Undzer Worṭ · 1947-04-04 · 14/15 (52/53) (4./11.4.1947) · p. Seite 2

( 4 I FRAJTIK, 4./11. APRIL 1947 אונרזער ווארט ZAJT 2 א קאפימל פרן יחואש טעגלעך שפל־ערע שקלאפן, העלפן נאך א✓ יק באשאפן, פעסטונג 'רעמסם, פעסטונג פיתום, תפיסות פארן פאלקם געוויסן. און ארוים אויף דער שלאכט איו דער שבט אפרים טיט פאנצער און שווערד און טיט בלאנקע כלי־זין, אנטקעגן דעם מעכטיקן חיל פון פרעה־ן - שוין שטראלט אין די אויגן דער גלאנץ פון נצחון. , דער קלאנג פון די קייטן זואם ווערן צעבראכן, י פארטומלט דאם הארץ און 'פארדעקט די געפארן. און נאט וועקט דעם נביא יחזקאל ביינאכט אויף. און פירט אים אוועק טיט געוואלדיקער מאכט אויף אין א רדיסטן פארוואגלטן טאל - ארום און ארום ווו די אויגן נאר קוקן, לינן הויפנם טיט ביינער פארדארטע און טרוקן, ׳ צעזייט און צעשפרייט אן א צא;... און פלוצלונג... די שטילקייט פון נאכט ווערט געבראכן, עס הויבן אן רוישן און קלאפן די קנאכן, און סיקלינגיט ווי א מענטשלעכער'קול ו די ביינער, ויי זיינען אמאל געווען גלירער פוו קעמפער פאר פרייהייט פון זייערע ברידער... און טאפפער געקעמפט האט די מחנה פון ריזן, און יעדער האט גבורות און גרויסקייט באוויזן, דער שונא האט קייגעם נעפאנגען גענומען, דאד... ... טויט זיינען אלע געפאלן די העלדן, די נאכריכט פון זייער מפלה צו מעלדן, איו קיינער פון שלאכטפע^ד צוריק ניט געקומען♦... * * ♦ דער לויתן פון דער צייט שליננט . דורות איינעם נאכן, צווייטן, שוין פארגעסן האט דאם פאלק לאנג, פרעה־ם יאך און’פרעהים קייטן... האט שוין פרייהייט זיך דערווארבן, האט זי ווידער שוין פארלארן." דאך די ווייס פארדארטע ביינער;יינן אלץ נאך, א זכרון. פון די דרייסיק טויזנט מענער, שטאלצע קינדער פון אפרים וואם גע; וסט האט פאר דער צייט זיך טיט נעוואלד דאם פאלק באפרייען הער צו וואם פאסירט האט אמאלז דר>יםיק טויזנט שטארקע מענער, שטאלצע קינדער פון אפרים, האבן זיך צונזיפגעקליבן; וויילן ם־יידישע פאלק באפרייען, פון די שווערע שיקלאפן־קייטן, פון דעם גלות אי; מצרים. אנגעפילט איז איטלעך ברוסט טיט א פייערדיקע לוסט, פרייהייט פאר דעם פא; ק צו ברענגען, יערער איינער האט דיעם מוט, אפצוגעבן מארך 'און בלוט, ם־הייליק ווערק זאל נאר געליננען... אלטע לייט טיט קלארע מוחות, מערער קאפי כאטשיקנאפע כוחות, צווייפלען'שטילערהייט און ברומען r ם־איז צו גיך און ם־איז צו פרי נאך, און אומזיסט איז יערער מי נאך, איידער סיאיז די שעה געקומעך... עם קלאפן די ריפן, די הארטע, פארדארטע, פון האפנונגען פאלשע אין הערצער פארנארטע, עם רויישן •די ביינער א מוסר א שטומען; מיר האבן געאיילט זיך און האבן געליטן די שטראף, ווייל מיר האבן פאר פרייהייט געשטריטן נאך איידער די צייט איז צו שטרייטן געקומען... דאך די יוגנט וויל ניט הערן צו דעם חשבונען דעם קאלטן, פון דעם קלונן דור דעם אלטן, קענען ניט