אן ארבעט לשמה, צו וועלכן מין עם געהערט דער פליים פון די ארויסנעבער פון "ניצוץ" קען נישט זיין דער פאל פון אפשטופן די יונגע כהות, מאם דרעננען דך, "ווילנדיק פרמון זייערע טאלאנטן; אווי נעפינען מיר אין דאזיקן ארטיקל: מיטן אנטשטיין פון א סטאבי־ לער ליטערארישער צוגאבע "עמודות לספרות" אונטער דער רעדאקציע פון ש. ד. בונין. האט די צייטונג דערגרייכט איר ווענדע פונקט. פון העפט צו העפט האט זיך בארייכערט זיין איני האלט און אויסזען"און עם פארנרעסערט די צאל פון די מיטארבעטער (כן ירבו) (!) אמך נייע כו¬ חות, מאם זיינען געווען "פארבארנן" ערנעץ ווו, זייגען ד"ערווא£ און אגטדעקט געווארן דורך דעם ״איבערנאנג“ — אילוסטרירט מאנאט אויסגאבע אפריל 1947 יעדעם געדרוקטע ווארט, מאם באווייזט זיך דא אין גלות דייטשלאנד" איו א ריזן דערגריי־ כו״נג, יעדע פעריאדישע אויסגאבע פון א וואם פארא שניט עם ואל נישט זיין, מעג עם זיין פון היסטארישן, ליטער״ארישן און קינסטלערישן ווערט. אדער״פשוטע אלטעגלעכע אקטואליען איו פאר דער שארית־הפליטה ביי אונדזערע היינטיקע לעבנם ־ באדינגונגען און מעגלעכקייטן - א וויכ־ טיקע דערשיינונג און דארף באגריסט מערי. געווייגלעך קענען די דאזיקע אויסנאבן נישט זיין פריי פון פעלערן, משום כמה טעמים און קודם כל שמן צוליב דעם אבסאלוטן פעלן פון די נע- ניטע פראפעסיאנעלע שריייבערישע נחות. עם איו זאגאר א' גרויסיער פעלער פון די ווייניקע איבער־ געבליבענע, מאם זיינען פאר דער מלחמה נע- שטאנען ווייט ’אין שאמן, האבן זיך לעצטנם גע־ נומען פארשרייען, יאט די טאקע אנפאג־ גער, מאם האבן אויף" זיך גענומען די אומגע־ בעטענע" לאסט פון ארויסנעבן מערק, וואם אנט־ האלטן אין זיך קאלאסאלע ווערטן פאר די גע־ שיכטע שרייבער פון דעם לעצטן חורבן פעריאד ,אלם גראפאמאנען און הפקרניקעם, אמת טאקע, עם עקויסטירט א נעוויסע הפקרות, וואם דארף ראציאנעל באזייטיקט 'מערן, אדער עם מעט ממילא פון זיך אליין מוזן ליקווידי״רט מערן. נישט האבנדיק קיין זיכערן באדן. אט ליגט פאר אוגדו דער אילוסט־ ריר"ט ער ערשטער נומער פון ..א י ב ע ר ג א נ ג" אלם מאנאט־שריפט, און עם איו בפירוש צו באגריסן י זיין דערשיינען, נישט קוקנדיק דערויף, מאם מיר האבן שוין א נישט שלעכט געלונגענעם"אילוסטרירטן זשורנאיל אין דער יידישער שריפט און שפראך, (יידישע בילדער) כאטש עם פילט זיך דארט ארוים א געוויסע פא״רטייאישע באפאיבונג."און טאקע צו־ ליב דעם, מאם מיר נויטיקן זיך אין אן אפאר־ טייאישן אילויסט. פאמיליען זשורנאל - האט דער דאזיקער זשורנאל אן עקזיסטענץ בארעכטיקונג. צו״ליב דעם אויך וועלן מיר זין* דערלויבן צו מאכן אייניקע באמערקונגען און קודם כל מוז אויפמערקזאם געמאכט מערן, אז א חודש ושור־ נאל - קען און מוז דערשיינען אין יידישן זאץ. דער אויסמאל פון די ארטיקלען און ביל- דער מאטעריאל איו א מער ווייניק געלונגענער און מאלט באדארפט זיין פון א געניטער האנט סארטי״רט און אוועקגעשטעלט ווערן אויף דעם נעהעריקן פלאץ. ווי עם ועט זיך ארוים, איו דער "איבער־ גאנג" אוועק פון די דרכים און שפראך פון זיין פארגענגער. די שפראך איו א מענלעכע און ווען ער האלט שמן ביי אוא דערגרייכונג, מאלט מען שמן אויך באדארפט אכט לייגן אויף די אייגענע ארטיקלען - ווי דער "אימפרעסאריא" און זייגע יוסף חיים ברעגער איז אייגע פון די גאר זעלטענע געשטאלטן אין אוגדזער דור, וואט זייער מהות, זייערע געדאנקען, זייער שרייבן און זייער גאנץ מעזן בכלל איו א*בערגענעבן א הייליקער אידעע, אין וועלכער די זעען דעם גאנצן ציל און אויפנאבע פון זייער לעבן. ברע- נער איו געווען איינער פון־ די גאר ווייניקע, מאם וארגן נישט פאר זייער פריוואטן גל יק און זוכן עם נישט, קימערן דך נישט פאר זייער פריוואט לעבן און זיינען עם גרייט מקריב צו זיין פאר וייער הייליקער אידעע און נאך מער פארן ממשותדיקן טאג־טענלעכן לעבן פון זייערע ברידער. זיין;ערע און וייגע אירעען, ווע;כע ער האט פארקערפערט אין די העלדן פון וייגע באשרייבוננען, זיינען תמיד געווען אין הסכם מיט זיין ארט;עבן און התנהגות און האבן קיינמאל נישט געבינדעט קיץ תרתי דסתרי. ער האט זיך פעסט געהאלטן אין פרינציפ "קשוט עצמך ואחר כך קשוט אחרים" און מיט א שטארקן כח אייננעשטעלט זיך פאר דער קריוודע פון א; ע אומגליקלעכע. דאסאיז נעווען די סבה, מאם פיל האבן געזען אין אים עפעם א "מאד־ נעקייט" און ער איו טאקע געווען מאדנע דער־ מיט, מאם ער האט זיך אזוי טיף אונטערשיידעט פון דער אים ארומרינמענדער וועלט. מעלנדיק האבן.