Undzer Worṭ · 1947-03-28 · 13/51 (28.3.1947) · p. Seite 5

FRAJTIK, 28. MERC 1947 אונרזער ווארט ZAJT 3 זייגען דער מארך פון ביין, דאם ק; אפן פון הארץ פון א פאלק. און דאם אלץ האט ער געווארצלט אין יענע שטעטעלעך אוגחערע. און אלץ וואם איז געבליבן פון יענע שטעטעלעך, נאכדעם ווי די ברענעגדיקע טריט פון רעם פיינט זיינען איבער זיי אריבער, איו דער נלאגץ פון זייער גייסט וואם איו געבליבן אין אונדז דא. די געראטעוועטע. דאם בעטטע. דאם טייערטטע איז דאך הינטער אונדז פאר- בליבן. אונדזערע קברים זיינען דארטן און אוג- דזערע קינדער־יארן און יוגנט, וואס קעגען מיט גארגיט פארביטן ווערן. געבליבן איז נאר דאם וואט מיר זיינען. און א; ץ וואם מיר פארמאגן אין גייסט, אלץ וואם איו אין אוגדו שעצבאר און ווערט און ווירדיק, האבן מיר פון דארטן, און דאט איו געבליבן נאר אין אוגדו. און אן אוגדו און נאך אוגדו, וועד וועט נאך די שטעטלעך ווייגען'? וועד וועט נאך ויי יארצייט־ליכט שטעלן, קדיש ואגן? אונחערע שטעט/עך זיינען מער גיטא. ויי לעבן נאך נאר אין אוגדוער הארצן. אין די פריערדיקע צייטן, אין דעם הו־הא פון לעבן, האבן מיר זיך אפשר צופיל דערווייטערט פון ויי אין זכרון, געלאוט ויי זיך פאררוקן גו-ר אין א קליין וויגקל פון אוגדזערע גשמות. געמיינטטיאיז דא בעסערם פון ויי. שענערם פון ויי אין דער וועלט. הייגט ווייסן מיר שוץ, אזטיאיז גיט*ן. טא לאמיר אפפרישן אין אוגדו אוגדזערע זכרונות' פץ אוגדזערע שטעטלעך. לאמיר אפ- שטויבן דעם שטויב פון פארגעטגקייט, וואט T די צייט האט אין אוגדו אגגעהויפט אוץ* זייער אג־ דעגק. און לאמיר שטרעבן דעם דאזיקן אוצר אוגדוערן צורייק אויפצולעבן, דורכדעם וואט מיר וועלן לעבן אווי ריין. אווי שיין, אווי כשר, ווי ויי זייגען געווען און ווי ויי האבן געלערגט אוגדו צו זיין. מיין שטעטעלע האט געתייטן דאמבראוויץ. זי האט געקעגט הייטן לעפליע, אדער בערעזגע, אדער שיפיטאווקע. זיי זייגען אלע געווען פון איין גייסט, ווי פון איין שטיק גאלד אויטגעהא־. מערט, ווי די מנורה אין בית המקדש פון איין שטיק גאלד, און ווי די מגורה אין בית המקדש הייליק. מיר לעב; דורך זיי, זאלן זיי פון איצט און ווייטער, אויף שטעגדיק, לעבן דורך אוגדו. האלט טייער דעם אגדעגק פון אייעד שטעטעלע, טייער און ריין און כשר און תייליק. דאמבראוויץ מיין שמעט קברים, עלנדע ברידער־קברים. ווייל גיטא קיי־ נער אפילו צו גיין אוץ* קבר.אבות. אין ווינטער וועלן ויי פארשאטן ווערן מיט שניי, אין זומער וועלן זיי 'פארוואקסן ווערן מיט גראז, און אין הארבטט און פרי/יגג .