אויסשטיין מער די טרערן, און צו קרעכצן הא; ב פארשטיקטע, פון די מאסן די געדריקטע, פון די שקלאפן וועלעע ווערן . x ד׳ בלי ארץ ישראל און, אז פארשטיין וועלן מיר דעם טיפן אינהאלט פון דער הנדה ערשט דאן, ווען פון דער ל״עגענדע וועט א ווירקלעכקייט אנטשטיין. פולקאמע גאולה, איז דער הויפט־פרינציפ פאר אונדזיער ווייטערדיקן קיום און דעריבעח דער־ תיייל וואם מער פון יציאת מצרים, דערצייל און קלאר ויועט ווערן דיין חשבון, אין עם ישראל געווען אונדזער מאראלישע שטיצע מימים ימימה, און נישט אין דער' גרויסער צאל. ערשט איצט, ליידער ערשט איצט, איז פאר אונדז אלעמען קלארער געווארן, אז אונדזער וכל המרבה לספר... (המשך פון זייט 1.C 1 א פרימיטיווע, אוממיטלבארע גראנדיאזיטעט האט געהערשט אין די פסח־פייערונגען'"בזמן * שבית המקדש היה קים". א ברייט פארטראכטע דעקאראטיווע אוים־ שטאטונג איז געלעגן אין נחנט פון אט די פרעכטיקע פייערונגען, בעת מיר זיינען געזעסן איש תחת גפנו ואיש תחת תאנתו. אין יום־ טוב פון פרילינג.פלעגן זיך פון אלע עקן פון גליק־ לעכן לאנר ציען מחנות פון עולי־רגל, מענגעם פויערים און פאסטוכער מיט פרייר אין די אויגן און מתנות פאר דער הויפט־שטאט אין די הענט, מתנות הארציקע, פריידיקע פיחת פון דער פע־ טער ערד, שאף און רינדער פון דער טשערעדע, ושירה חדשה'שבחו גאולים. דאם פאלק זינגט, די אומה יובלט מיט איר פריילינג, י מיט איר באפרייאונג. אנטקעגן זיי פלעגן ארויסגיין די זקני ירושלים, די טובי העיר, מקבל זיין ברידער, אויפנעמען נעסט, שלום לך ירושלים, יהי שלום בחילך, שלוה בארמנותיך!... און דעם ערשטן טאג פסח שוין אין פעלד-און הארץ פון יום- טויב שטעקט ידאם פעלד - מיגייט שניידן דעם עומר, א וווגדעירבאר קאלעקטיווע פויערים־פרא־ צעסיע. פעלד, שאף 'און רינדער - באפרייטע יידן אויף א פרייער' ערד - אמת־ער חג־החרות. דער יום־טוב פון פרילינג און פרייהייט איז נעווען א מאראלישע שטיצע פאר פיל יידישע דורות. פון'מצירים ביז אונדז. די מאראגען אין שפאניע האבן געשטארקט זייער גלויבן און אוים־ דויער ביים' אפריכטן סדרים אין די געהיימע קע־ לערן, נישט 'געקוקט דארויף, וזאם זיי זיינען נע- ווען קליין אין צאל און שוואך אין כח לגבי דער גרויסער צאל פון' זייערע פארפאלגער. בכל דור ודור עומדים עלינו לכלותינו. נאך יערער כוואליע פון פארפאלגונגען האט אויפגע־ בליט א יידיש לעבן אין א צווייטן אירט, ווו די גערודפטע האבן באלד געפונען א מיקום מקלט. נאך אונדזערילעצטץ חורבן האט נאך נישט ■ איופגעטויכט קיין ממלא מקום אויפן ארט פון אונדזער חרוב געווארענעם מזרח־אייראפייאישן צענטער. דייטלעכע קאנטורן פונם דאזיקין ממלא מקום צייכענען זיך איין ארץ ישראל, אין אוג־ חער• לעצטער געשיכטלעכער סטאציע. י במתי מעט ירדו אבותינו מצרימה. אויך היינט ווי תמיד איז אונדזער כח און גייסט אין טיפן גלויבן אין דער גערעכטיקייט פון אוג־ דזער זאך, אין דעם אייביקן בטחון, וואם א ז * עלילת־דם אין גאנג פון דורות ב. ארנשטיין עם זיינען אויך געווען פאלן פון ליגנערישע באשולדיקונגען, אז יידן האבן געשטאכן מיט מעסערם די האסטיע (הייליקעם ברויטז ביז עם האט אנגעתויבן'צו פליסן בלוט, וועלכעם זיי האבן פארנוצט צו באקן מצות. אזא פאל האט פאסירט אין פוילן אין דער שטאט סאכאטשעוו.' די קריסטין מיטן נאמען לאזעווסקא, אויף ררעלכער די גאנצע אנקלאגע האט זיך געשטיצט, האט דערקלערט, אז זי ווייסט פון גארנישט און דייגאנצע באשול־ דיקונג איז א ליבן.' צוליב דעם וואס די העצער־ מאבער האבן אויף דעם גרונט' אדורכגעפירט עקסצעסן און צוגערויבט באוועגלעך פארמעגן ביי יידן און האבן מורא געהאט פאר קרימינעלער פאראנטווארטלעכקייט פון די מאכט־ארגאנען, האבן זיי אויפגעהאנגען די קריסטין לאזעווסקא. אזעלכע פראצעסן זיינען פארגעקומען כמעט אין גאנץ אייראפע און 'נעמלעך אין רוסלאנד, שפאניע, איטאליע, פראנקרייך און אפילו ענג־ לאנד. דער לעצטער פראצעם וועגן ריטואל ן מארד . איז פארגעקומען אין רוסלאנד אין יאר 1911 ־ קעגן מענרל ביילים. אונטערן דרוק פון ידי פרא- טעסטן פון דער גאנצער וועלטאון נאכן איבער־ צייגן זיך אין דער נרוגטלאזיקייט פון דער בא- שולדיקונג האט דאס געריכיט פון די נעשוווירענע ריכטער בטיל געמאכט דעם פראצעם און בא- פרייט דעם אנגעקלאגטן מענדל בייליס. אין דער צייט פון דער נאצי־הערשאפט, ווען ליגנם, געמיינהייט, רויב און מארד זייגען נעווען די יסודות פון פאשיזם האט דער יידן- העצער, יוליום שטרייכער, דער גייסטיקער דע- געגעראט פון 20־טן יארהונדערט, י אראנזשירט א גרויסן פראצעם קעגין יידן, וועגן פארווענדן בלוט צו מצות. צו דעם פראצעם. וואם איז פאר- געקומען אין נירנבערג איו' ארויסגערופן געוויארן אלם עקספערט דער איצטיקער ארצבישאף, יאזיעף אטטא קאלב פון באמבערג. ווי עם איז צו זען האט דער עלילת־דם פון די אלטע צייטן ביז הייינט, געדינט אלם מעכטיק געוועראין די הענט פון פארשיידענע רעאקציאנערן אין דער קריסטלעכער קירכע קעגן זייער אייביקן קעגנער, די יידן. דאס האט געדינט אלם גלענצענדער מיטל אייפצוהוייבן די פינצטערע געפילן ביים המון און אפווענדן זיין אויפמערקזאמקייט פון די פארישיידענע פארברעכערישע טאטן פון די אלע אונטער־ דריקנדע אים רעזשימען, געבגדיק זיי א מעג־ לעכעייט צו מארדן און רויבן. זיי נוט צו עסן, אבער פון א דינער האבן זיי זיך דערוווסט, אז זיי ווערן ספעציעל געפיטערט, בכדי אין א באשטימטן טאג געשאכטן צו ווערן פאר ריטועלע צוועקן, פארי דער געהיימניספולער יידישער רעליגיע. אנטיוכם, הערגדיק די גרוי־ זאמע געשיכטע, איז פון שרעק געפאלן חלשות. דאם איז נעיוען אפיאנם מעטאדע פון העצן דעם גריכישן פינצטערן המוך צו' פאגראמירן און צו ראבירן די יידן. דאם שרייבן אייז ציו יענער צייט געווען א קונסט־זעלטנהייט, דערפאר האבן זיך אזעלכע יריעות איבערגעטראגן פון מויליצו מויל און דורך יעדן איינעם אנדעי־ש אינטער־ פרעטירט איז צום סוף ארויסגעקומען דער בלבול, אז יידן נוצן קריסטלעך בלוט צו מצות אויף פסח. אין יערער עפאכע און יעדן דור האבן זיך געפונען דעגענעראטין און פאברעכער, וואם האבן דורך דעם בלבול געוואלט מאכן קאריעירע.