Undzer Worṭ · 1947-03-14 · 11/49 (14.3.1947) · p. Seite 6

ZAJT 6 אונרזער ווארט FRAJTIK, 14. HERC 1947 (א קאפיטל זכרונות) "■ °י=?ל^י די 10 פרן "פארריאק“ פונען צווישן די אנפארטרויטע. א דאנק.. זיין אויםערגעוויינ/עכער אינטעלעגענץ און באנעמונג האט ער אומעטום און צו יעדן געהאט אפרייען צוטריט. ער האט זיך געקענט טיט אלע העכערע באאמטע פון פאוויאק, טיט די אוקראאי^ער,וואט האבן זיך געפונען אין דינסט, אזוי, אז ער האט פי- נוצן געקענט ברענגען פאר דער זאך. עט האבן זיך_.אנגעהויבן שיטן פלענער ווי אזוי צו אנט/ויפן פוגם דאזיקן גהינום. איינער האט פארגעשלאגן, אויטצומישן זיך טיט די גרי־ כישע יידן, וואט האבן זיך געפונען אין דעף־ בייאיקן קאצעט אויף גענשא און פלעגן קומען צוויימאל אין וואך אין פאוויאק זיך באדן. דער דאזיקער פ? אן, וועלכער איז נישט געווען קיין שלעכטער, איז אבער גאר שנעל צערונען גע־ ווארן: די גריכישע יידן האבן אויפנעהערט קומען צו אונדז, ווייל מען האט פאר זיי איינגעריכטעט אן אייגענע באד... איז געקומען א צווייטער פלאן: צו אנטלויפן דורך די קאנאלן. ווי אזוי־זשע מאכט מען דאם? די קאנא;ן זיינען שוין וואט אן אמת צו יענער צייט געווען אויטגערייניקט פון די ציגל וואם זיי־ נען געווען אנגעווארפן אין דער צייט פון געטא־ אויפשטאנד, אבער ווי אזוי קומט מען אהיניצו אריין? און דערצו זיינען מיר נישט געווען בא- קאנט מיט דער קאנאלן־נעץ. צווישן אונדז האט זיך געפונען א געוויטער ה׳ קרופניק, א קאנאליזאטאר פון פאך. ער טאקע האט זיך פארנומען מיט דער קאנסער־ וואציע פון דער גאנצער לייטונג אין פאוויאק. האבן מיר טאקע באשלאטן, אז דער אויבנדער- מאנטער ה׳ קרופניק זא; זיך דורך אן אויטרייד אריינבאקומען אין די קאנא;ן, כדי אויף אזא אופן זיך צו מאכן א קלאר בילד פון די אונטער־ ערדישע וועגן. / אין א געוויסן טאג זיינען פארשטאפט גע־ ווארן אלע קלאזעטן אין תפיסה הויף. פאר- שטענדלעך, אז דאם א ז געווען א ספציעל אפ־ געטוענע ארבעט, מען האט ארויסגערופן קרופ־ ניקן, וועלכער האט דערקלערט, אז ער מוז אוג- טערזוכן דעם הויפט־קגופ פון דער קאנאליזאציע, בכדי פעסטצושטעלן די סיבה פון דער קאטאם־ טראפע. נישט חושד־זייענדיק אים אין קיין שום שלעכטע כוונות, האט ער באקומען די דער- לויבעניש אין באגלייטונג פון אן אוקראאינער אריינצוגיין אין קאנאל, וואם האט זיך געפונען אויסער דעם שטח פון פאוויאק. ה׳ קרופניק איז אריין מיט זייגע. מכשירים אינעווייניק.;אזנדיק דעם באוואפגטן אוקרא־ אינער ביי דער עפענונג. עם איז פארביי א האל־ בע שעה, א שעה, און יענער באווייזט זיך-נ\שט צוריק. דער אוקראאינער הויבט אך רופן. שרי״ען. שע;טן, אבער-״אין קול ואין עוגה מען הערט נישט און מען זעט נישט, קרופגיק איז נישטא. די וואך ווערט אלארמירט, עס?