Undzer Worṭ · 1947-03-28 · 13/51 (28.3.1947) · p. Seite 4

ZAJT 4 אונרזער ווא-רט FRAJTIK, 28. MEfiC 1947! *k** ׳ אץ אכה נעמען. אמף דעם וויםנשאפטם־געביע פון דעס היינטיקן מענטש שיינען די* דאזיק׳ גרויסע אנטדעקונגען צו דיין אפגעשלאסן. עם זייט נען נאך פאראן פעלקער וואם זיי־געץ וויייניק באקאנט, אבער עם עקזיטטידן גישט קיץ אומי באקאנטע מאם דארפן גאך אנטדעקט מערן. דאקעגן איו דאם אינגעומיד פון דער ערד גאך אזוי גוט ווי אומבארירט אוץ עם הענען אומע־ טוס אנטדעקט ווערן נייע אומפארשטע-בארע וועלמן. דאם שטודיום דארף דך נישט באשרעג־ קען אמך דעם קעגנמערטיקן רוים. צו מען פארשט אליין. אדער מען ווערט אונטערריכטעט וועגן די רעזולטאטן פון דער געאלאגישער פארי שונג, דארף מען זיך דאך שטענדיק באמיען צו באלויכטן די פארגאגגענהייט. געשיכמע און פארגעשיכטע, פעלקערבאשרייבונג און אלטער־ טום־פארשונג זייבען אייבם און דאסזעלבע. דאה קומט אין "מידי דע לאם" (מענטשן מוזעאום אין פאריזש) פולקאם צום אמםדדוק. מען קען דארט גלייכצייטיק געפינען די פעלקער באשרייבונג און די 'פארגעשיכטע פון פארשיידענע ערדטייק. אבער אםאך פארשער האבן די דאזיקע איע־ הייט נאך נישט דערקענט. די פעלקערפארשונג מערט אויך אמך אן אנדער אופן באגרענעצט. מען פארגעמט זיך מיט ליבע מיט די אווי גערופענע "מילדע און פריי מיטיווע", מיט אמםטראליער, האטענטאטן און פייער״לענדער. געוויס שטעלן פאר מיט זיך די דאזיקע פעלקער א גרענעץ־פאל וואס פארדיגט א באוונדערן אויפמערקואמען שטודיום. ויי זא/ן אפילו האבן א געוויסע ענלעכקייט מיט אוני חערע ווייטע אבות פון 1ער שטיין־צייט. דער דאזיקער מעג דארף נאר מיט דער גרעסמער •ארזיכט באטראטן ווערן. פון די "ווילדע" איו דער עטנאלאג איבערגעגאנגען צו אגדערע וואם אמאל וויייניקער ווילדע פעלקער. עם ווערן באי קאנט זעלטזאמע געוווינהייטן און מערקווירדיקע־ מנהנים, כדי צו איבערראשן און באפרעמדן דעם לעוער. דאם איו געווען די מעטאדע פון לעצטן 3/ג פון 19 י. ה. אין אנהויב פון 20 י. ה. טראץ דער איבערבאטאנונג פון דער ספעציפישקייט איו עם געווען די פרוכטבארסטע צייט פון דער עטנאלאגיע, ווייל אין די לעצטע דרייסיק יאר האבן ליידער די דאויקע פרעמדארטיקע פעלקער אין וייער גרעסטן טיייל פארלארן וייערע כאראק־ מעריסרישע שטריכן. 'צפון־יאמעריקע און די דרומדיקע ים־אינדולען בילדן נישט מער קיין די יכן פארשונגס־געביט; די באפעלקערונג קעך נאר דינען אלם שטאך׳פאר איינצל־שטודיעם. (המשך קומט, עטכאלאביע T ורענן. אנדדע לערזא נורא ן דאן אפ פון אים א דינע שיכט, ■כדי וי טייקראם־ קאפיש צו אונטערווכן. מיר פירן דורך א שניט. די אנאמיטן ויינען אין דער ווירקלעכקייט א צוזאמענגעועצטער, דריי דימענסיאנאלער קער־ פער. (צוויי דימענםיעם אין רוים און אייבם אץ דער צייט), וועמען פיר בארויבן באליביק ויין פארנעם. דער דאויקער עקספערימענט איו פאר די עטנאלאגן פונקט אוד גויטווענדיק, ווי דער נעוועבישניט פאר די ביאלאנן. דאן/מאלט עם געווען פאר אונדז