וועלן וויגטן' אובער זיי ואמר ארומיאגן, און גאר דער רעגן מיט וייגע טרערן וועט ויי באוויינען,י ווייל אוגדוערע דער- טראגן זיך ניט אהין. אוגדו זיינען גאר וכרונות געבליבן, וכרו- נות וואט געמען אוועק אינדזער שלאף דורך די נעכט, און אוגדוער פרייר, אויב מיד'האבן אוא, דורך די טעג. מיר אלע ד$, וועלכע זייגען פון דאמבראוויץ, און פון אלע אועלכע שטעטלעך, ווייל די נויט האט אוגדו געיאגט אדער האפגונג האט אוגדו געצוינן, אדער אי סך ווייל די דרוי־ טגדיקע וועלט האט מיט אוא כה ־ געריטן צו זיך, אלעמען פון אוגדו איו דאך טייער געבליבן דאם שטעטעלע, נאר געבליבן איו אוגדו ניט מער ווי דער אנדענק און דער גייטט. די שטעטעלעך האט דער שונא פארגיכטעט, אבער דעם אגדעגק און העם גייטט האט ער ניט געקענט פארגיכטן. און גאך• מער ווי די שטע־ טעלעך גופא האט , דער שונא געשטרעבט צו פארניכטן זייער גייסט. דער פארשאקטעגער שונא, דער גרעטטער און גרויזאמטטער פון אלע אוגדזערע שונאים. היטלער, ימח ישמו. האט זייער סיטטעמאטיש צוגעגרייט און דורכגעפירט די פארניכטו׳נג. מיט בליציקן געיעג האט ער עם געטאן. אין זיין טיץולאנישן -פלאן איז זייער אונטערגעשטראכן געצייכנט געווען אויטצוראטן אונדזער גייטטיקן קיום. מיט דער גרעטטער רציחה פון א; ע זיינע רציחות האט ער זיך גע־ ווארפן אויף אונדזערע מעגטשן פון גייטט, אוץ* די מעגטשן פון אוגרזער גייסט, רבנים, לומדים און אנדערע אינטעליגעגץ. רבנים, לערער, שריי- בער, קיגםט/ער, די האט ער אייפריק געזוכט צום אומברענגען און די האט ער מיט א באזוג־ דערער ליידנשאפט פארפייניקט, די ערשטע פארפייניקט. ער האט גוט .געוווטט און ריכטיק אויטגערעכנט, אז די קולטור־כחות פון א פאלק ד אבטיסעמיטו ם־איז געשטאנען א פעלו. איינגעמויערט אין א פארקאן, און די יינגלעך פלעגן ואגן, אז ער וואקסט, ער וואקטט בייגאכט אווי ווי קיגדער וואקטן ביינאכט, און קיגרער פלעגן לויפן און זיך מעטטן מיט אים ווער טיאיז מער אזגטער־ געוואקטן די לעצטע נאכט, קיגד צו שטיין... און היגטער דער שטאט דער גרויטער אלטער בית- עולם מיט דיגעדיכטע בוימער, און ווי עם האבן געציטערט אונדזערע קינדישע הערצלעך, ווען מיר זייגען פארבייגעגאגגען דעם הייליקן ארט און אין דעם גערויש פון די בלעטער געהערט דאט פליטטערן פון די גשמות, און די פרייטיק פאר- נאכטן ביים טייך, ווען מיר האבן געוווטט, אז די נשמות פון די רשעים גייען אר$פ דך טובליען. און אוגדזער צער אין די שבת'פארנאכטן, ווען מיר האבן געוווטט, אז די נשמות *פון די רשעים קערן זיך אום צוריק אין גיהנום... און דער טא־ י טע פלעגט זיך ניט איילן מיט הבדלה מאכן. כדי די רשעים ואלן נאך ניט מוזן ביין צוריק אין גיהנום, ווייל ביו א לעצטער יידמאכט ניט קיין הבדלת אין דער וועלט איו נאך שבת אויף דער ערד און אין הימל... כשר שטעטעלע, הייליק שטעטעלע, ווי אווי ביטטו פארשגיטן געווארן! אלץ, אלץ איו מיטן פייער אוועק. אייגגעפאקעגע הייזער און קוימעגם גאקעטע שטייען דארט איצט, און ווינמן פייפן עלנד אין ויי. און אויב ם־איז ערגעצווו געבליבן א הויז, ווויגען דארט פרעמדע. די הארציקע פאלקם־לידער, די חסידישע חבדין, קידוש און הבדלה, און גאט פון אברהם, און די ניימאדישע געזאנגען אויך, די "התקוה" און "די שבועה". אלץ איז פארשטומט געווארן גאכן לעצטן שמע ישראל.