וערט א געזוכעריי, א לויפעניש-אבער פון אונדזער שליח איז נישטא קיין סימן. - קרופניק האט פארראטן. אנשטאט מיט־ צוהעלפן ראטעווען א גרעסערע צאל יידן, איז ער אין דער ערשטער מינוט געשטרויכלט גע- ווארן און נישט אויסנעפירט זיין חייליקע שליחות. דאם האט אויף אונדז געווירקט דערשי- טערנדיק און מיר האבן באין־ברירה אראפגעלאזט די הענט. עם איז אויך א פארשטענדלעכע זאך, אז דער רעזשים אין פאוויאק איז באדייטנד פארשטארקט געווארן און יעדן איינעם האט מען שוין *עהאלטן "אויפן אויג", (סוף קומט) צו' ז י ך באריכטן, וואס קומען לעצטנם פון דייטשלאנד. ווער דען זאל זיך פילן האפערדיק אויב נישט דער זיגער? און עם איז אויך פארשטענדלעך, וואם דער זיגער האט חשק?1 זינגען און טאקע די אלטע זיגעם־לידער. אזוי דערציילט אן אמעריקאנער קארעס־ פאדענט אין א בריוו פון דייטשלאנד, אז■ דער פאלקם־כאר פון דער יוגנט אין פראנקפורט האט פארשטרייקט,*ארויםשטעלנדיק א פ^דערונג אזוי מאטיווירט: ל "די דאזיקע לידער דערמאנען אוגדז אן די צייטן, ווען אונדזער לעבן א ז געווען פול מיט אינהאלט, מיט האפענונג און זינעך. פארגעסט ניט: דאמא/ט האבן זיי געזונגען "ווען דאם יידן בלוט פון מעסער שפריצט“. נו, בענקען זיי איצט נאך יענעם אינהאלט און נאך יענער האפענונג... « » « עם איז קלאר: דער דייטש קומט צו זיך. און דאם ווארפט אן א שרעק אויף די אלע, וואס ווייסן ווער דער דייטש איז. ווען א פארווונדעטער מאלף הויבט אן צו קומען צו זיך, שמעקט עס מיט געפאר. , אז ער קומט צו זיך. מיינט עם אז ער קען באל ־ קומען צו אונדז.. דאם בילד פון טויט האט זיך אבער פון אונדז נישט דערוויימערט אפילו,אויף"איין מינוט. יעדן טאג זיינען אויסגעפירט געווארן נייע עקזע־ קוציעם, מערדערייען איבער פריש־געבראכטע יידישע קרבנות. א ספעציעלן איינדרוק האט אויף אונדז געמאכט דער מארד איבער די עטלעכע דרייסיק יידן, וואס מען האט געבראכט פון "בונקער" אויף גרויעצקא אין ווארשע, צוזאמען מימן באקאנטן היסטאריקער ריננעלבלום. פון די ווארשטאטן־פענצטעריהאבן מיר געזען דאם גרוילעכע בילד פון דער דאזיקער אקציע. דער קאשמאר פון בלוט און טויט, האט אונדז ווי א שטן באנלייט אויף יעדן שריט און טריט. עם איז מיר אויך באשערט געווען צו פאר־ זוכן דעם "טעם" פון די בארימטע פ*ןוויאק־הינט. עפעם צוליב א קלייניקייט, צוליבן פארשפעטיקן זיך מיט 2 (צוויי!) מינוט צום ..אפעל". האב איך געמוזט דורכמאכן א "רונדע" איבערן תפיסה- שמח, אין "באגלייטונג" פון די וועלף־הינט, וועלכע האבן מיר געריסן שטיקער פלי יש פון. די פים. דער מענטש איז אבער שטארקער פון אייזן איבערצוהאלטן אזעלכע צרות. אזוי זיינען אוועק 7 חדשים .פון פיין און ליידן, פון קאשמארפולע טעג און נעכט, פון ציטערדיקן הייונט און נישט זיכערן מארגן. קיי־ גער האט נישט געהאט די זיכערקייט, אז ביי- נאכט ו ועט מען אים נישט אויפוועקן און אין דער פינצטערניש אים ארויסשלעפן צוסדערשיסן. קיין זיכערן באדן האט קיינעד פון אונח ני שט נע- פילט אונטער די פיס. אין דער שטרענגסטער געהיימעניש, תאט זיך אנגעהויבן א שמועס וועגן א פלאן פון אנטלויפן. אין אונדזער קרייז האט זיך געפונען אן אדוואקאט פון ווילנע, (זאל האבן געווען וויל־ נער פראקוראח אן אסימילירנ^ר ייד, זייער א קלוגער און געשיקטער. אויך ער האט זיך נע- די זיגערישע פעלקער זיינען אתים פון קריג מיט א פארלוסט פון 2 ביז 13 פראצענט פון זייער באפעלקערונג. (די "זיגערישע" יידן פארנעמעןמיט זייער פארלוסט־ציפער גאר א באזונדער הויך ארט), בעת די פארשפילטע דייטשן זיינען ארוים מיט א געווינם