Undzer Worṭ · 1947-04-04 · 14/15 (52/53) (4./11.4.1947) · p. [Seite]

v!t 11 O /r r? CÜ A 6 Vuc l/eu\ פרית רמ.־.1 פסח־נומער 16 זייט׳ ל דור ודור חיב אדם לר¬ אות את ט צמו כאלו הוא יצא ממצרים. ״1415 UNDZER WOR1 Arojsgegebn durchn R. K. fun di bafrajte Jidn in Frankn zic Bamberg fl OUR WORD WEEKLY NEWSPAPER FRAJTIK, 4.,11. APRIL 1947 פרייטיק ערב פסח תש״ז II jorgang ותוציאנו מעבדות לחרות!... געפירט, נאר ביי אלע דאמאלסדיקע פעלקער דער דאמיגירנדער פאקטאר איין לעבן איז גערע - ור ער איז ארך היינט, הגם מיר בארצן שר עלעקטרישן שטראם, און אטאם־ענערגיע - ד זון, דאם, ליכט, "דויייל אלעס ראם לעבט, לעבט פון לייבם און דער שטראלנדער ווארעמקייט,ראם איז בלויז א פארם פון ליפט. פון די עלטםטע צייטן אן לויפט׳אוגדזער ערד־קיילעך כסדר צו מזרח. די אלטע פעלקער, ראם רינען געווען פארבונדן מיט דער גאטור, האבן פארערט די מאבט פון דער זון, ראם באשטימט רעם ריטם פון טאג און נאבט. זומ׳ער און ווינטער, זייען און שניידן. פאר די בבלער, די דערפינדער פון הא* ראפקאפ, איז דער טויער צום לעבן געלעגן אין מזרח,' ווו די' זון שיינט, און אין מערב, ווו זי לעשט זיך ארם־דער טויער צום טויט. פיל גא* טור־פארבינדעטע פעלקער, ווי רוימער, פערסער, בבלער, הינדופן און די שבטים פון דאיאק און ראדזשאגא אין אפריקע, האבן אין די אלטע צייטן געפייערט דעם פריליגג־יום־טוב און צו* בליין* אננעהויבן דאם גייע יאר. פאר די יידן אין א״י איז פטח געווען א דאפלטער יום־טוב. חג האביב, דער פריליגגם־ יום־טוב, ראם איז ענג פארבונדן מיט דער נא־ טור און חג החרות, דער פרייהייטם־יום־טוב, צום אגדעגק פון דער באפרייונג פון דער מצרי* שער 'פארשקלאפונג. און ווייל די ביידע פאלן זיך צוזאמען, פארביגדט זיי די תורה מיטאיינאג־ דער און באשטימט איין יום־טוב אלם אינטעג־ ראלן טייל פון צווייטן: און דעם חג המצות זאלפטו אפהיטן, זיבן טעג זאלסטו עסן מצות, וויי איך האב דיר געבאטן אין דער צייט פון פרילינגם־חודש, ווייל אין פריליגגם־חודש ביסטו ארויפגעגאנגען פון מצרים". אלע מנהגים, ראם זיינען געווען אנגעגומען ביי די יידן אין א״י ז׳יינען געווען ענג פארבונדן מיט די לאנדווירטשאפטלעכע צווייגן, מיט רעל* כע די יידן האבן זיך פארנומען. אויך דאם לעמעלע פוגם קרבן פסח איז א חוץ דעם אנ׳דענק פוגם לעמעלע, ראם די יידן האבן געשדוטן, ארויסגייענדיק פון מצרים, "רקחו להם איש שה לבית־אבות, שה לבית", איז עם גלייבצייטיק געווען ידער פימבאל, פון דער הויפט־ באשעפטיקונג, מיט וועלכער די יידישע שבטים האבן זיך פארנימען, די שאף־צובט, און הגם זיי זיי'געןוזשפעטע^איבערגעגאנגען צו אגריקולטור ארף האבן זיי דאך וריטער!