עט- נעכע געשיכטלעכע ביישפי;ן כאראקטעריזירן נענד דעם פראבלעם. איך יאר 1474 האט דער געשמדטער ייד, האגם וואיאיל, וועלנריק' מאכן א קאריערע אין דער קריסטלעכער וועלט, גע- מאכט א בלבול, אז דער רענענסבורגער ראבי־ נער ישראל ברונא האט געקויפט א 7 יאריק קריסטלעך קינד ציו ריטועלע צוועקן. דעם דעגע־ נעראט האנס וואיאל איז געלונגען צו שאפן א גאנצע באוועגונג, וואם האט פאגראמירט די יידן און גערויבט זייער פארמעגן. דער רעגענסבורגער געלערנטער, ראבינער ישראל בתנא, איז ארעם־ טירט געווארן. ם׳ האט זיך געשאפן זייער אן עינסטע סיטואציע און דעם ראבינער האט גע־ דראט טויט־שטראף.מיט דער אגגעלעגנהייט האט זיך פאראינטיערעסירט דער קייזער פרידריך און האט פארארדגט א שטרענגע אויספארשונג. דאס קייזערלעכע באפעל איז אויסגעפירט געווארן און עם האט זיך ארויסגעוויזן, אז די גאנצע גיע־ שיכטע איז אן אויםגעטראכטע פאנטאזיע פון דער קראנקהאפטער מאניע פון דעגענעראט האנס וואיאל. ער איז געשטעלט נעווארן פאר דעם געריכטאון פאראורטיילט געווארןיצום טויט דורך פארברענען. דער ראבינער איז באפרייט געווארן און פולשטענדיק רעהאבי;יטירט געווארן. אין די שפעטערדיקע יארן איז אויך באקאנט געווען א געשמדטער ייד מיטן נאמען פעפער־ קארן, וועגכער איז געווען א יאר:עדות, אז יידן נוצן בלוט צו מצות און פאר זייינע ליגנערישע דערקלערוננען האבן פיל יידן באצאלט מיט זייער לעבן. אמט פון פרעזידענט פון דער וויםגשאפטם־אקא- דעמיע. אבער ער איז נישט אויסגעווייילט געווארן. צוליב זיין דורכפאל איז ער געווארן אן אנטי- סעמיט און געפרעריקט יידן־האם! צווישן די נידעריקע שיכטן האט ער געהעצט קעגן יידן און קעגן זייערע 'מוסטערהאפט ארגאניזירטע יידישע קאאפעראטיוון. אין די אינטעלעקטועלע קרייזן האט ער געהעצט קעגן די יידישע וויסג־ שאפטלער, דעם פילאזאף, פילאן און דעם בארימטן היסטאריקער יוסף פלאוויום. יביים קייזער קאלי־ גולא האט ער פארמסרט. אז די יידן ווילן נישט אויספירין די פארפליכטנדע נעזעצן, הענגען נישט אויף אין די סינאגאגעם זיינע בילרער און דינען נישט צו אים, אלם גאט. קעגן דער דאזיקער מסירה האט גלייך רעאגיירט דער פילאזאף'פי;אן און צוזאמען מיט זיין ברודער אלעקיסאנדער, דעם פרעזידעגט פון דער יידישער געמיינדע אין אלעקסאנדריע. ווי אויך מיט דעם גרויס־פירשט פאר ארץ־ישראל האט ער אינטערווענירט ביים צעזאר קאליגזלא, אפווארפגדיק די פארווורפן פון אפיאן און דערביי אויסמיידנדיק אזויארום אומאנגעינעמע קאנסעקווענצן פארן יידישן פאלק. אפיאן האט געליטן א גרויסע מפלה, ער האט