געפער/עך, ווען מיר ואלן ויך באגנוגענען פיט דער צעלייגונג פון דעי אוי׳ בערפלאך. ביו איצט האט די גרעםטע טייל פון די עטנאגראפן קיץ שום ידיעות נישט מעגן דער פארנאנגענהייט פוך די פעלקער וואם ויי בא־ שרייבן. דאס איו-א פעלער מיט אויפעראררנט׳ לעך שווערע פאלגן. מיר מוזן שטענדיק וועגן דעם געדענקען,' אז די מענמשן, וועמעגס לעבן מיר באאבאכטן היינט, שטעלן פאר מים זיך גאר א טמזנטסל פון דעם פאלק, די אגדעדע 999 ליבן אונטער דער ערד. אץ דאזיקן דארפן פיר קיינמאל נישט פארנעסן; מיר מוזן אויך ויי ■nBasa^gdD די ערשטע באשרייבט די זיטן און מנהגים, פעי־ קייטן, רעליגיעם; די צווייטע פארשט טיפער די אפשטאמונג, פארמישונג, זואנדערונג אין שטיצט זיך אמך געשיכטע, שפראך־פארשונג און שלים׳ לעך אמך עטנאגראפיע. אוויארום איו. עטבאלאגיע נישט איין ומסב־ שאפט, נאר א גרופע פון ומסגשאפטן וואם פארי בינדט פארשיידנארטיקע דיסציפלינען, ווי צ. ב. אגאטאמישע אגטראפאלאגיע און געשיכטע פון רעליגיע. ווען מיר גאשעפטיקן זיך טיט א מענטשן־ גרופע, טי/ן מיר זי גישט אפ פון אירע שכנים און אבות, אווי איו צ. ב. דאס ווארט "אנאמיטך א באקוועמער אורשפרינגלעכער טערמין פאר א מענטשן־גרופע, וועטענס זיטן און געאגראפישע גרעגעצן מיר גיבן גענוי אן צ. ב. אין יאר 1944. מיר פארגלייכן די אנאמיטן מיט די כינעזער און אנדערע שכנדדדיקע פעלקער פון דער ועלי בער צייט און ברענגען ארויס- פון דעם באי שטימטע אויספירן. מיר ארבעטן ווי א ביאלאג וואם באטראכט ד-ם גאנצן ארגאניזם, טיילט י. מיטלפונקט ל שי^ט... (סאנעט) ״ * * אפטמאל ניט ווילבדיק, גיב איך א מראכט, וואם טוט זיך איייגגטלעך ^אץ דער וועלט־מיל? גן עדךס, גהינוסם מא/ן זיך בייטאג און ביינאכט, . ווער דארף דאם? אן א נוצן, אן א ציל. ווו איו דער מילנער וואם זאל ואגן "סטאפי,? צי איו באמת אלץ הבל הבלים? ווו איו דער גרויסער נביאישער קאפ< וואם ואל פארויסזען אחרות, שלום־? און איך. קוק אמך דער מיל, וואם רופט זיך "וועלט", איך קוק זיך. צו צו אירע טורבינעם. רערער, ס־כאפט מיך אן אן עקל, און כ־שעלט.׳. . מעמען? - דאם ווייסט איעדער, ם*ווייםט אפילו א קינד אין וויג, אז כ־שעלט די בעלי בתים פון אימפעריאליזם ,און קריג. מיגדעטםגט זעקם וויסנשאפטן באהאנדלען היינט ונו טאג דעם מענטשן, אלם קענגשטאגד פון זייער פארשוגג r עטנאגראפיע, אנטראפא־־ לאגיע, םאציאלאגיע, געשיכטע פון רע; יגיע, ארי כעאלאגיע, פארהיסטארישע פארשונג. דערצו וואלט מען אויך געקענט צורעכענען א טייל פון דער געאגראפיע און שפראך־פארשונג. יעדע פון די דאזיקע וויסנשאפטן גייט ארוים פון אן אגדער שטאנד־פונקט. די ארכעאלאגיע און די פארהיסטארישע פארשוגג פארפאלגן די אגטוויק" לונג פון דעם מענטשן אין משך פון דער צייט.' די עטנאגראפיע באשדייבט ויין אויסערלעכע ווירפונג אין רוים, די אנטראפאלאגיע זיין געשטא-ט. די סאציאלאגיע און'די געשיכטע פון ׳דער רעליגיע - וייגע' גייסטיקע שאפונגען. די שסראך־פארשונג איו א באזוגדער געביט, טייל׳ מאל איו זי א