פון איבער 7 פראצענט. דערגרייכט איז דאם געווארן טיט גאנץ איינפאכע נאצישע מיטלען: פון איין זייט האט היטלער מיט דער הילף פון קינדער־פרעמיעם, שפייז און אפטע אורלויבן פאר די פארהייראטע זעלנער געשאפן מיליאנען נייע דייטשלעך, און פון דער צווייטער זייט, האט ער מיט דער הילף פון הונגער, דעפארטאציעם פון מענער, בליי און גאז ליקווידירט מיליאנען ניט־דייטשן. אזוי ארום זיינען איצט די דייטשן דאם אייג־ ציקע פא/ק אויף דער וועלט, וואם איז ארוים פון דער מלחמה מיט א געווינם, זואם א פאלה קען זיך ווינשן - א געווינם אין מענטשן. אדער אויב איר ווילט: אין אוממענטשן... איז טאקע ניט קיין ווונדער, וואם די דייטשן פי? ן זיך אלץ מער האפערדיק. באזונדערס נאב־ דעם, ווי עם זיינען באפרייט געווארן אלע "ק/יינע נאצים“. וועגן דער האפערדיקייר דערציי,־ אלד פאר דער מינדעסטער באוועגונג אידער רייד, פלעגן זיי לייטיש מקים־פסק־זיין. פארן ארוים־ גיין האט אוגח א פעטמיביקער געסטאפא "העבט" צוגעווארפן: זייט רואיק איר גייט צו דער ארבעט...- ווי מיר האבן אים שפעטער דעריקענט, איז דאם געווען דער בארימטער תליון פון ווארשעווער געטא, בראנדט. טראץ דעם וואם מיר האבן אים נישט' געגלויבט. וויסנדיק, -אז זייגע ריייד זיינען בלויז. ליננם, האבן זין־ דאך דאסמאל זיינע ווערטער ארויסגעוויזן פאר ריב־ טיק און מיר זיינען שפעטער איבערגעפירט נע- ווארן אין פאוויאק. דא האט זיך פאר אונדז אנטפלעקט א נייע וועלט.'שטארק איבערראשט פונם פאקט. אז עם געפינט זיך נאך דא א היבשע צאל יידן וואם זיינען באשעפטיקט' ביי פארשי־ידענע ארבעטן, האבן מיר ווידער אנגעהויבן גלויבן אין דער מעגלעכקייט פון איבערלעבן. די דארטיקע "תושבים" האבן אונדז ׳ באגעגנט מיט א האר- ציקן "ברוך־הבא" צוגעבנדיק, אז מיר זיינען פארלויפיק פון די "מיקלעכע". אלם נוטע פאכמענער זיינען מיר שנעל אריין אין טראנס פוגם דארטיקן לעבן. מיר האבן זיך געפונען אין ספיעציעלע וווין־בלאקן, אפגעזונדערט פון די איבעריקע, צום טויט־יפאר- אורטיילטע מענמשן. עם האט זיך נעשאפן אן ענגער קרייז פון עלטערע, אנגעזעעגע מענטשן, ווו מען פלעגט פארברענגען די פרייע מינוטן אין אינטימע. הארציקע שמועסן. מיר האבן זיך גענוי באקענט מיט אלע איינצלהייטן פון פאוויאק־ סטרוקטור, מיט די קלענסטע שרייפעלעך פונם דארטיקן אפאראט, פונקט ווי מיר וואלטן זיך געפונען אין אן איינענער פרייער ״נחלה"... מיר זיינען שוין געווויגט געווען מיט די מער¬ . דער און זייערע אמביציעם, טיט זייער צארן און צינישן שמייס.. - ווייסט איר, אז ם־זייגען איצט דא צו¬ ׳ פיל דייטשן? נישט איינער וועט ענטפערן: - פארשטייט זיך, אז מיר ווייסן. וויפל ס־זאלן ניט זיין, זיינען אלץ צופיל. אנדערע וועלן נאך צוגעבן: - ווען זיי וואלטן נישט געווען צופיל, וואלטן מיר דאך איצט נישט געווען אזוי ווייניק. איז דאם אלץ ריכטיק, אבער ניט ראם האב איך געמיינט מיט מיין פראגע, איך האב נע- מיינט צו זאנן, אז עם זיינען פאראן איצט א סך מער דייטשן ווי מען האט נערעכנט, ווייל האט דען אימיצער גערעכנט, אז עם זיינען איצט דא נאך מער לעבעדיקע דייטשן. וויפל עם זיינען געווען פארן קריג? אין יאר 1939 זיינען געווען קנאפע 70 מי?