א פארשטעלונג מענן לעבן און שאפן פון י. ח. ברענער, מוז מען דך באי קענען, אחוץ מיט וייגע מערק. אמך מיט די אפהאנדלונגען מענן אים, הן ליטערארישע והן ביאגראפישע. פאר אלעם איו זיך כדאי צו בא־ קענען מיט די זכרונות מעגן אים, געשריבענע דורך מענטשן. מאם האבן זיך נעפונען נאענט צו זיין געזעלשאפטם און ווירקונגם־קרייז. אייגע פון די אינטערעסאנטסטע ארבעטן מעגן ברע- נערן איז ב; י ספק פוגם גרויסן דענקער און בע; מקוב; הלל צייטלין, מיט מעמען ער א ז געווען נאענט באפריינדעט און וועמענם אנט־ שיידנדע השפעה האט אויף אים נעווירקט אין דער צייט,*מען ם1האט זיך אויםקריםטא;יזירט זיין גייסט און מע/ט־אנשמונג. י קענענדיק ה; ל צייטלין און זיין שטרענג קריטישן צוגאנג צו מענטשן און פראבלעמען, איז כאראקטעריסטיש דאם התפעלות מיט וועלכן ער שרייבט מענן ברענערן. זייגען אפשאצונגען און זכרוגות מענן ברענערן, וועלכע״הלל צייטלין האט פארעפנט־;עכט צו זיין ערשטן יארצייט אין דער העברע־ אישער פעריאדישער' אויסנאבע "התקופה", הויבן זיך אן מ" טן קאפיטל "דער מענטש, מאם האט גארנישט נעזוכט פאר דך" און עם איז ממש צו באומנדערן דאם התלהבות, מיט וועלכן הלל צייטלין פארטייידי״קט ברענערן קעגן די אלע, מאם האבן אים פאראכטעט צוליב די פרייע רעוואלוציאנערע נעדאנקען, מיט ווע;כע זיינע מערק זיינען געווען דורכגעדרונגען און, מחמת מאם פיל האבן אים געשטעמפלט אלם "כופר". ..בעל עבירה", אדער גאר "חוטא ומחטיא את הרבים". אנווייזנדיק אמפן לעבנם־שטייגער, מאם ברענער האט געפירט, אויף די צרות מאם ער האט געליטןראויף זיין שטורמישן גייסט, מאם האט גארנישט אייגגעוויקגט אין וואטע, נאר אנגערופן ואכן ביי זייעך נאמען, אזוי ווי ער האט זיי געוען און פארשטאניען, ווייזט דער מחבר״גלייכצייטיק אן אויפן לעבנם־שטייגער מאם עם פירן די, מאם פאראורטיי;ן אים. די גיבן זיך נאך כל תענוגי עולם הזה און זייער איבערנעגעבנהייט צו גאט באשטייט בלויז אין ביסל צדקה, מאם ויי גיבן און דעם פרק משניות מאם זיי לערנע״ן און ער פירט אדם: ״... און איר האט נישט קיץ יראת הכבוד פאר א מענטש, מאם "האט זיך קיינמא; נישט נאכגענעבן זיין הנאה, "קיינמאל גישט געזוכט קיץ עושר, כבוד, גאווה, שיינקייט; מאם תמיד האט זיין הארץ געזארגט פארן גורל פון זיין פאלק און פון דער גאנצער מענטשהייט; מאם האט קיץ איין. טאג פון זיין לעבן נישט גע? עבט רו״איק; מאם א;ע'וייגע יארן האט ער געלעבט פאר אנדערע און נעארבעט פאר אנדערע; מאם האט געטראגן אין זיין הארץ די צרות פון מי';יאנען מיענטשן; מאם האט תמיד מיט גרויטע ווייטאקן און שטארקע יסורים געזוכט דעם אמת למען'האמת...• -און גאט? -מער עם לעבט אויף אוא אופן, האט גאט אין הארצן..." ב ברענער האט פארקערפערט אין דך דאם נעפיל פון מעטאיפידשן לעבנם־צוועק און איי- ביקן קאמף צווישן ארמוזד און ארימאן (געטער פון גוטם און שלעבטם). פארקערפערט נישט ב;ויו אין וייגע שריפטן — אזעלכע שרייבער ויי- נען פאראן מער - נאר בפועל ממש אין זיין טאג־טעגלעכן לעבךזיץ פשוטן לעבנם־שטייגער האט ער נישט געפירט לשם דעמאנסטראציע, משום מראות עין. ער א ז געווען ביי דך' צו פראסט און עניותדיק, אז ער זאל מעלן מיט דין' פערזענגעכער התנהגות דעמאנסטרירן צו;יב אויסערלעכן עפעקט, הגם ער האט נע׳ הא?טן פון זיך אלם שרייבער און אפילו בא־ טראכט זיך אלם איינער פון די פריפטער פון 4 .׳#