פון די יידישע העלחער. די פענצטער, דורך וועלכע די געזאנגען האבן זיך געטראגן, זייגען אויטגעשלאגן, די ווענט אין שטויב צעשאטן, די אייגווויינער פון דער וועלט פארשגיטן... 1 אין דאמבראוויץ וועלן זיך נאך אויפבויען הייזער, אבער ניט אוגדזערע וועלן שוין אין זיי ווויגען. אלץ וואט אוגדו איז דארט געבליבן איז זשאן פאול טארטרע ווערן אויפן גרונד פון זייערע האנדלזגצען אן ו נישט נאך זייער וועזן. ־׳ ׳ אין קעגנטייל צו דעם לייגט דעם אנטי- טעמיטישער מאגיכעער דאם שווערגעוויכט אויף דער צעשטערונג. דאם פראבלעם איז גישט קיין איגטערעסךקאנפליקט, נאד דער שארן, וועלבן עם איו גורם דער געזעלשאפט א בייזע מאכט. אזוי ארום באשטייט דאם גומע אין דעם, דאם שלעכטע צו צעשטערן. אונטער דער פארביטערוגג פוגם אנטיטעמיט באהאלט זיך דאם אפטימימטישע גלויבן, אז עט וועט צוריקגעשטעלט ווערן די הארמאניע פון זיך א ליין נאכן פארטרייבן פון שלעכטן. זיין אויפגאבע איז דעריבעד,א ריין נעגאטיווע, עם קען זיך נישט האנדקען' וועגן אויפבויען א גייע געזעלשאפט, באר וועגן דער רייגיקונג פון דער עקזיםטירנדער\ווע;גדיקקומען צום דאזיקן צי/, וואלט די מיטארבעט פון די יידן מיט א גוטן ווילן געווען נוצלאז און זאגאר שעדלעך און אויטערדעם קען דער ייד גישט האבן קיץ גוטן ווילן. אלם ריטער פון גוטם איו דער אגטיטעמיט געהייליקט. אבער דער ייד איו אויך אויף זיין אופן געהייליקט! ער איז געהיי- ליקט ווי די אומבארירלעכע, ווי די, וואט זייגען ארומגעצוימט מיט א "טאבו" ווי די ווילדע. אווי שפילט זיך אפ דער קאמף אוץ* א רעליגיעזן באדן און דער טוף קען גאר זיין א געהייליקטע פארניכטונג. אזא אייגשטעלונג האט מערערע פארטיילן* איןדערערשטער ליניע באגינסטיקט זי די פוילקייט צו דענקען. מיר האבן שוין געזעך, אז דער אגטיטעמיט באגרייפט גארגישט פון דער מאדערגער געזעלשאפט. ער וואלט בישט איט־ שטאנד געווען צוזאמענצושטעלן אן אויפבוי־פלאן, ער קען נישט אפערירן אויפן פאכמעגישן בעביט, נאר אין דער געהילפם־ספערע. זיין גייסטיקע טעטיקייט באגרענעצט זיך צו אינטערפרעטאציע; ער זוכט אין דער געשיכטלעכער געשעעניש די ווירקוגג פון א בייזער מאכט. פון דאנעט שטאמען זייגע קיגדערשע און קאמפליצירטע אגטדעקונגען. אבער דערביי /ענקט דער אנטיטעטיטיזם דעם רעוואליוציאגערן אנגריף אויף דער פאר- גיכטובג פון געוויטע מענטשן אגשטאט אויף דער