הילפם־מיטל פאר די אגדערע וויסנשאפטן, מייל־מאל א ציל פאר זיך זעלבסט. די געאגראפיע וואם באציט זיך צום מענטשן וויל ווייון דאם קעגנזייטיקע ווירקן צווישן מענטש און דער ערד; איר אנטומק/ונג איו פאראלעל מיט דער עטנאלאגיע און וי דיםפאנירט מיט אייגענע פארשונגם־מיטלען. די וויסנשאפט פון מעבטשן קען און דארך שעפן פון דעם ברונעם פון די דאזיקע אלע מיסנשאפטן וואט ואלן זי צוזאמעגפאםן אונמער איין נאמען* ״אנטראפאלאגיע״ - די וויסנשאפט פון מענמשן. אבער דורך דער געווועהייט פון א יארהונדערט איו די אגטראפאלאגיע געווארן דער גאמען פאר דער ,פארגלייכנדער וויסגשאפט פוץ מענטשלעכן קערפער און עם וואלט גישנ1 מער טעגלעך געווען צו געבן דאם דאזיקע ווארט א אייטערן וין. אפשר וואלט עמנאלאגיע, פעלקער פארשונג געווען א פאסיקערער טערמין. פעלקער׳ פארשוגג ־= עטנאלאגיע און פעעקער־באשרייבונג• ---עטגאגראפיע ווערן אפט קעגגזייטיק פארביטן; אפילו ביי אנגעזעעגע פארפאםער, ווייל דער גרעסטער טייל עטנאלאגן זיינען גלייכצייטיק עטנאגראפן און יעדער עטגאגראף מוז זיך אויך פארגעמען מיט עטנאלאגיע. כדי די דאזיקע צוויי וויסנשאפטן ריכטיק צו באצייכעגען, דארף מען זיך באנוצן מיט דער דעפיגיציע וואם עם האט געגעבן מיט זיבעציק יאר צוריק דער אגטראפא־ לאג, פאול טאפינאר״ן עטנאגראפיע און עטגא־ ל אגיע פארנעמען זיך מיטן פארשן די פעלקער: אניא;טער מאן איו איר אגטקעגגגעקומען. -ווען דו וועסט אלע ביכערפוןדער וועלט צוזאמענגעמען און אלע וויסנשאפטן און אלע חכמות-דאן וועסטו האבן דאם ליכט, וואם דו זוכסט און וועסט עם געבן דיין קינד. און די פדוי האט צוזאמעגגענומען אלע ביכער פון דער וועלט און האט צוזאמענגערופן א׳. ע געלערגטע און אלע חכמים, כדי ויי זא/ן געבן איר קינד אלע וויסנשאפטן און אלע חכמות. און די גע;ערנטע און די חכמים האבן דעם קינד געגעבן וויםנשאפט און חכמת און;יכטיק איו זדם נעווארן. אבער - איינמא? האט ער ארויסגעקוקט און האט, געזען, ווי פעצטער עם איו אץ דרויםן און ווי/ באר אים א/יץ איו ליכי טיק און עם האט אים דאפלט געשמערצט. און פון דעם קעד איו געווארן א *ינגל און פון דעם ייגג; א דערוואקסענער יוגגערמאן און פון דעחוואקםענעם יונגנמאן איו געווארן אנ1אומ־ גליק-עכער. א זייער אומגליק;עכער מאן! דען נישט צופרירן קען זיין דער, וועלכער זוכט אנ אייביק ליכט, א;יכט פאר אלע מענטשן צומייך. און אוד זוכנדיק דאם ליכט זיינען טעג נאך טעג, יארן גאך יארן פארשווונדן און מאט׳ איו ער געווארן און מיד און אלט און קראגק. און די פים האבן אים געשמערצט פון צו׳ פיל גיין און זוכן און דאם הארץ און דער ק^פ האבן אים געשמערצט פון צופיל פי? ן און קלערן. און אויך וייגע האר, וואם זיינען געווען שמארץ מי די נאכט, זיינען וויים געווארן און האבן געגלאנצט און געלויכטן. און־ אויך ער האט געהאט א וון און דער דאויקער וון האם אויד פאר/אבנט און געווכט: דאס מאם ער אלייך האט פאר?אבנט און געזוכט זיין גאנץ לעבן. און אווי זוכנדיק און קלערנדיק, איז אים דערמייל אנגעקוטען דער;עצטער אין פינצטערער מ$ג, און אנשטאט?