יאן דייטשן און איצט זיינען פאראן איבער 72 מיליאן! « » « רעם דאזיקן פשוט אומגלויבלעכן פאקט שמעל ט פעסט אין א מעמאראנדום, צו דער'קאנ־ פערענץ פון די געהילפ־מיניסטארן אין /אנדאן, דער "אעטערנאציאנאלער קאמיטעט אויף צו שטודירן אייראפיי&ישע פראבלעמעף - אן איג־ סט־טוציע צו" וועלכער עם געהערן בארימטע פערזענלעכקייטן פון אי־ראפע, צווישן זיי דער פרעזידענט פון פראגצויזישן פארלאמענט, עדוארד העריא און לארי ווארסימלגרט. (פארזעצונג) ענדלעך האבן מיר זיך זאלבעצווייט נעפו־ נען אויף יענער זייט דראטן. מיט אן אינסטינקטיוון ציטער פון איבערא- שונג, האבן מיר ווי •אפנעאטעמט מיט דער פריי- .ער לופט. עפעם זיינען מיר שוין ווי אפגעוווינט געווען פון דער פרייהייט. לאנג באדענקען זיך האבן מיר נישט געטארט און זיינען פארשווונדן אין דער טונקלקייט פון דער נאכט. נאך לאננע נילוגלים און וואנדערוננען זיינען מיר דערפארן ביז ווארשע. אונדזער גליק א ז באשטאנען דערין, וואם מיר ביידע האבן \ געקענט אננייןאלם אריער, אדאנק אונדזער ניט יידישן פרצוף. דא האב איך זיך שוין צעשיידט מיט מיין חבר, וועלכער האט געהאט א קריסטלעכע פריינדין און א ז צ1 איר אוועק. איך, ווידער, האב זיך נעלאזט אויפן אדרעם פון א נקויסן קריסט, ביי וועמען עם האט זיך זייט אייניקע מאנאטן אויפגעהאלטן מיין שוואגער פאוועל גור־ מאן, מיין פרוים ברודער. ווען איך בין אדיין צום, דאזיקן קריסט, האט ער בשום אופן זיך נישט געוואלט מודה זיין, אז ביי אים זאל זיך געפינען א ייד. ערשט נאך לאנגע ריידערייען און אויפווייזוגגען ווער איך בין, " אנגעבנדיק נעוויסע פאמיליע סימנים פון מיר און מיין שוואנער, האט ער זיך אונטער־ נעגעבן, אריינפירנדיק מיך צו אים אין דער מלינה. לאנג זיצן במנוחה, איז אונדז■ אבער נישט באשערט נעווען. נאכן אפזיצן אן ערך פון 2 ביז 3 מאנאטן האבן מיר פון דארט געמוזט אנט־ לויפן. י נאך גרוים מי און מאטערניש, איז אונת נעלונגען צו באקומען ערנעץ א "מקום" אויף ,פעלצאוויזנע. אונדזער "באהעלטעניש" איז בא- שטאנען פוך א קליין צימער/ צוזאמען מיט אן עלטערע גויע. א גאנצן טאג זיינען מיר גע/עגן אונטערן בעט און ערשט אין אוונט פלעגן מיר ארויס, אויסנלייכן זיך די ביינער. די לאנע פון די יידן אויף דער "ארישער זייט" האט זיך מיט יעדן טאג פארערגערט. די פאליאקן האבן עפעם אנגעהויבן שמועסן וועגן אבלאוועם, אויף יידן אין,א בריימן מאשטאב, מימן מוסטער סאפיא, ווו די דייטשן האבן דורנד נעפירט א ברייט־פארצוויינטע בלאקאדע. די קלאננען האבן זיך געהאלטן אין כסדרריקן פאר- שטארקן אזוי, אז די לאגע פאר פיל יידן איז פשוט" געווארן אומדערטרעגלעך. גוים האבן מאסנווייז אננעהויבן קונדיקן זייערע "מלינות" צו די יידן, וועלכע זיינען בוכשטעבלעך נעבליבן אן א דאך איבערן קאפ. דער מראנישער גורל האט אויך אוגדז נישט אויסנעמיטן און דאם ווידעראויף א מוראידיקן אופן: די געגנט פון פעלצאוויזנע איז באקאנט געווען אלם נעסט פון פארשיידענע טונקעלע עלעמענטן, ווי גנבים, מעסער־שטעכער, רויבער און אנדערע ענלעכע "פאכלייט". אין א געוויסן טאג איז דאם דארף ארומגערינגלט געווארן פון געסטאפא און זשאנדארמעריע, וואם האבן אייג־ פאך געזוכטאייניקע אויספירער פון א רויבאנפאל. דאם איז געווען איבערגענוג׳, אז די'בעלי- ביתיטע זאל אונדז בעטן מיט טרערן אין די אויגן מען זאל רחמנות האבן אויף איר און פאר- לאזן איר צימער. דא האבן שוין נישט געקענט העלפן קיין שום תחנונים און מיר האבן באין- ברירה געמוזט א*ן א העלן פרימארגן, פאר די אוינן פון אלע שכנים פאר? אזן אונדזער בא העל- מעניש.