ריערדיק׳ן ווירטשאפטם־צווייג און 1םח, רען די שעפעלעך מערן ארם דאנקבארקייט צו גאט גע* ןעלע, אלם קרבן. דאפזעלבע בא* דעם^#ןט: והעברת כל׳פטר רחם לדי. גצות פימ&ליזירן די פלעצלעך, ראם זויףי״דער רן, זייענדיק א דער\ןעוי^וו נישט האבג־?ייפרצו באקןע^ן ב׳רויט. ואם טי^ן פון איר\צטאמען בית!®ס^^דער ^סחדיקער -ערצ^ו און |!ו«לאליזירן די און töUn פאר יעדן ייד י־גערונג Jlkם גרויסן גע* ווצ^איז געווארן א 1טש?0&^יפרייהייט. נר נע!8^נער מדרש, האט יציאת מצרים אין ןיל פון זיי זייגען האבן א, ביז היינט צו טאג, אק*$\ן, ^(רנד־מאראלישן הינטערגרונט. אייגע פון זיי זאגט: צולי111&1 זאכן האבן די יידן אין מצרים זוכה געווען «לנעלייזט 'צו ווערן: וריל זיי האבן נישט ג«מ£זרט זייער שפראך, זייערע נ׳עמעך און זיי.|5§8אציאנאלע קליידונג. ראם איז נוגע שפראחמא^ נע׳מען- האט עם הי׳יגט גארניט פארלויקו^ון דער אק־ טו׳אליטעט, הן ביי אונדז, צווישן דער שארית הפליטה והן אין לענדער, ווו די יידן האבן פארטוישט די באגריפן פון פרייהייט מיט גלייב־ הייט. האבנדיק גלייכהייט, באטראכטן זיי זיך אויך פאר פרייע. (הטשך זייט 2) גיי קער זיך אום קיץ מצרים, און מאך מיר א פאלק, צו וריפטו ווי א פאנק אנטשטייט? די ארבעטער און די. אומגליקלעכע זאלסטו דופן צו דיר, די אלע, ראם קרעכצן פון דער ארבעט, פון איר שווערער לאסט און ווערן געפייניקט פון די אויפזעער און עלטעסטע און עם איז זיי מער גישט נעבליבן ווי א הארץ און אין אים א ביפל נעפיל. זאלסט צו זיי רעדן און אחיספירן פון קנעכטשאפט־הויז, זאלסט זיי אויסלייזן און געבן זיי נעזעצן און רעכטמעסיקייט און זא-םט זיי מאכן פאר א פאלק. גיי, קום קיץ מצרים, זאלסט קומען צו די פארפייניקטע און אומגליקלעכע, צו אלע קרעב־ צנדע און דערשלאנענע און וועסט זיי זאגן, אז ויי זיינען קנעכט - און זיי רעלן גישט פארשטיין; וועסט זיי דערק-ערן. אז זיי ז^יגען אומגליקלעכע - און זיי רעלן גישט וייפן; אז גדרם איז זייער מיין, שרעקלעך זייערע ווייטאסן און פורכטבאר זייער יאך - און זיי וועק נישט גלויבן.; ואלסט עפענען זייערע ארנן מיט א שטארפער האנט, טראץ זייער אג־ טעררייקונג און פיץ - און זאלסט זיי ארסלייזן. און א■ נמים פאלק רעט דיר גאכניין. פון צרישן דיינע ברידער, וועלכע דז האסט נישט געקענט׳ און זיי קעגען דיך ארך גישט, און פון צורשן דעם פאלק אתם, וועמען עם אי. ש/עבט און ביטער, רעסט דז מערן דער פאטער פון א גרויסער מעכטיקער מעגטשן*מאםע און דער עלטםטער פון זייגע ריבטער; זאלסט מאכן פון די וועדים "־ א מענטש, פון דעם מענטש - א סאלק און פון זאמד־שטויג - א לאגד. ה פרישמא! ל חמרבח לספר..; און ארום ביים שיין פון דער העלער לבנה ב׳. רז שווארץ... שווארץ... שווארץ... און דער שטן איז ביי דער זייט געשטאנען און צוגעשמייכלט צו דער איראניע: פרייהייטם יום* טוב. אין א פרילינגם־נאכט, אין א פינצטערן גרוב, אן<פחד פארן טוייט... הין)»ן. דערציילן מיר עם "אין פריידן", משטיינם)ש^גט. אין /®־־יידן רעלן מיר אבער דערציילן! ארניכטונג, פארשקלאפונג, אויםרא־ ^רעגיותן, ראם האבן אוגדז 'העלדישן דור, ראם האט ך באפרייונג, די צווייט׳ע העלפט אבערט. ־ רוגעבר\ «L און! זיג זין קאמף, אין אין פייער, דער קאמף *ט דער יום* זר גא ד!