יכט, וואם ער האט נעזובc איו צו אים געקומען דער פינצטערער מלאך טיט די טויזנט שווארצע אויגן. פ; וצל וגג האט ער פארשטאנען! עם איו דאס אייביקע געזעץ! טאג און נאכט קרמען אפי מעקםלעמץ ווי זומער און וויבטער, /יכם'און פינצטערגיש, היץ און קעלט. און צורופנדיק זיין וון צום בעט, האם עי געזאגטן איך האב געזוכט דאם ליכט - אויך ראם איז שמן גענוג 1 דעריבער ומים איך עם. מען דו וועםט ארבעטן אין שוויים פון דיין אנגעזיבט אזוי לאנג ביו דיינע האר, וועלכע זיינען שווארץ ווי די נאכט. ווע-ן זיין ומים ווי דער מאג, דאן מעט די דאזיקע ווייםקייט א ליכטיקייט פארשפרייטן און דו וועסט האבן /יבט פאר דיין קינדם מעגן. און די מאמע האט זיך קיץ מיגוט גישט איבעמייגט, זי האט זיך אוועקגעזעצט ארבעטן און האט געארבעט מאג ווי גאכט, מאגוויגאכט און גארגישט גערוט האט זי, ביז פאר צופיל ארבעט זיינען אירע האר, וועלכע דינען שווארץ געווען ווי די גאבט, ומים געווארן ווי דער 'ליבטיקער טאג. ויי זיינען וויי6 געווארן מי דער פריש געפאלעגער שניי און ויי האבן *עלויכטן; אדום און אדום. אבער דאס דאזיקע ליכט איז נישט גענוג געווען; עם איו דשט קיין אייביק;יכט געווען און האט נישט גע/מבטן פאר דער גאנצער מעלם. אץ צום דריטן מא; שטייט די פרוי און פארשט ביי די שטומע'שמעגן. — שטומע שמעגן! זאנט מיר, צי ווייטט איר דען נ\שלנ, ווו איו דא דאס ארט, פון וואנען עם נעמט ז\ך דאם ליכם? . און פון אלע פיר עקן איו דער וויגט געי קומען און*נעהערט האט זיו — מען דו וועסט דאם רויטע פ/וט פון דין הארץ מקריב זיין דיין קינד פאר א קרבן, מעם דאן דאם רויטע גלאנצן און מעט /ייפטן ווי דאם אייביקע ניבט. ״דאם בלום פון מיין הארץ האט ד פדוי געזאגט - אוך אומדערבארעמדיק האט זי זיך דאם הארץ ארויסגעדיסן און האט עם געבראכט איר קינד פאר א קרבן, און ווי דאם קיגד האט ביי ז ך דאם מומעריהארץ דערפילט, איו אים ווארעם געווארן, ווי עם האט געווארעמט די וון אין גבעון, און עם האט אים געלויכטן א טאג טיט א גאכט און עם איו אים ליפטיק נעמען. אבער עם איו נישט געווען קיץ אייביק ליכט. און נישט געלויכטן האט עם אומעטום און שטענדיק און פאר דער גאנצער וועלט. און ד פדוי האט גאך אלץ געבלזונחשעט און געזוכט. — מו איו ליכט? ווו איו;יכט?—זאגט טיר. ווו איו אזא ליכט, מאם ואל מיץ קינד למכטן אוץ* אייביק און צוליבימיץ קינד ואל ליכטיק זיין אמך דער גאנצער וועלט? פין דוד פרישמאן ל י כ ם מאמע, וואט מער זי האט געהערט דאם קינד ומינען, איו זי אלץ מער עלנד און מער אומגליק׳ לעך געווארן, ומיל זי האט נישט געקענט איר קינד ווייגען הערן. ליכטיקער גאט! מאם וי האט, מאלט זי נערן אפגעגעבן, אבי עם ואל ליכטיק זיין איר קינד! און ווכן איו זי געגאנגען פאר איר קינה ליכט. v -ווו איו דאם ארט, פון וואגען דאם ליבט געטט זיך? און מי וי איו געשטאגען ביי די שיירי מעגן און האט געפרעגט און געפארשט ביי די שטומע שמעגן, איו איר אגיאלטע פדוי אנטקעגן געקומען t - יעצט בין איך אלט און ראם לעבן האט מיר חכמה געלערנט.