געזעלשאפטלעכער אינטטיטוציע. אן אבטיטעמי־ טישע מאטע גלויבט, אז זי האט בענוג געטאן, ווען זי האט צעמזיקט עטלעכע יידן און פאר- ברענט עטלעכע טינאגאגעם. ער איז א/זא א זיכערהייטס ווענטיל פאר די באזיצגדע קלאטן, וואט פראטעושירן אים און אויף דעם דאזיקן אופן וועגדן זיי אפ דעם מיטגעפאר דראענדן האם קעגן דעם רעזשים, דורך דעם נישט געפערלעכן האם קעגן איינצעלגע. קודם־כל אבער באדייט דער אנטיטעמיטיזם די נאאיווע און פאר די אנטיטעמיטן אליין אומגעהויערע בארואיקנדע קעגן איבערשמעלונג r ווען עם האנדלט זיך נאר דערי- בער, דאם בייזע צו דערווייטערן, טוו שוין דאם גומע זיין. (פארזעצונג קומט) באטראכטדיטאציאלע וועלט אין דער זעלבער פארם ווי די וועלט פון מאטעריע. אין קעגגטייל צו דעם האבן. עם די בירגער און טפעציעל דער אגטיטעמיט, זיי האבןגעשטעלט אץ דער ערשטער ריי ביים דערקלערן די געשיכטע.דאט ווירקן פון דעם אינווידועלן ווילן. זייגען זיי גישט אפהענגיק פון דער דאזיקער ווילנם־טעטיקייט ביי דעם אויטפירן פון זייער בארו^? זיי פארהאלטן זיך קעגן די טאציאלע אומשטענדן ווי ווילדע וואט גיבן אדיין דעם ווינט אדער די זון א קליינע גשמה. אינטריגעם און קאבאלעם, די שלעכטקייט פון איינעם און רעד מוט און די טוגנט פון אג־ דערע באשטימען דעם גאנג פון זייער טוחרישער אונטערנעמוגג, באשטימען דעם לוץ* פון דער וועלט. דער אגטיסעמיטיום, א בירגערלעכער פענאמען, דערשיינט אלם א דעציזיע צו דער- קלערן פראצעטן‘ פון קאלעקטיווער נאטור דורך דער אינציאטיוו פון איינצלגע פערזאנען. לאמיר אן .אויגנבליק פארגלייכן די רעווא£ לאציאנערע אידעע פון• קלאטן־קאמף מיט דעם אנטיטעמיטישן מאניכעערטום; פאר די מארקטיטטן באדייט דער קלאטן־ קאמף קייינעטפאלם גישט דעם קאמן* פון בוטן .קעגן דעם בייזן, עטאיז אן אינטערעטן־קאנפליקט צווישן מענטשן־גרופן. ווען דער רעוואלי^ציאנער נעמט אן דעם שטאנדפונקט פון דעם פראלע־ טאריאט, איו עם דערפאר, ודייל ער איז קודם־ כל זייך קל אם, צווייטנם, ווייל ער איו ‘אונטער- דריקט, ווייל זיי זיינען דירייכטטע און צאל און זייערשיקזאל איזדורך דעם פארשמאלצן מיט דער מענטשהייט, ווייל פאקטיש טוו זיין זיג אין רעזולטאטברעגגען צו דער ליקווידאציע7 פון די קלאטן. דער ציל פוך די רעוואלאציאנערן איו דאס ענדערןדי געזעלשאפטלעכע ארדענוגג. כדי דאם צו דערגרייכן מוז ער פארשטענדלעך צע- שטערן דעם אלמן רעושים, אבער דאם אליין וואלט באך גישט בענוג געווען: פאר אלעמען מוז אוועקגעשטעלט ווערן א גייע אררעגונג. ווען עם טרעט אריץ דאם אוממעגלעכע, אז די פריי־ ווילעגירטע קלאטן וועלן אנטיילנעמען אינם ם*ז- ציאליטטישן אויפבוי און, ווען מען וואלט געתאט פאקטישע באווייזן אין זייער אויפריכטיקייט, וואלט ניט געווען קיץ ערגטטע