ין u י v וז אויםליגן ז\ן ^נט^פםח« ‘מ^לט זץ זוועב! פסחי! ץאון עךאך\ איז חגח^^גיב.?רויעריקן ארום און טיקע צייטן פון אלט? פון א פסח אויף אייגענער |ןןרד.ז "החודש הזה ראש חדשים, ®אשון הה לחדשי השנה״ - דער דאזיקער חודש אןץפ5 אייך דער עלטםטער פון די'חדשים, דער $דשנ איז ער ביי אייך צו די חדשים פון יאר - p דאם געזעץ. דער פרילינגס חודש רערט ם טראכט אלם ערשטער און אנהויבגדיק פון אים ציילט מען די ווייטערדיקע חלשים, הגם דאם יירישע קאלענדאר־יאר הויבט זיך אן אין תשרי. אימפאזאנט, אויף א' ברייטער קאנווע איז די אויפר׳אכונג פון דער נאטור צו א נייעם לעבן געפייערט געווארן ביי יידן אין דער צייט פון די מלכים און ס׳פעציעל אין די צייטן פון שלמה׳ן. ביים פאלק ראם האט געלעבט ביי זיך אין לאנד אין נאטירלעכ׳ע באדיגגונגען האבן די נאטור ימים־טובים געהאט זייער באזונדערן רייץ. אין זיין הערלעבן לירישן ווערק, שיר השירים, בא* זינגט שלמה המלך די פראכט און צויבער פונם פריליגג "כי הנה המתיו עבר, הגשם חלף, הלך לו, הנצנים נראו בארץ, עת הזמיר הגיע וקול התור נשמע בארצנו". דאם באטראכטן דעם פרילינג אלם אנהויב פון נייעם יאר, האט זיין מקור אין די אוראלטע צייטן. נישט׳גאר 'ביי יידן איז עם געווען אייג* פסח תש“ז — גאך אלץ אינרערפרעמד א שרעקלעך ווארטן "איגדערפרעמד" דער־ מאנט אין שעבוד! א היימיש, ווארעם ווארט - ״אינדערהיים״. שמעקט מיט .גאול^/ווי די לע־ גענדארע טימוסעם פליג מיט די ^|$1ונע נעגל. עקבערט דיך אין מוח אז די ביסט אינדערפרעמד, שרן^^^!ז8< וריחפה א היים.'א ניי40צייט־ציילונ^ו^א^ ביז^ןןןןץ דאםוזןאזיקע געשיכנןנלע איז אי גאנצן ^8קגעשנ0%י געווארן אי^שאטן. נישן פיאר גרוים תענ0>חאבן מיר פארגעםן די ליי! פון אונדזערע אור־עלטערן. פאר אונדז זייג אגגעקומען צרות, ראם לגבי זיי איז דער ש- מצרים אינגאנצן פארבלאםט געווארן. גישט נעהאט קיין קאפ צו יענער אלטער גע* שיכטע, מיד זיינען געווען בבחינת "מי שמתו מוטל לפניו". מיר האבן זיך מטפל געווען מיט אונדזערע אייגענע בלוטיקע ווונדן, מיר האבן מקנא געווען אונדזערע אבות דערמיט, ראם זיי האבן בלויז נישט געטארט געבוירן א נייעם דור, דאקענן זיי אליין האט'מען געלאזט ארבעטן, זא/ זיין אוגטער נאגייקע׳ם. זיי האבן געהאט א מענ¬ י. עכקייט צו ארגאניזירן אן׳אויפשטאנד אונטער משה• ם ׳.