ראם ליכט זוכסטו, טאכטער? ליכט פאר דיין קינד? הער, מאם איך וועל דיר ואגן: מען דו מעסט דיינע ליכטיקע און גלאג־ צגדיקע אמגן נעמען און זועסט ויי מקריב זיין דיין קיגד פאר א קרבן, מעט דיין קינד האבן ליבט, מי עם פארלאנגט. אוץ די פדוי האט קיץ מינוט גישט געווארט. זי האט גענומען און געבראכט אירע ליכטיקע און גלאנצגדיקע אויגן איר קינד פאר א קרבן. טאג ווי נאבט, ט$ג ווי נאכט האט וי געארבעט פאר איר קינדם מעגן. זי איז די נעכט נישט געשלאפן, ביז דיאויגן זייגען איר בליגד געווארן פון צופי? ארבעטן ביינאכט. דאם איז ליכט געווען פאר איר קינד. אבער פאר איר קיגד אליין איז דאם לי5ט געמען־יאון ער האט דאך געוואלט, אז אןמעטום און אמך דער גאגצער וועלט זאל זיין ליכטיק. און צום צווייטן מאל איז די פרוי געשטא׳ נען ביי ד שייד־וועגן און האט געפרעגט און געפארשט ביי אלע שטומע שמעגן. - זאגט מיד. שטומע שמעגן. ווו איז דא דאס ארט, פון זואנען עם געמט זיך דאם ליבט? און אגיאלמע פרוי איז איר אנטקעגן יגעי קומען: . - יעצט בין איך אלט: אבער אמאל בין איך מגג געווען מי דו. און ווען איך בין יונג געווען בין איך געווען א טאמע ווי דו און נאכט. איגיט שלאפציטער ליגט די םינצי טערקייט אויםגעגאסץ ווי א שמערער מאל קן. פון דעם איינעט״׳עק ביו צו» אנדערן ליגט וי אוים־ געגאםן. איג־ם קליינעם בעמל ליגט ראם שלאפגדיקע' קינר. און דערנעבן שטייט דאם גרויסע' בעט, אין וועלכן ד מאמע שלאפט. פלוצלונסהאט זיך דאם קיגד געשטרעקט און געצויגן און איו ערוואכט. -טאטע! אמך די טאטע איו ערוואכט. -מאם מי/סטו, קרוץ? -גיכט! ליכט מיל איך, מאמע! סיזאל יעצט ליכטיק זיין 1 איך ומל. ם־זאל ליכטיק זיין אויגגבליקלעך. די טאמע האט זיך איילנדיק אמפגעבאפט, איז אר$פ פון בעט און האט אנגעצונדן א ליכט. -ביין, טאמעז נישט א ליכט מיל איך, גישט די ליכטיקייט פון א ליכט, ביין, נישט די ליכטיקייט פון א ליבט1 עם זאל ליבטיק זיין, ומל איך.! עם זאל אוטעטום ליכטיק זיין! איך ומל. עם זאל *ליכטיק זיין דא און אויף דער גאס און אומעטום! עם זאל יעצם מאג זיין, ומל איך! -אבער. בשמה־לע מיינם, מאם דו מילסט, דאם קען ד^ך נישט זיין! יעצט איז נאכט און קיינען קען גישט יעצט מאכן, אז עם זאל זיין מאג. דאם קען אפילו די מאמע נישט מאכן און אפי/ו פאר איר איינציק קינד קען זי עם נישט מאכן, מארם. ווארט אביטל. מיין טייערעס! האב געדולד! באר באך אביטל: באלד מעט מערן טאג - -איך ומל אבער.עם. זא? שוין טאג מערן! אז שטענדיק ואל זיין מאג! און דאם קיבר האט זיך צעומינט. און די פרו' קען דאם קינד וויינען נישט העדן. די מריט פון טויט מאלט זי קעגען רואיק הערן, מען ער קומט, באר גישט איר קי£י, מען עם מייגט. דאם קינד אבער ווייגט. און דאס קיגד איו עלטער געמארן, און מאס עלטער עם איו נע׳ מארן, האט עם אלץ טערגעוואלטליכט און טאג און מאם מער עם האט געוואלט גיכטאון טאג, האט עם אלץ מער און מער געוויינם. און די >