סיבות זיי אפצי־ שטויסן. און ווען עם בלייבט נאך אלץאומווארשייג־ לעך, אז ויי ז$לן אנביטן פרייוויליק זייער הילך די טאציאליטטן, איז עם דערפאר, ווייל גראד זייער סיטואציע, אלם פריוויליגירטער קלאם, האלט ויי דעפון אפ< און נישט, ווייל וועד ווייסט, וואט פאר א דעמ^ן (שלעכטער כח) עם צווינ^ט זיי קעגן זייער ווילן שלעכטם צו טאן. אויף יעדן פאל קענען טיילן פון דעם דאזיקן קלאם, ווען ויי רייסן זיך אפ פון אים אוץ* שטענדיק אויפגענומען ווערן אין דעם אונטערדריקטן קלאס און די דאזיקע טייל ן וועלן באורטיילט (המשך) צווישן די ארבעטער הערשט קוים׳ דער אנטיסעמיטיזם. עם ווערט באהויפטעט, או עם איו דערפאר, ווייל עם זיינען צווישן זיי קייך יידן נישט פאראן. די תזזיקע דערקלעוגג איז א זינלאזע. וויי/ ווען דער דערמאנטער פאקט וואלט געווען ריכטיק, וואלטן זיך די ארבעטער געדארפט פארטראכטן גראד טאקע איבער דעם פעלן פון די יידן. די גאציאגאל־םאציאליםטן האבן עם גוט פארשטאנען, ווייל ווען זיי האבן פארברייטערט זייער פראפאגאנדע אוץ* דעם פראלעטאריאט, האבן זיי אפערירט מיט דעם שלאג־ווארט פוגם "יידישן־קאפיטאליזם". דערביי פאסט אוץ* דעך ארבעטער־קלאם דורכאוים פינטעטיש דעם סא־ ציאלן פראצעם. נארערבאריגט זיך גישש מיט קיין אנטיסעמיטישע מעטאדן: ער מאכט דעם קווערשגיט דורך דער געזעלשאפט נישט אויפן יסוד פון עטגישע געגעבענע באר, לויט די עקא־ נאמישע פונקציעם. בירגערטום, פויערטום. פרא- לעטאריאט. דאס זיינען די סיגטעטישע רעאליי טעטן, מיט וועלכע דער ארבעטער קלאם רעכנט זיך. אינערהאלב די דאזיקע איינהייטן אונטער- שיידעט ער באך סינטעמישע סטרוקטורן פון א צווייטער מדרגה: ארבעטער פראפ־פאריינען, אונטערנעמער, םיגדיקאטן, טרעסטן, קארטעלן, פארטייען. אווי ארום אנטשפרעכן די אינטער־ פרעטאציעס וואט דער ארבעטער קלאם ביט. די היסטארישע געשעענישן, דורכאויסדער דיפערעג־ צירמער סטרוקטור פון א געועלשאפט וואט איז געבויט אויף ארבעטם־טיילונג. געשיכטע א ז פאר אים דער רעזולטאט פון דער שפיל פון די ווירט־ שאפטלעכע כוחות אין דער קעגנזייטיקער טעטי־ קייט פון די סינטעטישע בדופן. די גרעסע צאל אנטיסעמיטן געפינט מען דאקעגן צווישן דעם מיטלשטאנד, דאם הייסט צווישן די מענטשן וואט פירן דעם זעלבן אדער א בעסערן;עבנם־םטאנדארט פון די יידן. אדעד ווי מען קען עם אגדערש פארמולירן, צווישן די גישט פראדוצירנדע(אונטערגעמער, סוחרים, פרייע פראפעסיעם, טראנספארט־פראפעסיעס פאראזיטן). אין דער ווירקלעכקייט פראחצירט גישט דער בירגער, ער פירט באר אן, פארוואלטעט, פאר- טיילט, קויפט אדער פארקויפט. זיין אויפגאכע איז צו קומעןאיך דירעקטער פארבינדונג מיט די קאנסומענטן און דאם באדייט, אז זיין טעטיקייט שטיצט זיך אוץ* דעם שטענדיקן קאנטאקט טיט