ייטונג' און עם איז זיי טאקע געלונגען. און אונדזער הימל איז געווען שווארץ, מוראדיק שווארץ. און. דער באדן האט זיך אוועקגערוקט פון אונטער אונדזערע' פים.' בלויז אין א סדר־נאכט, רען די תגדע זיל* בערגע לבנה האט העל געשיינט איבער די חורבות פונם נעטא, כדי, ווי מיט א םפעציעלן ציניזם, בולט צו באלייכטן די שווארצע לעכער און פאררויכערטע רעשטלעך פון די ווענט, ווי איינער זאגט ו קוקט ווי עם זעט אוים אייעד זמן חרותינו - האבן אונטער די חורבות אין א טיפן בונקער ביי א שיין פון א קליין -יבטל עטלעכע יידן דער^יילט זיך יענע אלטע געשיכטע פון יציאת מצרים און בשעת מעשה פארנאסן זיך מיט ביטערע טרערן. מיט א ביטל האט 'איבער די חורבות אין דער ליכטיקער פרי* לינגם־נאכט געוואכט דאם ארג פון גאוהידיקן עם. עם.־מאן. וויפל טרערן, וויפל בלוט, וויפל לעבנם, וויפל משפחות, א גאט! יידן אריינגעפן;בריאת־העולז נד דייטשי; צום צג אלע אז א וויפטע מו מ י ר ז יי און עדן דעם מוח פון א צעבלוטיקט שווערגעפררוטן רוקן׳ פראגעצייכנס!??? קורצזיכטיק זיינען די, וועלכע ציילן "אינדערפעמד" צייט־ציילונג פון דעם שרעקל? יאר 1939, פון דעם אויסברוך פון מלחמה־שגע^ן. די "איגדערפרעמדקייט" האט א לענגערן חשבון, טיפערע ווארצלען. אין דער פרעמד געפינען מיר זיך פון יע־ נעם באוווסטן יאר 70 נאך דער קריםט;עכער ציילוגג, רען רו׳ימישע לעגיאנען האבן אוגדז ארויסנעריסן פון אונדזער ווא׳רצל, א׳פגעהאקט פונעם שטאם, ארויםגעטריבן אין גלות, אן אימה פון איגדערפרעמדקייט איז נע* לעגן אויף אונדזער לעבן ארך אין די כלומר* שמע היימען, אין די פארשיידענע אכסגיות פון גלות; דער מינדםטער וויגטל האט צעבראכן אזא פםעוודא*היים, על אחת כמד, וכמה א 'שטורם* ווינט, על אחת כמה וכמה א היטלער ימח שמו. איר רופט ראם אן ציוניסטישע דאקטרין - בא אונח הייסט׳דאס געשיכטלעכער'אמת. און אמת בלייבט אמת!.. מיר קענען די ווע;ט און מיר קענען מענמשן. מיר שאצן נישט איבער אויף א האר די שיטערע רייען פון אוגדזערע נוטע פריינט. אבער פאר* צווייפלונג איז פרעמד דער פסיכישער קאגסטי־ מוציע פונים יידן; גלויבן אין גערעכטיקייט - איז אן אינטעגרא׳.ער טימ פון דער יידישער נשמה. פון די טיפענישן פון אונדזער פארבענקטן הארץ רעלן מיר שעפן בטחון אויף א גערעכ־ טע לייזוגג פון דער "אינדערפרעמרקייט". מיט געוואגטן מסירות גפש און ארבעט רעלן מיר אויסקעמפן אונדזערע רעכט אויף א היים. די רשעותידיקע וועלט האט שוין א פך מאל פאר* שפילט צום ייד און רוח היהדות! אזר איז געווען, רען מיר האבן געבראכט דערוועלט דעם גלויבן אין איין גאט נ אזר האבן אוגדזערע נביאים טיט "כוח" אנגעווארפן דער גויאישער וועלט א תורת המוסר,' א גלויבן אין גערעכטיקייט. און אזר וועט ארך זיין אין אונדזער גאולה־לעכצנרן דור. דער מעבדות לחרות לינט אין אוגדזערע אייגע־ גע העגט און לאמיר באשליפן: - מיר מוזן שוץ ענמעך זיין א׳ינדערהיים!... א. מ.