פאר; וירן זיין אנזען אויף דעם קעניג־ לעכן הויף און איז באקלייט געווארן מיט פאר- שיידענע שענדלעכע נעמען, ווי י וועלט גלאק (צימבאלום מרבדי! און צעפויקער פון אייגענעם רום (פראפריאע פאמאע טימפאנים). אפיאן האט אבער זיין אנטיסעמיטישע טעט'ק'יט ניט אויים־ נעהערט. ער האט דאן אנגעהויבן העצן רעם המון, זיי זאלן פיאגראמירין די יידן און רויבן זייער פארמענן. דערביי האט ער פארשפרייט מיאוסע בלבו; ים אויף יידן, 'צווישן זיי אויך דעם בלבול, אז אין בית־המקדש איז געהאנגען ביזן אריינמארש פון אנטיוכם עפיפאנעם א' קאפ פון א גאלדענעם קאלב, צו וועלכן די יידן י האבן געדיינט. ווען אנטיוכם עפיפאנעם, דער סירישער קעניג, איז אריין אין קדשי־קדשים האט ער צו זיין •גרוים פארווונדערונג געזען עטלעיכע גריכן. די גריכן זיינען געפאלן צו זיינע פים און האבן אים געבעטן, ער זאל זיי ראטעווען, ווייל די יידן האבן זיי דא אריייגעש/עפט, פארשפארט, גיבן ווען דער סירישער הערשער, אנטיוכום עפי־ פאנעם דער IV, האט אריינגעמארשירט אין יאר 175 פאר דער קרי'םט;עכער ערע אין ירולשים, האט ער באשלאסן צו באזוכן דעם בית־המקדש און אריינגיין אין קדשי־קדשים. מען האט דעם קעניג אויפמערקזאם געמאכט, אז לויט ידי פאר- שריפטן פון דער יידישער רעליגיע איז דאם נישט דערלויבט. עם מעג נאר אריינגיין איינמא; אין יאר, אין יום־כפור, דער כהן גדול און אפ- ריכטן א קורצע תפילה. עסהאבןנישט געהאילפן קיין שום דערקלערונגען און אפילו דראאונגען, אז קיינער קען נישט גאראנטירן פאר דיער זי- כערהייט און גאנצקייט פונעם קעניג, אויב ער וועט אריבערטרעטן דעם שוועל פון קדשי־קדשים. דער קעניג האט באשלאסןזיין פלאן אויסצופירן, דער סנהדרין האט אויף דעם טאג באשטימט א תענית. דער זיגערישער אגטיוכום עפיפאנעם האט זיין פלאן אויסגעפירט. ביים אריינגיין אין קדשי- קדשים, האט אים דאך א שרעק באהערשט און ער איז געפאלן אין חלשות. דער היסטארישער עפיזאד וואלט זיכער געבליבן אן באדייטונג, ווען דער גריכישער מא- טעמאטיקער אפיאן, וואלט נישט געווען פאריג־ טערעסירט צו ביאקעמפן דעם יידישי פילאזאף פילאן פון אלעקסאנדריע. דאם יידישע 'לעבן אין אלעקסאנדריע, מיט אירע ברייט פארצווייגטע ווירטשאפטלעכע און קולטורע;ע ארגאניזאציעס, איז געווען א מוסטער פאר דער ו'וע;ט. ראם יירישע וויסן און דער יירישער גייסט א ז געקומען צום אויסדרוק דורך דעם פילאזאף ידידיה האלכסנדרון, אדער ווי ער איז באקאנט אונטערן נאמען פילאין. ער איז איינשמימיק אויסגעוויילט' נעווארן,' אלם פרעזי־. דענט פון דער וויסנשאפטס־אקאדעמיע אין אלעקסאנדריע. ׳׳ אפיאן, דער גריכישער מאטעמאטיקער, איז געווע! פויל מיט פארדרום און צארן. פאר וואס א ייד פארנעמט אזא הויכן אמט איון איבערהויפט ,איז ער געווען א קעגנער פון מאנאטעיזם (איין געכערישער סיסטעם) און פון דער ייידישער רע־ ליגיע. ער אליין האט רעפלעקטירט אויף דעם