י מענטשן, אין דער צייט ווען דער ארבעטער ביים אויספירן זיין פאך־ארבעט געפינט זיך אין בלויז א שטעגדיקן קאנטאקט מיט זאכן. יעדער בא- אורטיילט די געשיכטע לויט זיין פאך־אגגעהערי- קיים. דערצויגן אין דער טעגלעכער באארבעטונג פון דער מאטעריע, זעט דער ארבעסער אין דער געזעלשאפט, דעם פראדוקט פון רעאלע כוחות, וואט האנדלען לויט שטרענגע געזעצן. זיין דיא- לעקטישער "מאטעריאליום" באדייט, אז ער איר האט שוין אלע דערהאלטן גרוסן פון אייערע שטעטלעך, און אט האב איך אויך פון מיין שטעטעלע א גרום באקומען, מיין שטעטעלע, מיין זויגעלע דאמבראוויץ. ■ עם שרייבט מיר א געראטעוועטער, א לעצ- טער ייד פון מיין שטעטעלע, מ. בירשטיין. ״געדענקסטו גאך דאמבראוויץ? געדענקסטו גאך אירע שטי/ע. פרומע געסלעך? אין די לעצטע יארן, זינט דו ביסט אוועק, האט זי זיך שטארק 'געביטן, האט שוין אגדערש אויסגעזען. די בלאטיקע גאסן זייגען שוין מיט ברוק געווען געפלאסטערט, דער חושך פון די נעכט איז שוין מים ע/עקטריש ליכט באלויכטן געווען. נאר דער *לטער, באוואקסעגער ביודעו; ם איו גא ך עלטער .עוואון, און גרעסער, ווייל ער האט דעם על- מערן דור מענטשן אין זיך איינלעזאמלט אין;יין אייביקער ת. "יארן זיינען געלאפן, פארשווונדן. יארן »ן ווייניק נחת זיינען פארביטן געווארן אוין* 1ארן פון פיין און גרויזאמע אומגליקן. אויף אוגדזער היים איו דער גרויז^מער נאצי געקומען און האט חרוב געמאכט די שטעט, אויסגעראטן א/ע 'לעבנס, אויסגעריסן דעם שטאם, געבליבן נאר געציילטע, א פאר צעגד/יק, וואט האבן זיך געראטעוועט אין די וועלדער. איך בץ געווען אין מיין שטאט, אין אונדזער שטעטל דאט־ נראוויץ, און איך האב מיט מייגע אויגן געזען רי חורבות. מיין הארץ האט געבלוטיקט אוץ* רי ערטער מיט דערגער און ווילדע גראזן פארוואקסעגע". אוי שטעטעלע, מיין שטעטעלע־! אין דער -יוירקלעכקייט ביסטו שוין גיטא, מיט דערנער אץ נראו איז דיין יידישער ישוב פארוואקסן. נאר וויי ציטערריק דו לעבסט אין חארצן און אין חלום פון דייגע קינדער וואט זיינען אין ווייטן לאגד פארטראגן געווארן... י יעדער 'פון אוגדו איו דאך צופום גאנצע וועלטן אויסגעגאנגען, ווער בארג ארוץ* און ווער בארג ארוגטער, און ווער ביידע וועגן, אבער די ערד פון אוגדזער שטעטעלע טראגן מיר גאך א/ע אוץ* אוגחערע פיט אין אלע אונדזערע וועגן. אלע גרויסע כרכץ שוין אויסגעזען, פאריז, לאנדאן, חים. גיו יארק, מיט פאגטאסטישע בנינים. מיט לאקגדיקע בולווארן, מיט פאר שיכורטע טעג און פארצויבערטע נעכט, נאר דיין שטי; און באשיידן פנים האט גארגיט געקעגט פארווישן. און וואט מיר זיינען ניט געווארן, און ,וואט די וועלט 'האט פאר אוגדו ניט א.