אן די שיך בין איך מיט מיין שוואגער ארויסנעשפרונגען פון תויכן פארטער־פענצטער, וויי; דורך די שטיגן האבן מיר שוין נישט געקענט ניין. איך בין אדיין אין א מיסט־קאסטן און מיין שוואגער אין א קעמער;. אים האבן. די ברוינע מערדער \ באלד באמערקט און ארויסגעשלעפט. זיי האבן אים אנגעהויבן מוראדיק שלאגן, ער זאל אויסזאגן, ווער עם האט זיך נאך מיט אים געפונען. מיין שוואגער האט מיך אבער נישט פאראטן און טראץ פייניקונגען, ווי שטעכן מיטן באגנעטן און קלעפ איבערן קאפ מיטן ברויניגג האט ער געשריגן, אז ער האט זיך נאר אל יין געפונען אינם דאזיקן קעמערל. צו מייגע אויערן זיינען דערגאנגען זיינע ר/ארץ-רייםנדע קולות איך האב געפילט ,אז;אנג אזוי וועל איך נישט אויסהאלטן. ענדלעך איז אויך פאר מיר געקומען די "אויסלייזונג": א יוגגע קריסטן איז צו מיט א זשאנדארם צום ׳ מיסט־קאסטן אנווייזגדיק, אז אויך דא האט זיך פארשמעקט א ייד... מען האט מיך ארויסגעצויגן. ווידער די זעלבע צערעמאניע פון קלעפ, ווידער . שטייען מיר צוזאמען אויסגעדרייט מימן פנים צום וואגט מיט די הענט אין דער הויך. מ*האט אונדז אפגעפירט אין פוילישן פא־ ליציי־קאמיסאריאט, ווו מיר האבן זיך געמוזט לייגן אויף דע ר ערך מיטן פנים אראפ. אלם איידעם ־פון א דארטיקע משפחה האבן מיך די פאליציאגטן דערקענט. אויך מיין שויואגער האבן זיי דערקענט. מען האט אונדז באדויערט, אבער ליידער מיט גארניט געהאלפן. נאכן פארהער אין געסטאפא־צענטרא/ע פירט מען יאונה אדיין אין נארימט! געסמאפא "טראמוויי". דאם איז געווען א שמאל אין לאניג קעמערל, די פארם און אוים־ זען פון א טראמוויי־וואגאן, ווו מען האט גע- ^וזט זיצי אויסגעדרייט מיטן רוק- צו דער מיר. 3ייד אונדזערע הייליקע זיידעם... ם׳האבן אייערע באזילבערטע קעפ אונדזערע היימען באצירט, ווי די זי;בעחנע קרויגען אונדזערע הייליקע ספרי־ תורות, ביז סיהאבן שדים אין שווארצע נעכפ״־אייך קיין טרעבלינקע געפירט און פארלאשן אייעד לעבנם־שכינה מיט א שווארצן - פרוכת... זיינען הפקר־חורבות געווארן אונדזערע היימען , ־ ווו נאכטיקער־ווינט האט ווי בייזע וועלף געוואיעט- אנגעיאגט שטורעם צו פארלענדן די לעצטע זקנים און מיט פארלאשענע שטערן האבן הימלען געטרויערט... אין ביךהשמשות האט זון אין רויט דעם הימל באצירט - ווי דאן ווען אברהם האט געפירט יצחק ן צו דער עקדה, און אין מיידאנעקם־גהינום, וואם האט דורותידיק־/עבן פארצערט, האט דאם פייער אויך פארשלונגען מיין הייליהן זיידן... וועט דער בלויער פרילינג ווייטער גאלדיק אויפבליען, מיט זאפטיקע קארן־בלומען, פאר יערער פארשניטענער נשמת, דער רויש פון די בויגנדע זיך זאנגען, וואם קניען . צעשפיק אין אונדזער הארץ דעם ציטער פון נקמה. אבליה אויף ’ דער וו ע ל ט ב. אבראמסאן דער דייטש קומט