׳יטבע- קנאטן, געבליבן זיייגען מיד נאר דאם, וואט דו האטט אוגדו געמאכט, די גאגצע וועלט האט ניט געקענט גובר זיין דיך, מיץ קליין שטעטעלע ד^מבראוויץ. אט שטייען זיי פאר מייגע אויגן, די גאטן און דיי געטלעך, די לאגגע נאט. דער ברייטער מארק, די קראמען און קרעמלעך, און "גז-טיעיט מויער" קעגיגלעך איגמיטן, און די פליאנט־געטל, ווו איך האב אמאל באגע־ננט דעם שטעט;שן אפיקורס רויכערנדייק א פאפיראם אום שבת און ער האט מיך פארשווארן אייך ואל קייגעם ניט אויטואגן און ביו אט איצט האב איך געהא/טן דעם סוד. און אט איו ד^סכשריע ווינקל ווו עם איו געשטאגען ידי גרויטע שול מיט איר אויסגע־ שניצטן ארון־קודש, דעם ווונדערלעכטטן אין דער וועלט, און דערביי דער בית המדרש, און קעגג־ איבער ד8!ם טריטקער שטיבל, און א פאר גאטן ארונטער דאם סטאלינער שטיבל* און איך גע- דענק ראם 'ציטערניש אין קיבדישן הארצן, ווען טיר פלעגן דארט דורכגיין שפעט בייגאכט און געוווסט, אז 'אינעווייגיק שטייען די מתים אץ טליתים און דאוונען... ץ און די ווורערלעכע ווינטער־נעכט, ווען מיר ייגגלעך פלעגן גיין מיט די לאמטערגדלעך פון חדר און זינגען עט זאל פריילעך זיין, און פאר־ קלינגען די שטאט. און די זומערריקע טעג, ווען דורך די אפענע' פעגצטער פון אווי פיל חדרים ׳ פלעגט זיך טראגן דאם געזאגג און געשאל פון לערנען. ר׳ מנשה רודנערים חרר, ר׳ אלטער פרציעס חדר, מייגע חדרים... און די פרייטיק פארגאכטן, אין מיין צייט, אויפן מארק. ווען עם פלעגט זיך באווייזן אין דער שווארצער אטלאטעגער זשופיצע דער אלטער רב, מיט דער לאננער גרויער בארד, ריאיצעלע, ר׳ איצע/ע שאפירא, מיין עלטער־פעטער, וואט איז אמאל גאר געויוען א שגיט־קרעמער, נאר ר* אתרעלע קארלינער האט אוץ* אים גוזר געווען ער ואל זיך הגצן אויף דער כסא הרבנות אין דאמבראוויץ. אין די פרייטיק פארנאכטן. ווען ויץ פאיטריארכאלע געשטאלט פלעגט זיך, לאנג פאר ליבט־בענטשן, באווייזן אויפן מארק, אויפן וועג אין שוק אדיין צו קבלת שבת, פלעגט ווערן א קלאפעריי פון טירן אין די קראמען, מיט א געקלינגעריי פון שליטן - די קרעמיער האבן גע־ מוסט אז דער שבת איו שוין דא... דער לעצטער רב איו געוועין ד נחומציע, נחום יהושע פעטשעניק, פון די בערעוגער רביים, פון דעי משערנאבילער גזע. וועלכן די נאצים האבן אומצעבראיכט מיט זיין גאנצער עדה. און ארום די ׳ידישע גאטן - די גוייאישע, מיטן פוילישן קאטציאל און דעם רוטישן קלוים־ טער. און היגטערן שטעטל, ווי א גרויטער בויגן. דער טייך, דער גאריען, און איבער אים די לאג־ גע הילצערגע בריק,, איבער וועלכער דאם גאנצע שטעם ל פלעצט שבת גאכן שלאן* זיך ארויטלאזן שפאצירן צום וואקזאל,־ יינגלעיך און מיידלעך, חתנים מיט כלות, און די הינטער־געסלעך, און די שליאכן מיט די קארנפעלדער ביי די זייטן, און די וועלולעך. און' יעגע הינטערגעטל, ווו